ਦੁੱਧ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਪਤਨ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਕੌਣ ਜਿੱਤ ਰਿਹਾ ਹੈ?

**ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ:** ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ — 2025 ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਮੁੱਲ ਲਗਭਗ ₹320 ਕਰੋੜ ਸੀ ਅਤੇ 2030 ਤੱਕ ਇਹ ₹1,100 ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਡੇਅਰੀ ਦਿੱਗਜ ਜਿਵੇਂ ਅਮੂਲ ਅਤੇ ਹੇਰਿਟੇਜ ਫੂਡਸ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਬ੍ਰਾਂਡ ਲਾਂਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਛੋਟੇ ਵੀਗਨ ਬ੍ਰਾਂਡ ਮਾਰਕੀਟ ਸ਼ੇਅਰ ਗੁਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਕੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ?

ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਧ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁੱਧ ਦੀ ਖਪਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ — ਲਗਭਗ 1,100 ਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ, ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੀ ਹੈ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡੇਅਰੀ ਵਿਕਾਸ ਬੋਰਡ, 2024)। ਇਸੇ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਮਾਰਕਤ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ 2023 ਵਿੱਚ ₹1,200 ਕਰੋੜ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਇਸਦਾ ਲਗਭਗ 12% ਹਿੱਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

2025 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਓਟ ਮਿਲਕ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਵਿੱਚ 45% ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਜਦਕਿ ਬਾਦਾਮ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ 28% ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ (ਗੁੱਡ ਫੂਡ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਇੰਡੀਆ, 2025)। ਇਹ ਵਾਧਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ — ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੂਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਦੁੱਧ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ 2022 ਵਿੱਚ 8% ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 2025 ਵਿੱਚ 3% ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।

ਡੇਅਰੀ ਦਿੱਗਜ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ?

ਜਦੋਂ ਅਮੂਲ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਓਟ ਮਿਲਕ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਉਤਪਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ — ਇਹ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਕਦਮ ਸੀ। ਅਮੂਲ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ₹60,000 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਗਜ ਹੁਣ ਵੀਗਨ ਮਾਰਕੀਟ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੌਕੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਹੇਰਿਟੇਜ ਫੂਡਸ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਡੇਅਰੀ ਬ੍ਰਾਂਡ ਹੈ, ਨੇ 2025 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ 'ਪਲਾਂਟ ਮਿਲਕ' ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸੁਪਰਮਾਰਕੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।

ਇਹ ਨਿਵੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਰਕੀਟ ਸ਼ੇਅਰ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਚਾਰੇ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹਰ ਸਾਲ 0.5 ਮੀਟਰ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ (ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਜਲ ਸਰੋਤ ਵਿਭਾਗ, 2024), ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ — ਇੱਕ ਲੀਟਰ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਲਈ ਲਗਭਗ 1,000 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ (ਵਾਟਰ ਫੁੱਟਪ੍ਰਿੰਟ ਨੈਟਵਰਕ, 2023)। ਇਸ ਲਈ ਡੇਅਰੀ ਦਿੱਗਜ ਆਪਣੇ ਜੋਖਮਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਜਿੱਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਹਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?

ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਡੇਅਰੀ ਦਿੱਗਜ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ — ਅਮੂਲ ਅਤੇ ਹੇਰਿਟੇਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵੰਡ ਨੈਟਵਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਛੋਟੇ ਵੀਗਨ ਬ੍ਰਾਂਡ, ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਡ ਮਿਲਕ, ਨੂੰ ਵੀ ਫਾਇਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਹੈ — ਹਰ ਲੀਟਰ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਇੱਕ ਗਾਂ ਜਾਂ ਮੱਝ ਨੂੰ ਗਰਭਪਾਤ, ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਡੇਅਰੀ ਕਿਸਾਨ ਹਨ ਜੋ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2.5 ਲੱਖ ਛੋਟੇ ਡੇਅਰੀ ਕਿਸਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ 2-5 ਜਾਨਵਰ ਹਨ (ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, 2024)। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਵੀ ਹੈ — ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਾਦਾਮ ਅਤੇ ਸੋਇਆ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।

“ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਰਕੀਟ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਗਾਹਕ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਰਾਹਤ ਦਿਖਦੀ ਹੈ।”

ਅਗਲੇ 12 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਦਲਾਅ ਆਉਣਗੇ?

2026 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਐਂਡ ਸਟੈਂਡਰਡਜ਼ ਅਥਾਰਟੀ (FSSAI) ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਲਈ ਨਵੇਂ ਮਾਪਦੰਡ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੇਬਲਿੰਗ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਵਧੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਡੇਅਰੀ ਦਿੱਗਜਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ 2025 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਦਾਮ ਅਤੇ ਓਟ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਸਬਸਿਡੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ। ਅਭੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦੀ ਕੀਮਤ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ ₹150-₹250 ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ₹60-₹70 ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧੇਗਾ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਸਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਹ ਅੰਤਰ ਘਟੇਗਾ। ਗੁੱਡ ਫੂਡ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2027 ਤੱਕ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦੀ ਕੀਮਤ ਡੇਅਰੀ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 20-30% ਵੱਧ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।

ਪਸ਼ੂ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਅਸਲ ਚਿਹਰਾ

ਇਸ ਮਾਰਕੀਟ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ ਸੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਗਰਭਵਤੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਵਿਛੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੁੱਧ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਘਟਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲਖਾਨੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੀపਲ ਫਾਰ ਦਿ ਏਥੀਕਲ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਐਨੀਮਲਜ਼ (PETA) ਇੰਡੀਆ ਦੀ 2024 ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭਵਤੀ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ 'ਤੇ ਚਰਦੇ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ।

ਇਹ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 20 ਲੱਖ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕਤਲਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿਭਾਗ, 2023)। ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਦਾ ਵਾਧਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿੱਤੀ ਰੁਝਾਨ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਹਰ ਲੀਟਰ ਓਟ ਮਿਲਕ ਜਾਂ ਸੋਇਆ ਦੁੱਧ ਖਰੀਦਣਾ ਇੱਕ ਗਾਂ ਜਾਂ ਮੱਝ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਮੌਕਾ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੌਕਾ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਬਾਦਾਮ, ਓਟ ਅਤੇ ਸੋਇਆ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ 2025 ਵਿੱਚ ਓਟ ਦੀਆਂ ਦੋ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੌਸਮੀ ਸਥਿਤੀ ਲਈ ਢੁਕਵੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 2 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਓਟ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ₹90,000 ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੋਈ — ਜਦਕਿ ਕਣਕ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ₹60,000 ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਓਟ ਨੂੰ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਸਥਿਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਦਾ ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਬਾਰੇ ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਸਤਾ ਹੈ?

ਅਭੀ ਨਹੀਂ। ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦੀ ਕੀਮਤ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ ₹150-₹250 ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ₹60-₹70 ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਬਸਿਡੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, 2027 ਤੱਕ ਇਹ ਅੰਤਰ ਘਟਕੇ 20-30% ਰਹਿ ਜਾਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ (ਗੁੱਡ ਫੂਡ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਇੰਡੀਆ, 2025)।

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬਾਦਾਮ ਅਤੇ ਓਟ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬ੍ਰਾਂਡ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦੇ ਲੇਬਲ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ — ਚੰਗੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਮਿਲੀਲੀਟਰ ਵਿੱਚ 120 ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਕੀ ਡੇਅਰੀ ਦਿੱਗਜ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ?

ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਮੂਲ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ ਓਟ ਮਿਲਕ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੇਰਿਟੇਜ ਫੂਡਸ ਨੇ 2025 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਬ੍ਰਾਂਡ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਨਿਵੇਸ਼ ਮਾਰਕੀਟ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਜੋਖਮਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਦਿੱਗਜਾਂ ਦਾ ਵੰਡ ਨੈਟਵਰਕ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਵਾਦ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਨਹੀਂ, ਸਵਾਦ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਓਟ ਮਿਲਕ ਹਲਕਾ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਮਲਾਈਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੋਇਆ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਵਾਦ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਟੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਚਾਹ ਅਤੇ ਲੱਸੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਓਟ ਮਿਲਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਕਲਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗਰਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਫਟਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਈ ਬ੍ਰਾਂਡ ਹੁਣ ਬਿਨਾਂ ਮਿੱਠੇ ਵਾਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਅਤੇ ਅੰਕੜੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ। ਇੱਕ ਲੀਟਰ ਓਟ ਮਿਲਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 48 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਲਈ 1,000 ਲੀਟਰ (ਵਾਟਰ ਫੁੱਟਪ੍ਰਿੰਟ ਨੈਟਵਰਕ, 2023)। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦਾ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ 70-80% ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, 2018)। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਫਾਇਦਾ ਹੈ।

ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਲਈ ਸੰਕੇਤ

ਸਿੱਟਾ: ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਰਹੇ ਹਨ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਦਾ ਵਾਧਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿੱਤੀ ਰੁਝਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ — ਇਹ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਡੇਅਰੀ ਦਿੱਗਜ, ਜੋ ਕਦੇ ਪਸ਼ੂ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਥੰਮ ਸਨ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਰ ਗਾਂ, ਹਰ ਮੱਝ, ਹਰ ਬੱਚੇ ਲਈ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਿਰਨ ਹੈ ਜੋ ਦੁੱਧ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਪੈਸਾ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਰੁਣਾ ਵੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ — ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੈ।