ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਕੋਟਾ ਕੀ ਹੈ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ਲਈ ਸੱਚ ਅਤੇ ਹੱਲ

**ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ:** ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਕੋਟਾ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੀਮਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਕਸਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਲਾਹ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਲਫਿਨ, ਕੱਛੂਆਂ ਸਮੇਤ ਲੱਖਾਂ ਜਾਨਵਰ ਬਾਈਕੈਚ ਵਿੱਚ ਮਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਦਿਖਦਾ ਹੈ; ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਸੀਫੂਡ ਇੱਕ ਸਸਤਾ ਅਤੇ ਦਿਆਲੂ ਹੱਲ ਹੈ।

ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਕੋਟਾ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਕੋਟਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦਾ ਕੋਟਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮੱਛੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਫੜਨ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਵਿਭਾਗ (Department of Fisheries) ਦੁਆਰਾ। ਮਕਸਦ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਟਿਕਾਊ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਟੇ ਅਕਸਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਲਾਬੀ ਕਾਰਨ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਲਾਹ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ 2023 ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦੇ ਕੋਟੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 40% ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਸ਼ੀਆਨਾ (Oceana) ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਟੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਾਲ਼ਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਬੰਦ ਮੌਸਮਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ, ਗੈਰ-ਰਿਪੋਰਟਡ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ (IUU) ਮੱਛੀ ਫੜਨਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਟਾ ਸਿਸਟਮ ਇਸ ਲਈ ਅਕਸਰ ਅਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਈਕੈਚ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਕੋਟਾ ਦਾ ਬਾਈਕੈਚ ਨਾਲ ਕੀ ਸਬੰਧ ਹੈ?

ਬਾਈਕੈਚ ਉਹ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ ਹਨ ਜੋ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਫੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਪਰ ਜਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਫੰਡ (WWF) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 40 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਬਾਈਕੈਚ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੁੱਲ ਫੜਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 25% ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਡਾਲਫਿਨ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੱਛੂ, ਸ਼ਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੋਟਾ ਸਿਰਫ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮੱਛੀਆਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬਾਈਕੈਚ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਥਾਹ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਹੈ। FAO ਦੀ 2024 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 37.7% ਟਿਕਾਊ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੜੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਮੱਛੀਆਂ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੁਲਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਕਾਰਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਕੋਰਲ ਬਲੀਚਿੰਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਗਾੜਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸ਼ੈਲਾਲੀ (algae) ਵਧਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੋਰਲਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਕਾਰਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਕੋਰਲ ਆਪਣੇ ਸਹਿਜੀਵ ਸ਼ੈਲਾਲੀ ਨੂੰ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਲੀਚਿੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 2024 ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਕੋਰਲ ਬਲੀਚਿੰਗ ਘਟਨਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਦਾ ਕੀ ਅਸਰ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਭੂ-ਮੱਧ ਰਾਜ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇੱਥੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਖਪਤ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ, ਝੀਂਗਾ ਅਤੇ ਕੇਕੜੇ ਵਿਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਤੱਟਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਟਾਂ 'ਤੇ ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਕਾਰਨ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਉਪਲਬਧਤਾ 2019 ਵਿੱਚ 5.6 ਕਿਲੋ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 2024 ਵਿੱਚ 4.9 ਕਿਲੋ ਹੋ ਗਈ ਹੈ (ICAR-CMFRI, 2024)।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖਪਤਕਾਰ ਅਕਸਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਮੱਛੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਫੜੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਟ੍ਰੇਸੇਬਿਲਟੀ ਸਿਸਟਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੱਛੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ 'ਤਾਜ਼ੀ' ਮੱਛੀ ਖਰੀਦ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘਟਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਖਰੀਦ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੰਡਾਰ ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਕੋਟਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੱਲ ਹਨ?

ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੰਡਾਰ (Marine Protected Areas, MPAs) ਉਹ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮੱਛੀ ਫੜਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਬੰਧ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਪੁੰਜ ਔਸਤਨ 670% ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਅਪਲਾਈਡ ਈਕੋਲੋਜੀ, 2021)। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਿਰਫ 0.2% ਹਿੱਸਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਚਾ 30% ਹੈ (ਜੈਵ ਵਿਵਿਧਤਾ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ, 2022)। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੋ ਭੰਡਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਆਮ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਗਿਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਫੜਨ 'ਤੇ ਅਕਸਰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੰਡਾਰ ਹੱਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਪਰ ਇਕੱਲੇ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।

“ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੰਡਾਰ ਮੱਛੀਆਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਨਾਹਗਾਹ ਹਨ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਕੋਟਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਨਾਹਗਾਹ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।”

ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਸੀਫੂਡ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਉਪਲਬਧ ਹੈ?

ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਸੀਫੂਡ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੋਇਆ ਜਾਂ ਮਟਰ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਤੋਂ ਬਣੀ ਮੱਛੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕੁਝ ਸਟੋਰਾਂ ਵਿੱਚ 'ਗ੍ਰੀਨ ਸੀਫੂਡ' ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਸੀਫੂਡ ਕੰਪਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਤਪਾਦ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਓਮੇਗਾ-3 ਫੈਟੀ ਐਸਿਡ ਦਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਸਰੋਤ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਮੱਛੀ ਕਰੀ' ਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਟੋਫੂ ਨੂੰ ਮੱਛੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਕੇ, ਨੋਰੀ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਸ਼ੈਲਾਲੀ) ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਤਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਵਾਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਦੇ ਹਾਂ। ਗੁੱਡ ਫੂਡ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਸੀਫੂਡ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ 2024 ਵਿੱਚ $10 ਮਿਲੀਅਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ 2030 ਤੱਕ $50 ਮਿਲੀਅਨ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ।

ਕੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਕੋਟਾ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ?

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁਧਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2020 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 'ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਸੂਚਨਾਕ੍ਰਮ' (Fisheries Information System) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 2024 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਨੀਤੀ (Marine Fisheries Policy) ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕਰਕੇ 2030 ਤੱਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੇਤਰ ਦਾ 10% ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ 30% ਟੀਚੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (VMS) ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਵੱਡੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਿੱਚ 70% ਹਿੱਸਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਖਰੀਦ ਦੀ ਚੋਣ ਨਾਲ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ।

ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ (FAQ): ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਕੋਟਾ ਬਾਰੇ ਆਮ ਸਵਾਲ

ਕੀ ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਕੋਟਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਕੋਟਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਲਾਹ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਟਾ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 15-20 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੋਟੇ ਅਕਸਰ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇਕੱਲਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਖਪਤ ਕਿੰਨੀ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਖਪਤ ਲਗਭਗ 2.5 ਕਿਲੋ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ 5.6 ਕਿਲੋ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਵਾਧਾ ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਸੀਫੂਡ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ?

ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਸੀਫੂਡ ਔਸਤਨ 20-30% ਸਸਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲੀ ਮੱਛੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ₹350-500 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋ ਹੈ, ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਵਿਕਲਪ ₹250-350 ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਖਰਚੇ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਕੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਨਾਲ ਕੋਰਲ ਬਲੀਚਿੰਗ ਵਧਦੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਪਰ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ। ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੈਲਾਲੀ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੈਲਾਲੀ ਕੋਰਲਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਕਾਰਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਕੋਰਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦੋਵੇਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਦੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਲਪ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ?

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ 'ਗ੍ਰੀਨ ਮਾਰਕਿਟ' ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ 'ਸਸਟੇਨੇਬਲ ਸਟੋਰ' ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਸੀਫੂਡ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਨਲਾਈਨ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਵੀਗਨ ਭਾਰਤ' ਅਤੇ 'ਪਲਾਂਟ-ਬੇਸਡ ਪੰਜਾਬ' ਘਰ ਤੱਕ ਡਿਲੀਵਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ ਕਿ ਲੇਬਲ 'ਤੇ 'ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ' ਜਾਂ 'ਵੀਗਨ' ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਉਤਪਾਦ ਸਿਰਫ 'ਮੀਟ-ਮੁਕਤ' ਕਹਿ ਕੇ ਧੋਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਕੋਟਾ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਰਹੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਉਪਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਕਦਮ ਹੌਲੀ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।