ਕੀ ਫੀਡ-ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ?

**ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ:** ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫੀਡ-ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਮੱਕੀ, ਸੋਇਆ ਅਤੇ ਹਰੀ ਚਾਰੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। (FAO, 2023)

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫੀਡ-ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਜ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ ਭੂਮੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਲਗਭਗ 83% ਖੇਤੀ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 12 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕੁੱਲ ਖੇਤੀ ਰਕਬੇ ਦਾ ਲਗਭਗ 15% ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਸੋਇਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਇੱਕ-ਫਸਲੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਹਿਰਨ, ਤਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸਰਵੇਖਣ (2022) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 40% ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ।

ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਬਨਾਮ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ: ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੜਾਈ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਰਸੀਮ ਅਤੇ ਮੱਕੀ, ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਕਿਲੋ ਦੁੱਧ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਭਗ 10 ਕਿਲੋ ਚਾਰਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇੱਕ ਕਿਲੋ ਕਣਕ ਜਾਂ ਦਾਲਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਖਪਤ ਲਈ ਭੋਜਨ ਉਗਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਫੀਡ-ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਫੀਡ-ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਮੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਕੁੱਲ ਭੂਮੀ ਦਾ ਸਿਰਫ 3.5% ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਚਾਰਾ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤੀ ਜੰਗਲਾਤ ਸਰਵੇਖਣ (ISFR) ਦੀ 2021 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਰਕਬਾ 1.2% ਘਟਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 15% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫੀਡ ਦੀ ਮੰਗ ਜੰਗਲਾਂ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਣ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

“ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਖੋਹ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਪਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਰਦੀ ਹੈ।”

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਕੀ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਘਾਟਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫੀਡ-ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ, ਸੱਪਾਂ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਘਰ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਖੁਰਾਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ-ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਟਕਰਾਅ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਰਨਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ 25% ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੱਤਰ ਅਤੇ ਬਟੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 30% ਤੱਕ ਦੀ ਕਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖਪਤ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੈਂਸੇਟ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ (2019) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇਕਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਅਪਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲਗਭਗ 76% ਖੇਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਹੇਠ ਲੱਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਦਾਲਾਂ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਈਏ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਬਲਕਿ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਬਣੇਗੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੁਝ ਕਿਸਾਨ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਚੰਗਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਲਈ ਨੀਤੀਗਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਕੀ ਫੀਡ-ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੀਡ-ਫਸਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਗਾੜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਰਸੀਮ ਅਤੇ ਅਲਫਾਲਫਾ, ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਿਲੋ ਚਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਭਗ 500 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇੱਕ ਕਿਲੋ ਦਾਲਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ 100 ਲੀਟਰ। ਇਸ ਨਾਲ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮੀ ਪਾਣੀ ਬੋਰਡ (CGWB) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹਰ ਸਾਲ ਔਸਤਨ 0.5 ਮੀਟਰ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਸੁੱਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪੀਣ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਫੀਡ-ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ: ਫੀਡ ਬਨਾਮ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ

ਕੀ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਇੱਕ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸਹਿ-ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਪਾਰਕ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਚਰਾਉਣ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬਣਤਰ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਉਗਾਈਆਂ ਫਸਲਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ?

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਝ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਨੀਤੀਆਂ ਫੀਡ-ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਸਬਸਿਡੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ 'ਤੇ ਸਬਸਿਡੀ ਘਟਾਏ, ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਐਕਟ (1972) ਦੇ ਤਹਿਤ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਵੇ।

ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQ)

ਕੀ ਫੀਡ-ਫਸਲਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹਨ?

ਹਾਂ, ਫੀਡ-ਫਸਲਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਹੇਠ ਲੱਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮੰਗ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੈਂਸੇਟ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ (2019) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 76% ਖੇਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਰਨਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ 25% ਅਤੇ ਤਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 30% ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਘਾਟੇ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਕੀ ਫੀਡ-ਫਸਲਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ?

ਹਾਂ, ਫੀਡ-ਫਸਲਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕਿਲੋ ਚਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਭਗ 500 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦਾਲਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ 100 ਲੀਟਰ। ਇਸ ਨਾਲ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਸਰਕਾਰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਰਹੀ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਝ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ, ਪਰ ਫੀਡ-ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।