ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ?

**ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ:** ਹਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ-ਧਰਤੀ ਖੇਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਲਈ ਚਾਰਾ) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁੱਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਦਾ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਝੋਨੇ ਤੋਂ ਦਾਲਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 60-70% ਤੱਕ ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਦੇ 2023 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਕਿੰਨਾ ਗੰਭੀਰ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜਲ ਸੰਕਟ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਜਲ ਬੋਰਡ (CGWB) ਦੇ 2024 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ 83% ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ 'ਸੰਕਟ' ਜਾਂ 'ਅਰਧ-ਸੰਕਟ' ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ, ਸੰਗਰੂਰ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ 40 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਸੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘੇ ਬੋਰ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸੰਕਟ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ; ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਅਸਰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ (PPCB) ਦੀ 2023 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦਾ ਪੱਧਰ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਿਗੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 10-15% ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ (IMD, 2024)।

ਕੀ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਡੇਅਰੀ ਲਈ ਚਾਰਾ ਉਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 50% ਖੇਤੀ ਰਕਬਾ ਝੋਨੇ ਹੇਠ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਕਿਲੋ ਝੋਨੇ ਲਈ 3,500-5,000 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ (PAU, 2023)। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਚਾਰਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਜਰਾ ਅਤੇ ਮੱਕੀ) ਵੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਲੀਟਰ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,020 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਬਾਦਾਮ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 371 ਲੀਟਰ (Water Footprint Network, 2022)। ਇਹ ਅੰਤਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਸ਼ੂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਨਾਲੋਂ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਡੇਅਰੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੀ ਹੈ?

ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਾਲਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਤੇਲ ਬੀਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਚਾਰੇ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਮੂੰਗੀ ਦੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋ ਸਿਰਫ਼ 1,500 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਝੋਨੇ ਨੂੰ 4,000 ਲੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ। ਇਹ ਅੰਤਰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੇ ਸੋਕੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰਿੱਪ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਮਲਚਿੰਗ ਵਰਗੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 30-50% ਤੱਕ ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ 2023 ਦੇ ਇੱਕ ਤਜ਼ਰਬੇ ਵਿੱਚ, ਦਾਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰਿੱਪ ਸਿੰਚਾਈ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ 40% ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵੀ ਸੁਧਾਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵੀ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਭਾਅ ਅਕਸਰ ਝੋਨੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ 'ਮਿਸ਼ਨ ਤੰਦਰੁਸਤ ਪੰਜਾਬ' ਸਕੀਮ (2022) ਦੇ ਤਹਿਤ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਤੇਲ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰਨ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਕਣਕ ਲਈ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਨਾਫਾ ਵਧਦਾ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਝ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਟਮਾਟਰ ਅਤੇ ਹਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਉਣ ਨਾਲ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ 25% ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ (PAU, 2024)।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਕੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਨ?

ਮੁੱਖ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਢਾਂਚਾ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਕਣਕ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਸਕੀਮ (MSP) ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਜੋਖਮ ਲੈਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਬਸਿਡੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਮੁਫ਼ਤ ਸਪਲਾਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਮਤ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੋਰ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਪਰ ਜਲ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਮਾਹਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ, 2023)।

“ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਸੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੈ ਜੇ ਅਸੀਂ ਝੋਨੇ ਤੋਂ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰੀਏ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਲਈ ਵੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ।”

ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਲਈ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਈ ਨੀਤੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। 'ਮਿਸ਼ਨ ਤੰਦਰੁਸਤ ਪੰਜਾਬ' (2022) ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਖੇਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਾਲਾਂ, ਤੇਲ ਬੀਜ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਲਈ ਸਬਸਿਡੀ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪਹੁੰਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 'ਪੰਜਾਬ ਵਾਟਰ ਸੇਵਿੰਗ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ' (2023) ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ 'ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀਮਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਕਿਸਾਨ ਕਲੱਬ ਪੰਜਾਬ' ਵੀ ਖੇਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹੈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੀਟਰਿੰਗ ਅਤੇ ਸਬਸਿਡੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਮਝ ਸਕਣ।

ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਨਾਲੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਕਮੀ ਲਿਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਪਸ਼ੂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਨਾਲੋਂ 50-70% ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ (Water Footprint Network, 2022)। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜੇਕਰ ਅੱਧਾ ਝੋਨਾ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਭਗ 500 ਬਿਲੀਅਨ ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਲੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਲਈ ਚਾਰਾ ਉਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਖਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਚਾਰੇ ਦਾ ਰਕਬਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤੀ ਦਾ 10% ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕੁੱਲ ਪਾਣੀ ਦਾ 15% ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਡੇਅਰੀ ਦੀ ਖਪਤ ਘਟਾਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਹੋਰ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵੀ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਗਰਭਵਤੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰੱਖਣ ਵਰਗੇ ਕਰੂਰ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਾਭ ਕੀ ਹਨ?

ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (PPCB, 2023)।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ (ਮੀਥੇਨ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰਸ ਆਕਸਾਈਡ) ਵੀ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦਾ 14.5% ਹਿੱਸਾ ਹੈ (FAO, 2023)। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਡੇਅਰੀ ਅਤੇ ਪੋਲਟਰੀ ਉਦਯੋਗ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਕਾਰਬਨ ਫੁੱਟਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਮੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਝੋਨੇ ਦੀ ਇੱਕ-ਫਸਲੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਘੱਟ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਉਣ ਨਾਲ ਕਈ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇ ਦਾਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਸੜਨ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਖਤਰਾ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿਰਨ, ਤੋਤੇ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ 'ਮਿਸ਼ਨ ਤੰਦਰੁਸਤ ਪੰਜਾਬ' ਸਕੀਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਤੇਲ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 5,000 ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦੀ ਸਬਸਿਡੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡ੍ਰਿੱਪ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ 50% ਤੱਕ ਦੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਝੋਨੇ ਨਾਲੋਂ ਮੁਨਾਫੇਦਾਰ ਹੈ?

ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਭਾਅ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਲਾਗਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਝੋਨੇ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋੜ ਕਾਰਨ ਲਾਗਤ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੁਨਾਫਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। PAU ਦੇ 2024 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੂੰਗੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਮੁਨਾਫਾ ਝੋਨੇ ਨਾਲੋਂ 20% ਵੱਧ ਹੈ।

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫਲੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਟੌਤੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਉਪਲਬਧ ਹੈ?

ਜੀ ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਮੁਫ਼ਤ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ, ਡ੍ਰਿੱਪ ਸਿੰਚਾਈ, ਅਤੇ ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟੇਗੀ?

ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਖੇਤੀ ਦਾ ਰੁਖ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਰੇ ਦੀ ਮੰਗ ਘੱਟ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭਿਆਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗਊਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੇਸਹਾਰਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ (Key Takeaways)