อภิธานศัพท์
อภิธานศัพท์
VegEco เผยแพร่งานสื่อสารมวลชนใน 33 ภาษา
- 29
- คำที่ให้คำนิยาม
- 8
- สาขาวิชา
- 33
- ฉบับ
อาหาร
5 คำชื่อเรียกของรูปแบบการกิน — และจุดที่ป้ายกำกับเลือนราง
- อาหารจากพืช (Plant-based diet)
- รูปแบบการกินที่เน้นอาหารจากพืชเป็นหลัก เช่น ผัก ผลไม้ ธัญพืชเต็มเมล็ด พืชตระกูลถั่ว ถั่วเปลือกแข็ง และเมล็ดพืช โดยลดหรือตัดผลิตภัณฑ์จากสัตว์ เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- วีแกน (Vegan)
- วิถีชีวิตที่พยายามหลีกเลี่ยงการแสวงหาประโยชน์จากสัตว์ในทุกรูปแบบเท่าที่จะทำได้ รวมถึงในอาหาร เครื่องนุ่งห่ม และการใช้ประโยชน์อื่นๆ เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- มังสวิรัติ (Vegetarian)
- อาหารที่ไม่รวมเนื้อสัตว์ สัตว์ปีก และปลา แต่อาจรวมนมและไข่ (แลคโต-โอโว) เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- เฟลกซิทาเรียน (Flexitarian)
- รูปแบบการกินที่เน้นพืชเป็นหลักเป็นส่วนใหญ่ แต่บางครั้งก็กินเนื้อสัตว์หรือปลา เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- อาหารจากพืชทั้งเมล็ด (Whole-food plant-based: WFPB)
- อาหารจากพืชที่เน้นอาหารทั้งเมล็ดผ่านการแปรรูปน้อยที่สุด และจำกัดน้ำมัน น้ำตาลทรายขาว และแป้งขัดขาว เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
อาหารเสริม
4 คำสารอาหารที่ถูกหยิบยกขึ้นมาในทุกการถกเถียงเรื่องอาหารจากพืช
- โปรตีนสมบูรณ์ (Complete protein)
- แหล่งโปรตีนที่ให้กรดอะมิโนจำเป็นทั้ง 9 ชนิดในปริมาณที่เพียงพอ การผสมพืชตระกูลถั่วกับธัญพืชสามารถให้โปรตีนสมบูรณ์ได้ตลอดทั้งวัน เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- วิตามินบี 12 (Vitamin B12)
- วิตามินจำเป็นที่ผลิตโดยแบคทีเรีย ในอาหารจากพืชควรเสริมหรือได้รับจากอาหารเสริมวิตามินบี 12 อย่างสม่ำเสมอ เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- โอเมกา-3 (Omega-3: ALA / EPA / DHA)
- กรดไขมันจำเป็น ALA พบในเมล็ดแฟลกซ์ เมล็ดเชีย และวอลนัท ส่วน EPA/DHA สามารถได้รับจากน้ำมันสาหร่าย เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- ธาตุเหล็กฮีม (Heme) กับธาตุเหล็กที่ไม่ใช่ฮีม (Non-heme)
- ธาตุเหล็กฮีมมาจากอาหารจากสัตว์ ส่วนธาตุเหล็กที่ไม่ใช่ฮีมมาจากพืช การดูดซึมธาตุเหล็กที่ไม่ใช่ฮีมดีขึ้นเมื่อทานร่วมกับวิตามินซี เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
สัตว์
5 คำคำศัพท์เกี่ยวกับการขังขัง ความรู้สึก และกฎหมายสวัสดิภาพ
- ฟาร์มโรงงาน (Factory farming)
- การเลี้ยงสัตว์เชิงอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ที่ขังสัตว์ไว้ในพื้นที่จำกัดเพื่อเพิ่มผลผลิตสูงสุดด้วยต้นทุนต่อหน่วยต่ำ เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- CAFO (Concentrated Animal Feeding Operation)
- สถานที่เลี้ยงสัตว์แบบขังรวมศูนย์ (Concentrated Animal Feeding Operation) — คำศัพท์ทางกฎหมายของสหรัฐฯ สำหรับฟาร์มปศุสัตว์แบบขังที่ใหญ่ที่สุด เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- ความรู้สึกนึกคิด (Sentience)
- ความสามารถในการรู้สึก รับรู้ หรือมีประสบการณ์เชิงอัตวิสัย — วิทยาศาสตร์ร่วมสมัยยอมรับว่าเกิดขึ้นในสัตว์มีกระดูกสันหลังและสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังหลายชนิด เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- speciesism (การเลือกปฏิบัติทางชนิดพันธุ์)
- สมมติฐานที่ว่ามนุษย์หรือสิ่งมีชีวิตชนิดหนึ่งเหนือกว่าชนิดอื่นทางศีลธรรม มักถูกใช้เพื่ออ้างเหตุผลในการแสวงหาประโยชน์ เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- เลี้ยงแบบปล่อย (Cage-free / free-range)
- ฉลากที่ควบคุมการเลี้ยงไก่ไข่ ทั้งสองแบบอนุญาตให้เลี้ยงในโรงเรือนและไม่เหมือนกับการเลี้ยงแบบปล่อยตามธรรมชาติหรือปล่อยทุ่ง เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
ภูมิอากาศ
5 คำศัพท์การคำนวณการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่ใช้ในงานวิจัยระบบอาหาร
- ก๊าซเรือนกระจก (GHG)
- ก๊าซ เช่น CO₂ มีเทน (CH₄) และไนตรัสออกไซด์ (N₂O) ที่กักเก็บความร้อนในบรรยากาศและทำให้โลกร้อน เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- เทียบเท่าคาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂e)
- หน่วยวัดทั่วไปที่แปลงก๊าซเรือนกระจกชนิดต่างๆ ให้เป็นผลกระทบต่อภาวะโลกร้อนเทียบเท่ากับ CO₂ ในปริมาณที่เท่ากัน เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- มีเทนจากการย่อยอาหารของสัตว์เคี้ยวเอื้อง (Enteric methane)
- มีเทนที่เกิดจากการหมักของจุลินทรีย์ในกระเพาะของสัตว์เคี้ยวเอื้อง เช่น วัวและแกะ เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- รอยเท้าคาร์บอน (Carbon footprint)
- ปริมาณก๊าซเรือนกระจกทั้งหมดที่ปล่อยออกมาทางตรงและทางอ้อมจากบุคคล ผลิตภัณฑ์ หรือกิจกรรม เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- การเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดิน (Land-use change)
- การเปลี่ยนสภาพระบบนิเวศ (มักเป็นป่าไม้) เป็นพื้นที่เกษตรกรรมหรือทุ่งเลี้ยงสัตว์ — เป็นตัวขับเคลื่อนหลักของการสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพและการปล่อยก๊าซเรือนกระจก เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
พัฒนาสังคมอย่างยั่งยืน
4 คำภาษาของระบบสำหรับของเสีย ดิน และห่วงโซ่อุปทาน
- เศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular economy)
- โมเดลเศรษฐกิจที่ออกแบบมาเพื่อขจัดของเสียโดยการนำวัสดุกลับมาใช้ซ้ำ ซ่อมแซม และรีไซเคิล เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- เกษตรกรรมฟื้นฟู (Regenerative agriculture)
- แนวทางเกษตรกรรมที่มุ่งฟื้นฟูสุขภาพดิน ความหลากหลายทางชีวภาพ และวัฏจักรน้ำ ไม่ใช่แค่รักษาสภาพเดิม เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- ระยะทางอาหาร (Food miles)
- ระยะทางที่อาหารเดินทางจากผู้ผลิตถึงผู้บริโภค — เป็นหนึ่งในหลายปัจจัยที่ส่งผลต่อผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมของผลิตภัณฑ์ เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- ขยะเป็นศูนย์ (Zero waste)
- ปรัชญาการออกแบบที่มุ่งไม่ส่งของเสียไปยังหลุมฝังกลบหรือเตาเผา โดยการป้องกันการเกิดของเสียตั้งแต่ต้นทาง เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
มหาสมุทร
2 คำคำศัพท์เกี่ยวกับการประมงและระบบนิเวศทางทะเล
- สัตว์น้ำพลอยได้ (Bycatch)
- สัตว์ทะเลที่ไม่ใช่เป้าหมายที่ถูกจับโดยไม่ได้ตั้งใจระหว่างการประมงเชิงพาณิชย์ เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- การประมงเกินขนาด (Overfishing)
- การจับปลาในอัตราที่เร็วกว่าที่ประชากรปลาจะสืบพันธุ์ทดแทนได้ ทำให้ระบบนิเวศทางทะเลและความมั่นคงทางอาหารเสื่อมโทรม เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
แฟชั่น
2 คำวัสดุและโมเดลธุรกิจเบื้องหลังสิ่งที่เราสวมใส่
- แฟชั่นเร็ว (Fast fashion)
- โมเดลธุรกิจที่ผลิตเสื้อผ้าปริมาณมาก ราคาถูก เปลี่ยนแบบเร็ว มีต้นทุนด้านสิ่งแวดล้อมและแรงงานสูง เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- หนังวีแกน (Vegan leather)
- วัสดุทดแทนหนังที่ทำจากวัสดุพืช (กระบองเพชร สับปะรด แอปเปิล) โพลียูรีเทนรีไซเคิล หรือฟิล์มชีวภาพ เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
ป้าย
2 คำสิ่งที่เครื่องหมายรับรองรับประกันตามกฎหมาย — และสิ่งที่ไม่ได้
- วีแกนรับรอง (Certified Vegan)
- ฉลากจากบุคคลที่สามที่รับรองว่าผลิตภัณฑ์ไม่มีส่วนผสมจากสัตว์และไม่ผ่านการทดลองกับสัตว์ เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
- การค้าที่เป็นธรรม (Fair Trade)
- การรับรองว่าสินค้าผลิตภายใต้มาตรฐานค่าจ้าง สภาพการทำงาน และการลงทุนในชุมชน เรื่องราวเกี่ยวกับคำนี้ →
เรานิยามคำเหล่านี้อย่างไร
คำนิยามเป็นไปตามถ้อยคำที่หน่วยงานกำกับดูแล งานวิจัยที่ผ่านการทบทวนโดยผู้เชี่ยวชาญ และหน่วยรับรองใช้ หากมีอยู่จริง ในกรณีที่คำนั้นยังเป็นที่ถกเถียงหรือถูกใช้เพื่อการตลาด เราจะระบุให้ชัดเจนแทนที่จะเลือกข้าง
อ่านต่อ
คำเหล่านี้ปรากฏตลอดการรายงานของเราเกี่ยวกับฟาร์มโรงงาน สิทธิสัตว์ และต้นทุนด้านสภาพอากาศของการเลี้ยงสัตว์
การถกเถียงเรื่องอาหาร การเกษตร และสภาพภูมิอากาศ มักติดอยู่ที่คำศัพท์มากกว่าหลักฐาน "Plant-based" มีความหมายหนึ่งบนฉลากซูเปอร์มาร์เก็ต แต่อีกความหมายหนึ่งในงานวิจัยโภชนาการ "ฟรีเรนจ์" เป็นนิยามทางกฎหมายในบางประเทศ แต่เป็นคำโฆษณาในบางประเทศ "คาร์บอนนิวทรัล" อาจหมายถึงการลดจริง หรือการซื้อคาร์บอนเครดิตชดเชยภายหลังก็ได้ อภิธานศัพท์ฉบับนี้กำหนดความหมายที่เราใช้ในทุกฉบับของ VegEco เพื่อให้การรายงานของเราสอดคล้องกัน
แต่ละคำอธิบายเขียนขึ้นให้ใช้งานได้จริง ไม่ใช่แค่ถูกต้องตามหลักวิชาการ: บอกว่าคำนั้นครอบคลุมอะไร ขอบเขตไหนที่ยังเป็นที่ถกเถียง และควรตรวจสอบอะไรก่อนเชื่อข้อกล่าวอ้างที่สร้างบนคำนั้น คำศัพท์ถูกจัดกลุ่มตามโดเมน — อาหาร สวัสดิภาพสัตว์ ระบบเกษตร วิทยาศาสตร์ภูมิอากาศ และฉลาก — เพราะคำเดียวกันอาจมีน้ำหนักต่างกันในแต่ละบริบท
ทำไมนิยามจึงตัดสินข้อโต้แย้ง
ข้อขัดแย้งส่วนใหญ่ที่ตีพิมพ์เกี่ยวกับรอยเท้าสิ่งแวดล้อมของอาหาร เป็นเรื่องนิยามมากกว่าข้อเท็จจริง งานวิจัยสองชิ้นสามารถรายงานการปล่อยก๊าซต่อกิโลกรัมของผลิตภัณฑ์เดียวกันที่ต่างกันถึงสี่เท่า เพียงเพราะชิ้นหนึ่งนับการเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดิน แต่อีกชิ้นไม่นับ หรือเพราะชิ้นหนึ่งหยุดที่ประตูฟาร์ม แต่อีกชิ้นติดตามผลิตภัณฑ์จนถึงจานผู้บริโภค ก่อนเปรียบเทียบตัวเลขสองค่า ต้องยืนยันว่าวัดระบบเดียวกัน ขอบเขตเดียวกัน และปีเดียวกัน หากแหล่งข้อมูลไม่ยอมบอกขอบเขต ตัวเลขนั้นก็ไม่สามารถเทียบกับอะไรได้เลย
ฉลาก การรับรอง และสิ่งที่รับประกันจริง
การรับรองคือสัญญาเกี่ยวกับกระบวนการ ไม่ใช่ผลลัพธ์ มาตรฐานสวัสดิภาพสัตว์มักระบุความหนาแน่นของการเลี้ยง การเสริมสภาพแวดล้อม หรือวิธีฆ่า มาตรฐานออร์แกนิกระบุปัจจัยการผลิต ฉลากคาร์บอนระบุวิธีการคำนวณ ไม่มีมาตรฐานใดรับประกันสิ่งที่ผู้ซื้อมักเข้าใจไปเอง การทดสอบที่ใช้ได้จริงคือค้นหามาตรฐานเบื้องหลังโลโก้ และอ่านข้อกำหนดที่เกี่ยวข้องกับคุณ — มาตรฐานส่วนใหญ่เผยแพร่เกณฑ์ทั้งหมด และช่องว่างระหว่างสิ่งที่โลโก้สื่อกับข้อความในข้อกำหนด คือจุดที่เกิดความเข้าใจผิดมากที่สุด
คำศัพท์ที่ความหมายเปลี่ยนไปตามภูมิภาค
กฎหมายเป็นเรื่องท้องถิ่น คำศัพท์จึงเป็นเรื่องท้องถิ่นด้วย Cage-free, pasture-raised, humane, natural และแม้แต่ vegan ถูกนิยามในกฎหมายของบางเขตอำนาจ แต่ไม่ถูกควบคุมในบางแห่ง และวลีเดียวกันอาจถูกแปลเป็นคำที่มีนัยทางกฎหมายเข้มหรืออ่อนกว่า เนื่องจาก VegEco ทุกฉบับเขียนโดยเจ้าของภาษา ไม่ใช่แปลด้วยเครื่อง แต่ละฉบับจึงใช้คำที่ผู้อ่านของตนจะพบบนฉลากสินค้าจริง — ดังนั้นคำนิยามในที่นี้จึงอาจเน้นต่างจากฉบับภาษาอื่นเล็กน้อย
| คำศัพท์ | ครอบคลุมอะไร | ไม่ครอบคลุมอะไร |
|---|---|---|
| Plant-based | รูปแบบการกินที่เน้นพืชเป็นหลัก | รับประกันว่าไม่มีส่วนผสมจากสัตว์ |
| Vegan | การไม่ใช้ผลิตภัณฑ์จากสัตว์เท่าที่จะทำได้ | บอกอะไรเกี่ยวกับโภชนาการหรือรอยเท้าสิ่งแวดล้อม |
| Free-range | มีการเข้าถึงพื้นที่ภายนอกบ้าง ตามนิยามท้องถิ่น | ระบุพื้นที่ ระยะเวลา หรือขนาดฝูง |
| คาร์บอนนิวทรัล | ตัวเลขสุทธิหลังการชดเชย | พิสูจน์การลดการปล่อยอย่างแท้จริง |
| Regenerative | แนวปฏิบัติที่มุ่งฟื้นฟูสุขภาพดิน | มาตรฐานที่ผ่านการตรวจสอบเดียว |
FAQ
- Plant-based กับ vegan เหมือนกันไหม?
- ไม่เหมือน Plant-based อธิบายว่าอาหารส่วนใหญ่ประกอบด้วยอะไร ส่วน vegan อธิบายจุดยืนทางจริยธรรมที่ขยายไปไกลกว่าอาหาร ไปถึงเสื้อผ้าและการใช้สัตว์อื่น ๆ ผลิตภัณฑ์ที่ระบุว่า plant-based สามารถมีส่วนผสมจากสัตว์ได้ตามกฎหมาย เว้นแต่จะระบุว่าเป็น vegan ด้วย
- ทำไมตัวเลขการปล่อยก๊าซของอาหารชนิดเดียวกันจึงต่างกันมาก?
- เพราะขอบเขตของระบบ การจัดสรรระหว่างผลิตภัณฑ์พลอยได้ การนับหรือไม่นับการเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดิน รวมถึงภูมิภาคและปีของข้อมูลต้นทาง งานวิจัยที่น่าเชื่อถือสองชิ้นสามารถต่างกันหลายเท่าโดยที่ทั้งคู่ไม่ได้ผิด
- ฉลากสวัสดิภาพสัตว์หมายความว่าสัตว์มีชีวิตที่ดีหรือไม่?
- หมายความว่ามีการตรวจสอบเกณฑ์กระบวนการเฉพาะชุดหนึ่ง อ่านมาตรฐานเบื้องหลังโลโก้: ข้อกำหนดเรื่องความหนาแน่นของการเลี้ยง การเสริมสภาพแวดล้อม การขนส่ง และการฆ่า บอกคุณได้มากกว่าชื่อฉลากมาก
- อภิธานศัพท์นี้ปรับปรุงบ่อยแค่ไหน?
- คำอธิบายจะถูกปรับปรุงทุกครั้งที่กฎหมาย เกณฑ์การรับรอง หรือความเห็นหลักทางวิทยาศาสตร์เปลี่ยนแปลง และเพิ่มคำศัพท์ใหม่เมื่อทีมข่าวเริ่มใช้คำนั้นในการรายงาน