ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਰਸੋਈ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਸਬਕ

ਸੰਖੇਪ ਜਵਾਬ: ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਰਸੋਈ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਦਤਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਸਰਾਭਾ ਨਗਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ 120 ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਸਾਂਝੀ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਰਸੋਈ ਕੂੜਾ 90% ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਅਤੇ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ 4.5 ਟਨ ਖਾਦ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮਾਡਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜੈਵਿਕ ਕੂੜਾ ਖੁਦ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਪਿਛੋਕੜ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਰਸੋਈ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲਗਭਗ 3,000 ਟਨ ਠੋਸ ਕੂੜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੈਵਿਕ ਰਸੋਈ ਕੂੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ, 2023)। ਇਹ ਕੂੜਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੈਂਡਫਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੀਥੇਨ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨਾਲੋਂ 28 ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਹੈ। ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਰਸੋਈ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਛਿਲਕੇ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਬੀਜ, ਚਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੈਵਿਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਲੈਂਡਫਿਲ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਖਾਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ।

ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਲਈ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਸਰਾਭਾ ਨਗਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ 2023 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਖੁਰਾਕ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰਾ ਕੂੜਾ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦੇ ਲੈਂਡਫਿਲ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ — ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਖਰਚਾ ਵੱਧਦਾ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਬਦਬੂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।

ਚੁਣੌਤੀ: ਰਸੋਈ ਕੂੜੇ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ

ਸਰਾਭਾ ਨਗਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਟਰੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਲਗਭਗ 500 ਕਿਲੋ ਕੂੜਾ ਚੁੱਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ 60% ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਛਿਲਕੇ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਅਤੇ ਪਕਾਏ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਸੀ। ਸਥਾਨਕ ਨਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਕਾਰਕੁਨ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸੜਦਾ ਕੂੜਾ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ ਪਏਗਾ।"

“ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਰਸੋਈ ਦਾ ਕੂੜਾ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਦ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਸੀ।”

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ: ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਮਾਡਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

ਜਨਵਰੀ 2023 ਵਿੱਚ, ਸਰਾਭਾ ਨਗਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਪਲਾਟ 'ਤੇ 6 ਕੰਪੋਸਟ ਬਿਨ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਹਰ ਬਿਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 200 ਲੀਟਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਸੈਸ਼ਨ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਗਿੱਲੇ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨਾ, ਹਰੀ ਪੱਤੀ ਅਤੇ ਭੂਸੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਕੰਪੋਸਟ ਨੂੰ ਪਲਟਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ।

ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੋ ਬਾਲਟੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ — ਇੱਕ ਹਰੀ (ਗਿੱਲੇ ਕੂੜੇ ਲਈ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੀਲੀ (ਸੁੱਕੇ ਕੂੜੇ ਲਈ)। ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ, ਦੋ ਵਲੰਟੀਅਰ ਹਰ ਘਰ ਤੋਂ ਗਿੱਲਾ ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਕੰਪੋਸਟ ਬਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਈ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੇ ਆਦਤ ਪਾ ਲਈ।

ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਰਸੋਈ ਲਈ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ

ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ

ਟੀਮ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕੰਪੋਸਟ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣੀਆਂ — ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਚਿਕਨਾਈ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਅਤੇ ਮੀਟ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਸਨ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਨਾਲ ਕੰਪੋਸਟ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਜਾਂ ਬਦਬੂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਨਤੀਜੇ: ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਅਸਲ ਤਬਦੀਲੀ

ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਜੁਲਾਈ 2023 ਤੱਕ, ਸਰਾਭਾ ਨਗਰ ਦੇ 120 ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਸੋਈ ਕੂੜਾ 90% ਤੱਕ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ 500 ਕਿਲੋ ਕੂੜਾ ਲੈਂਡਫਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ 50 ਕਿਲੋ ਬਚਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਵੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪੈਕੇਜਿੰਗ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 4.5 ਟਨ ਉੱਚ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਖਾਦ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੂੜੇ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਨੂੰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਲੈਂਡਫਿਲ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਖਰਚਾ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ₹12,000 ਦੀ ਬਚਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖਾਦ ਵੇਚ ਕੇ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ₹8,000 ਕਮਾਏ, ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਸਬਕ: ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਰਸੋਈ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ?

ਸਰਾਭਾ ਨਗਰ ਦਾ ਮਾਡਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਰਸੋਈ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਹਾਰਕ ਹੱਲ ਹੈ। ਕੁੰਜੀ ਹੈ ਸਮੂਹਿਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਿਯਮ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ — ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਸਗੋਂ ਕੰਪੋਸਟ ਬਿਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗਤ ਵੀ ਚੁੱਕੀ।

ਕੀ ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਾਰਗਰ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਯੋਜਨਾ ਹੋਵੇ। ਸਰਾਭਾ ਨਗਰ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਤੀਜੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ 40% ਕੂੜਾ ਘਟਿਆ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 95% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਠੋਸ ਫਲ ਵੀ ਮਿਲਿਆ।

ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ

ਕੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ?

ਨਹੀਂ, ਇੱਕ 200-ਲੀਟਰ ਬਿਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ 1 ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਜਗ੍ਹਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਰਾਭਾ ਨਗਰ ਵਿੱਚ 6 ਬਿਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 6 ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਖਾਲੀ ਪਲਾਟ ਘੇਰਿਆ। ਛੱਤਾਂ ਜਾਂ ਪਾਰਕਿੰਗ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵੀ ਕੰਮ ਚਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਨਾਲ ਬਦਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?

ਜੇਕਰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ — ਗਿੱਲੇ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਕੂੜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਤੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਪਲਟਿਆ ਜਾਵੇ — ਤਾਂ ਬਦਬੂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਸਰਾਭਾ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਆਈਆਂ, ਪਰ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਹੋ ਗਈ।

ਕੀ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਰਸੋਈ ਦਾ ਕੂੜਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ?

ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੂੜਾ ਜੈਵਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲ, ਅਨਾਜ — ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਾਲੀ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਚਿਕਨਾਈ ਕਾਰਨ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਖੁਰਾਕ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।

ਕੀ ਇਸ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਬਿਲਕੁਲ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀਆਂ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਰਾਭਾ ਨਗਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।

ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ