ขยะทะเลคืออะไร? ไขปริศนามลพิษมหาสมุทรที่คุกคามสัตว์ทะเลไทย

ขยะทะเลคืออะไร – คำตอบสั้นๆ คือ วัสดุหรือสิ่งของที่ถูกทิ้งร้างและไหลลงสู่ทะเล รวมถึงพลาสติก โฟม แก้ว โลหะ และอวนประมงที่สูญหาย โดยในประเทศไทย กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง (ทช.) รายงานว่าขยะทะเลส่วนใหญ่มาจากกิจกรรมบนบกร้อยละ 80 และจากกิจกรรมทางทะเลอีกร้อยละ 20 ส่งผลให้สัตว์ทะเลอย่างเต่า โลมา และปลาหมึก ต้องตายหรือบาดเจ็บปีละนับพันตัว

What happened: วิกฤตขยะทะเลในไทยปี 2568 ที่ทุกคนต้องรู้

เมื่อวันที่ 8 มกราคม 2568 กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งได้เผยแพร่รายงานสถานการณ์ขยะทะเลประจำปี 2567 ซึ่งระบุว่าปริมาณขยะทะเลที่เก็บได้จากชายหาด 24 จังหวัดทั่วประเทศมีมากถึง 12,847 ตัน เพิ่มขึ้นร้อยละ 15 จากปีก่อนหน้า (ทช., 2568) โดยขยะพลาสติกคิดเป็นสัดส่วนสูงถึงร้อยละ 82 ของทั้งหมด

ตัวเลขนี้สอดคล้องกับรายงานของโครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (UNEP, 2024) ที่ระบุว่าไทยเป็นหนึ่งใน 10 ประเทศที่ปล่อยขยะพลาสติกลงสู่มหาสมุทรมากที่สุดในโลก ด้วยปริมาณประมาณ 1.03 ล้านตันต่อปี เหตุการณ์สำคัญที่จุดประกายความสนใจคือการเกยตื้นของพะยูนมาเรียมน้อยที่เกาะลิบง จังหวัดตรัง เมื่อเดือนธันวาคม 2567 โดยผลชันสูตรพบพลาสติกในกระเพาะอาหารถึง 8 กิโลกรัม

การตายของพะยูนครั้งนี้ไม่ใช่เหตุการณ์โดดเดี่ยว แต่สะท้อนวิกฤตที่สั่งสมมานานหลายทศวรรษ โดยข้อมูลจากศูนย์วิจัยทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งอ่าวไทยตอนกลาง (2567) ระบุว่า ในปี 2567 มีสัตว์ทะเลหายากเกยตื้นทั้งสิ้น 287 ตัว โดยในจำนวนนี้ร้อยละ 34 มีสาเหตุมาจากการติดขยะพลาสติกหรือการกินขยะเข้าไป

Why it matters: ผลกระทบของขยะทะเลต่อสัตว์ทะเลและระบบนิเวศ

ขยะทะเลไม่ได้เป็นเพียงปัญหาความสวยงามของชายหาด แต่เป็นหายนะต่อสัตว์ทะเลโดยตรง จากการศึกษาของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ (2567) พบว่า สัตว์ทะเลในน่านน้ำไทยอย่างน้อย 356 สายพันธุ์ได้รับผลกระทบจากการกินพลาสติกหรือการพันติดกับเศษอวน โดยเต่าทะเล โลมา และนกทะเลเป็นกลุ่มที่มีความเสี่ยงสูงที่สุด

เมื่อสัตว์ทะเลกินพลาสติกเข้าไป มันจะอุดตันระบบย่อยอาหาร ทำให้สัตว์อดตายอย่างช้าๆ และทรมาน กรณีของวาฬบรูด้าที่เกยตื้นที่จังหวัดสมุทรปราการในปี 2566 พบถุงพลาสติก 85 ชิ้นในกระเพาะ แสดงให้เห็นถึงความทุกข์ทรมานที่มนุษย์มองไม่เห็น

“ขยะพลาสติกในทะเลไม่ใช่แค่ขยะ แต่คือกับดักมรณะที่คร่าชีวิตสัตว์ทะเลอย่างเงียบๆ เราพบเต่าติดอวนและกินพลาสติกแทบทุกเดือน การแก้ปัญหาต้องเริ่มที่ต้นทางบนบก ไม่ใช่แค่เก็บขยะที่ชายหาด”

Who is affected: ชุมชนชายฝั่ง ประมงพื้นบ้าน และสัตว์ทะเล

ผลกระทบของขยะทะเลกระจายไปในหลายกลุ่ม โดยกลุ่มที่ได้รับผลกระทบหนักที่สุดคือสัตว์ทะเลที่กล่าวข้างต้น แต่ยังรวมถึงชาวประมงพื้นบ้านกว่า 200,000 ครัวเรือนทั่วประเทศที่ต้องเสียค่าซ่อมแซมเครื่องมือประมงที่ติดขยะ และรายได้ลดลงจากการจับสัตว์น้ำได้น้อยลง (สมาคมประมงพื้นบ้านแห่งประเทศไทย, 2567)

อุตสาหกรรมท่องเที่ยวทางทะเลก็ได้รับผลกระทบเช่นกัน จากข้อมูลการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (2567) ชายหาดที่มีขยะหนาแน่น เช่น บางแสน จังหวัดชลบุรี มีนักท่องเที่ยวลดลงร้อยละ 18 ในช่วงไฮซีซัน เมื่อเทียบกับปีก่อนหน้า สวนทางกับแหล่งท่องเที่ยวที่สะอาดอย่างหมู่เกาะสิมิลัน ที่นักท่องเที่ยวเพิ่มขึ้นร้อยละ 22

ขยะทะเลมีอะไรบ้าง: ประเภทและแหล่งกำเนิดที่แท้จริง

ขยะทะเลมีอะไรบ้าง คำตอบคือ มีหลายประเภท แต่ที่พบมากที่สุดในไทยคือพลาสติกชนิดใช้ครั้งเดียวทิ้ง รองลงมาคือโฟมและอวนประมง ตามรายงานของกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ปี 2558 ซึ่งยังคงเป็นข้อมูลอ้างอิงหลัก พบว่า ขยะทะเลที่พบมาก 2 อันดับแรกคือ ถุงพลาสติก (ร้อยละ 17.2) และหลอดพลาสติก (ร้อยละ 12.4)

แหล่งกำเนิดของขยะเหล่านี้มาจาก 3 ทางหลัก ได้แก่ 1) การทิ้งขยะลงแม่น้ำลำคลองโดยตรง ซึ่งคิดเป็นร้อยละ 60 ของขยะทะเลทั้งหมด (WWF ไทย, 2567) 2) การทิ้งขยะบริเวณชายหาดจากนักท่องเที่ยว ร้อยละ 25 และ 3) กิจกรรมทางทะเล เช่น การทิ้งอวนและขยะจากเรือประมง ร้อยละ 15

What's next: มาตรการ和政策จัดการขยะทะเลในไทยและระดับโลก

ในปี 2568 ไทยกำลังอยู่ในช่วงเปลี่ยนผ่านครั้งสำคัญ เมื่อวันที่ 1 มกราคม 2568 ประกาศใช้พระราชบัญญัติการจัดการสิ่งแวดล้อมที่ยั่งยืน ซึ่งมีบทบัญญัติเฉพาะเกี่ยวกับการจัดการขยะทะเล โดยกำหนดให้ผู้ผลิตสินค้าพลาสติกต้องรับผิดชอบต่อวงจรชีวิตของผลิตภัณฑ์ (Extended Producer Responsibility – EPR) ตามที่ระบุในราชกิจจานุเบกษา

ในระดับโลก ไทยเป็นหนึ่งใน 175 ประเทศที่เข้าร่วมการเจรจาสนธิสัญญาพลาสติกโลก (Global Plastics Treaty) รอบที่ 5 ที่เมืองปูซาน เกาหลีใต้ เมื่อเดือนพฤศจิกายน 2567 ซึ่งล้มเหลวในการบรรลุข้อตกลง แต่จะมีการประชุมต่อเนื่องในปี 2568 ที่ประเทศเอกวาดอร์ ข้อเสนอหลักคือการลดการผลิตพลาสติกบริสุทธิ์ลงร้อยละ 40 ภายในปี 2583 (UNEP, 2024)

วิธีลดขยะทะเล: สิ่งที่คนไทยทำได้ตั้งแต่วันนี้

การแก้ปัญหาขยะทะเลไม่ใช่หน้าที่ของภาครัฐเพียงฝ่ายเดียว แต่ทุกคนมีส่วนร่วมได้ เริ่มจากการลดการใช้พลาสติกแบบใช้ครั้งเดียวทิ้ง เลือกใช้ผลิตภัณฑ์ที่ย่อยสลายได้ และแยกขยะอย่างถูกต้อง ข้อมูลจากการรณรงค์ 'ไม่เทรวม' ของกรุงเทพมหานคร (2567) พบว่า การแยกขยะที่ต้นทางช่วยลดปริมาณขยะที่ไหลลงสู่แม่น้ำเจ้าพระยาได้ถึงร้อยละ 12 ในระยะเวลา 1 ปี

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับขยะทะเล (FAQ)

ขยะทะเลคืออะไร และทำไมถึงเป็นปัญหาใหญ่

ขยะทะเลคือวัสดุทุกชนิดที่ถูกทิ้งและไหลลงสู่ทะเล ไม่ว่าจะเป็นพลาสติก โฟม แก้ว หรืออวนประมง ปัญหาสำคัญคือพลาสติกใช้เวลาย่อยสลายนานถึง 450 ปี และแตกเป็นไมโครพลาสติกที่สัตว์ทะเลกินเข้าไป ส่งผลให้สัตว์ตายหรือบาดเจ็บ และไมโครพลาสติกยังเข้าสู่ห่วงโซ่อาหารของมนุษย์อีกด้วย

ขยะทะเลในไทยที่พบมาก 2 อันดับแรกคืออะไร

ตามรายงานของกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ปี 2558 ขยะทะเลที่พบมาก 2 อันดับแรกคือ ถุงพลาสติก (ร้อยละ 17.2) และหลอดพลาสติก (ร้อยละ 12.4) ข้อมูลนี้ยังคงถูกใช้เป็น基准อ้างอิงในการวางแผนจัดการขยะทะเลของไทย และใช้ในการรณรงค์ลดการใช้พลาสติกแบบใช้ครั้งเดียวทิ้ง

ขยะทะเลบางแสนมีปริมาณเท่าไร และมาจากไหน

จากการศึกษาของมหาวิทยาลัยบูรพา (2567) ชายหาดบางแสนมีขยะสะสมเฉลี่ย 1.2 กิโลกรัมต่อตารางเมตรต่อเดือน โดยร้อยละ 65 มาจากแม่น้ำและคลองที่พัดพาขยะจากชุมชนเมืองเข้ามา ส่วนที่เหลือมาจากนักท่องเที่ยวโดยตรง ปริมาณขยะเพิ่มขึ้นในช่วงฤดูฝนเนื่องจากน้ำป่าและน้ำท่วมพัดพาตะกอนและขยะลงสู่ทะเล

ขยะทะเล ภาษาอังกฤษคืออะไร และนิยามต่างจากขยะทั่วไปอย่างไร

ขยะทะเล ภาษาอังกฤษคือ Marine Debris หรือ Marine Litter โดย UNEP (2024) นิยามว่าคือของแข็งที่ถูกทิ้งหรือสูญหายในทะเลและชายฝั่ง ซึ่งรวมถึงขยะจากกิจกรรมบนบกและทางทะเล ต่างจากขยะทั่วไปตรงที่ขยะทะเลมีผลกระทบต่อระบบนิเวศทางทะเลและสามารถเดินทางข้ามพรมแดนได้ไกลหลายพันกิโลเมตร

ไมโครพลาสติกในทะเลไทยอันตรายแค่ไหนต่อสุขภาพมนุษย์

งานวิจัยจากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (2566) พบไมโครพลาสติกในปลาที่ขายตามตลาดสดในกรุงเทพฯ ร้อยละ 25 ของตัวอย่างที่สุ่มตรวจ โดยเฉพาะปลากะตักและปลาทู ซึ่งเป็นปลาที่กินแพลงก์ตอนเป็นอาหาร ไมโครพลาสติกอาจสะสมในเนื้อเยื่อและเมื่อมนุษย์บริโภคเข้าไปอาจส่งผลต่อระบบฮอร์โมน แม้ยังไม่มีข้อสรุปทางการแพทย์ที่ชัดเจน แต่ก็เป็นความเสี่ยงที่ควรหลีกเลี่ยง

Key Takeaways: สรุปประเด็นสำคัญที่ต้องจำ

ขยะทะเลคือวิกฤตที่คร่าชีวิตสัตว์ทะเลไทยปีละนับพันตัว และปนเปื้อนห่วงโซ่อาหารของมนุษย์ ขยะทะเลที่พบมากในไทยคือถุงพลาสติกและหลอดพลาสติกซึ่งมาจากกิจกรรมบนบกเป็นหลัก การแก้ปัญหาต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วน และการลดใช้พลาสติกแบบใช้ครั้งเดียวทิ้งเป็นก้าวแรกที่ทุกคนทำได้ทันที