ਕੀ ਸਬਸਿਡੀ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਸੱਚ

**ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ:** ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਸਬਸਿਡੀ ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੀਟਰ ਦੁੱਧ ਲਈ ਲਗਭਗ 1,000 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ (Water Footprint Network, 2024), ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ-ਧਾਰਕ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਾਤਰਾ 50-80% ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਬਸਿਡੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੀਬਰ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਗਰਭਵਤੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਸਬਸਿਡੀ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕੀ ਸਬੰਧ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਡੇਅਰੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦੀ ਕੀਮਤ, ਚਾਰੇ ਦੀ ਸਬਸਿਡੀ ਅਤੇ ਉਪਕਰਨਾਂ 'ਤੇ ਸਬਸਿਡੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨੀਤੀਆਂ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਡੇਅਰੀ ਵਿਕਾਸ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਧੇਰੇ ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਾਰਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਖਤਰਨਾਕ ਦਰ ਨਾਲ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ — ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮੀ ਪਾਣੀ ਬੋਰਡ (2023) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 79% ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ — ਡੇਅਰੀ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬੋਝ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੱਝ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 60-80 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਬਸਿਡੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਦੁੱਧ ਸਬਸਿਡੀ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਸਬਸਿਡੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਤੀਬਰ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਗਰਭਵਤੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਛੇ ਅਕਸਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹਿੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਊਸ਼ਾਲਾ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਇਹ ਸਬਸਿਡੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।

“ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੁੱਧ ਸਬਸਿਡੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਫੰਡ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜੋ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਸਿਰਫ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਚਾਅ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ।”

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕੀ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਮੱਝਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਗਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਧ ਚਾਰਾ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਲੀਟਰ ਮੱਝ ਦੇ ਦੁੱਧ ਲਈ ਲਗਭਗ 1,400 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਲਈ 1,020 ਲੀਟਰ (Water Footprint Network, 2024)।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚਾਰੇ ਦੀ ਖੇਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਰਸੀਮ ਅਤੇ ਮੱਕੀ, ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ 70% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ (ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, 2022), ਡੇਅਰੀ ਚਾਰਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁੱਧ ਸਬਸਿਡੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜਲ ਸੰਕਟ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਟਿਕਾਊ ਹਨ?

ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦੇ ਵਿਕਲਪ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੋਇਆ, ਓਟ ਅਤੇ ਬਦਾਮ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਓਟ ਦਾ ਦੁੱਧ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲੋਂ 95% ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 90% ਘੱਟ ਨਿਕਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨਾ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਹਨ, ਓਟ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਕਲਪ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪਰ, ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੌਦਿਆਂ-ਧਾਰਕ ਦੁੱਧ ਬ੍ਰਾਂਡ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੋਫਿਟ ਅਤੇ ਅਰਲੀ, ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਓਟ ਅਤੇ ਸੋਇਆ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਸਬਸਿਡੀ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੁੱਧ ਸਬਸਿਡੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਦੁੱਧ ਸਬਸਿਡੀ ਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਕਿਵੇਂ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਡੇਅਰੀ ਸਬਸਿਡੀ ਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਮੋੜ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਨੀਤੀਗਤ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਦਬਾਅ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵੇਂ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਬਸਿਡੀ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਓਟ, ਸੋਇਆ ਅਤੇ ਦਾਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਦੂਜਾ ਕਦਮ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਓਟ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ 'ਤੇ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਬਸਿਡੀ ਦੇ ਕੇ ਵਪਾਰਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਿਆਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮਾਲੀਆ ਸਰੋਤ ਮਿਲੇਗਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਘਟੇਗੀ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਸਬਸਿਡੀ ਬਾਰੇ ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ

ਕੀ ਦੁੱਧ ਸਬਸਿਡੀ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੈ?

ਨਹੀਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਸਬਸਿਡੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਡੇਅਰੀ ਵਿਕਾਸ ਬੋਰਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਭਗ 12 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਦੁੱਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸਬਸਿਡੀ ਵਾਲੇ ਚਾਰੇ ਅਤੇ ਉਪਕਰਨਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਧਾਰਕ ਦੁੱਧ ਸੁਪਰਮਾਰਕੀਟਾਂ ਅਤੇ ਔਨਲਾਈਨ ਸਟੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਂਡ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੋਫਿਟ, ਅਰਲੀ ਅਤੇ ਐਕਟ ਆਮ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਛੋਟੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧਤਾ ਘੱਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਕੀ ਦੁੱਧ ਸਬਸਿਡੀ ਬੰਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ?

ਜੇਕਰ ਅਚਾਨਕ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹਾਂ, ਪਰ ਪੜਾਅਵਾਰ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਲਪਕ ਫਸਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਟ ਅਤੇ ਦਾਲਾਂ, ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੌਦਿਆਂ-ਧਾਰਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।

ਕੀ ਦੁੱਧ ਸਬਸਿਡੀ ਦਾ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਤੀਬਰ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਗਰਭਵਤੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਥਣੇਦਾਰੀ, ਲੰਗੜਾਪਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੀੜਾ ਸਿਰਫ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਭਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਧਾਰਕ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਗੁੱਡ ਫੂਡ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਇੰਡੀਆ (2024) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਧਾਰਕ ਦੁੱਧ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਨਾ 15% ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਕਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ