ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਗਿਣਤੀ: ਪੰਜਾਬ 2026 ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੱਲ ਹੈ?

ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ: ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 2026 ਤੱਕ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੰਕਟ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਾਰਨ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਰ ਸਾਲ 1-2% ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਾਗਣ, ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਮੂਲ, ਅੰਕੜੇ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਨੀਤੀਗਤ ਹੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ।

ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਉਂ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ?

ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ (insects) ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ ਸਮੂਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 10 ਕੁਇੰਟਲੀਅਨ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਣਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਾਗਣ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ, ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਇਨਸੈਕਟ ਅਪੋਕੈਲਿਪਸ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀ ਮੁੱਖ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਕਟ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ

ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ 'ਭਾਰਤ ਦਾ ਅੰਨ-ਦਾਤਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ, ਭੌਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਰਾਗਣਕਾਰ ਸਰ੍ਹੋਂ, ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ 'ਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਪਰਾਗਣਕਾਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 3-4% ਫ਼ਸਲਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ICAR, 2023)।

ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹਨ?

ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ: ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ, ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼, ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ, ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਇਸਤੇਮਾਲ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਅਕਸਰ ਸਲਾਹ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਓਨਿਕੋਟਿਨੋਇਡਸ, ਜੋ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਦੇ 2023 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਵਰਤੋਂ 1.2 ਕਿਲੋ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ (0.5 ਕਿਲੋ) ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਝੋਨਾ-ਕਣਕ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੇ ਵੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ 20 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 15% ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ (ਭਾਰਤੀ ਜੰਗਲਾਤ ਸਰਵੇਖਣ, 2023)।

ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਕੀ ਹਨ?

ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਦੂਰਗਾਮੀ ਨਤੀਜੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਰਾਗਣਕਾਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿਰੀਆਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜਾ, ਕੀੜੇ ਪੰਛੀਆਂ, ਡੱਡੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਪੂਰੀ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤੀਜਾ, ਕੁਝ ਕੀੜੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਹਵਾਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

“ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸੰਕਟ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।”

ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ 'ਤੇ ਅਸਰ

ਪਰਾਗਣਕਾਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰ੍ਹੋਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ 10-15% ਦੀ ਕਮੀ ਆਉਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ (PAU, 2024)। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਘਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਲਾਗਤ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਹੋਰ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਇੱਕ ਦੁਸ਼ਚੱਕਰ।

ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਉਪਾਅ ਕੀ ਹਨ?

ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਘਰ, ਬਾਗ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਕਦਮ ਵੀ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਕ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਭੋਜਨ ਚੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਮਾਸ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਘਟਾਉਣਾ ਵੀ ਕੀੜਿਆਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰਾ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਦਬਾਅ ਘੱਟਦਾ ਹੈ।

ਨੀਤੀਗਤ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ?

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਠੋਸ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ, ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਖੋਜ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸਫਲ ਮਾਡਲ: ਕੇਰਲ ਦਾ ਕੀੜਾ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ

ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2023 ਵਿੱਚ 'ਪਰਾਗਣਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਭਿਆਨ' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾਈ ਗਈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 20% ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ (ਕੇਰਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ, 2025)। ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਥਾਨਕ ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQ)

ਕੀ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਾਗਣਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ। ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਝਾੜ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਪੂਰੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਉਂ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ?

ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ: ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ, ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਖੇਤੀ ਕਾਰਨ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼, ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ, ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਕੀ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਜੀ ਹਾਂ, ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਕੀੜਿਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਾਇਣਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਖੋਜ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤਾਂ ਨਾਲੋਂ 30-40% ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਭਾਰਤੀ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਸੰਸਥਾ, 2024)।

ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੇ ਹਨ?

ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਪਰਾਗਣ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ 75% ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ (FAO, 2024)। ਬਿਨਾਂ ਪਰਾਗਣਕਾਰਾਂ ਦੇ, ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਗਿਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤੇਲ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਭੁੱਖਮਰੀ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕੀ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਝਾੜ ਘਟਣਾ ਸਿੱਧਾ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰੇਗਾ।

ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਦਮ ਕੀ ਹੈ?

ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਦਮ ਹੈ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ। ਇਹ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦੋਵਾਂ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਲਪ ਅਪਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰ ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਮੰਗ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੇਸੀ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਕੋਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਰਹੀ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ 'ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਮੁਕਤ ਪੰਜਾਬ' ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ 2030 ਤੱਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ 50% ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਲਈ ਸਬਸਿਡੀ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਮਲੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਅਜੇ ਵੇਖਣੇ ਬਾਕੀ ਹਨ।

ਸਿੱਟਾ: ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ

ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਕਟ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਸੰਕਟ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਕਦਮਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੀਤੀਗਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਤੱਕ, ਹਰ ਯਤਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਹੁਣੇ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੀ।