कार्बन-न्यूट्रल फ्लाईट्स: एक भ्रम की वास्तव? शाश्वत प्रवासाचे वास्तव

<strong>Short answer:</strong> कार्बन-न्यूट्रल फ्लाईट्स (carbon-neutral flights) ही संकल्पना अनेकदा गैरसमज निर्माण करते, कारण तिचा दावा मुख्यत्वे कार्बन ऑफसेटिंग (carbon offsetting) योजनांवर आधारित असतो, जे प्रत्यक्ष उत्सर्जन कमी करत नाहीत. शाश्वत विमान वाहतुकीकडे (sustainable aviation) वाटचाल करण्यासाठी जैव-इंधन (biofuels), विद्युत विमाने (electric aircraft) आणि हायड्रोजन तंत्रज्ञान (hydrogen technology) यांसारख्या क्रांतिकारी उपायांची आवश्यकता आहे, जे अजूनही प्राथमिक टप्प्यात आहेत.

अलीकडच्या काळात, विमान प्रवासाच्या पर्यावरणीय परिणामांवर (environmental impact of air travel) वाढत्या चिंतेमुळे, अनेक विमान कंपन्या 'कार्बन-न्यूट्रल' फ्लाईट्सचा दावा करत आहेत. परंतु, या दाव्यांमागील सत्य काय आहे? हा एक मार्केटिंगचा डाव आहे की पर्यावरणाचे रक्षण करण्याच्या दिशेने एक खरीखुरी पायरी? या लेखात आपण या संकल्पनेची सखोल तपासणी करणार आहोत, त्याचे फायदे आणि मर्यादा समजून घेणार आहोत आणि शाश्वत विमान वाहतुकीच्या भविष्यावर प्रकाश टाकणार आहोत.

कार्बन-न्यूट्रल फ्लाईट्स म्हणजे काय आणि सध्या काय घडले?

कार्बन-न्यूट्रल फ्लाईट म्हणजे अशी सेवा, जिथे विमान प्रवासातून निर्माण होणाऱ्या कार्बन डायऑक्साइड (CO2) उत्सर्जनाची (emissions) भरपाई (offset) केली जाते. याचा अर्थ असा नाही की विमान उडवताना कार्बन उत्सर्जन शून्य होते; तर याचा अर्थ असा की, हे उत्सर्जन रोखण्यासाठी किंवा वातावरणातून कार्बन काढून टाकण्यासाठी इतरत्र प्रकल्प (जसे की वृक्षारोपण, अक्षय ऊर्जा प्रकल्प) वित्तपुरवठा केला जातो (Air Transport Action Group, 2023).

सध्या, एअर इंडिया (Air India) आणि इंडिगो (IndiGo) सारख्या भारतीय विमान कंपन्याही (airlines) त्यांच्या काही उड्डाणांसाठी किंवा भविष्यातील योजनांमध्ये कार्बन ऑफसेटिंगचा विचार करत आहेत. युरोपियन युनियनमध्ये (European Union) ‘एव्हिएशन एमिशन्स ट्रेडिंग स्कीम’ (EU-ETS) सारख्या योजना असून, त्या कंपन्यांना त्यांच्या उत्सर्जनाची भरपाई करण्यास बंधनकारक करतात. तथापि, 'कार्बन न्यूट्रल' या शब्दाचा गैरवापर होत असल्याचे अनेक पर्यावरणवादी गट आणि अभ्यासकांचे मत आहे (कार्बन मार्केट वॉच, 2024).

कार्बन-न्यूट्रल फ्लाईट्सची आवश्यकता का आहे?

जागतिक स्तरावर, विमान वाहतूक क्षेत्र एकूण मानवनिर्मित कार्बन उत्सर्जनापैकी सुमारे 2.5% ते 3% वाटा उचलते (Our World in Data, 2023). जरी हे प्रमाण इतर उद्योगांच्या तुलनेने कमी दिसत असले तरी, विमानांचे उत्सर्जन थेट वातावरणाच्या वरच्या थरात होते, जिथे त्यांचा दीर्घकाळ टिकणारा आणि अधिक प्रभावी परिणाम होतो. हवामान बदलावर (climate change) नियंत्रण मिळवण्यासाठी प्रत्येक क्षेत्रातील उत्सर्जन कमी करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

पर्यायी इंधनाचा शोध

फॉसिल्स (fossil fuels) इंधनाच्या जागी शाश्वत हवाई इंधन (Sustainable Aviation Fuel - SAF) वापरणे हा एक महत्त्वाचा उपाय आहे. SAF हे वनस्पतींचे तेल, शेतीमधील कचरा, किंवा औद्योगिक कचऱ्यापासून बनवले जाते आणि ते पारंपारिक जेट इंधनाच्या तुलनेत 80% पर्यंत कार्बन उत्सर्जन कमी करू शकते. भारतात, इंडियन ऑइल कॉर्पोरेशन (IOC) आणि भारत पेट्रोलियम (BPCL) सारख्या कंपन्या SAF उत्पादनावर संशोधन करत आहेत (इंडियन ऑइल, 2024).

या प्रयत्नांचा कोणावर परिणाम होतो?

कार्बन-न्यूट्रलच्या दाव्यांचा परिणाम अनेक घटकांवर होतो. विमान कंपन्या (airlines) त्यांच्या ब्रँड इमेजमध्ये सुधारणा करू इच्छितात, तर प्रवासी (passengers) त्यांच्या प्रवासाचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम कमी करू इच्छितात. मात्र, या ऑफसेटिंग योजना खऱ्या अर्थाने किती प्रभावी आहेत, यावर शंका उपस्थित केली जाते. काही ऑफसेटिंग प्रकल्प 'ग्रीनवॉशिंग' (greenwashing) असल्याचा आरोपही होतो, म्हणजे ते पर्यावरणाच्या नावाखाली केवळ दिखावा करतात (प्रोजेक्ट व्हेरिटास, 2023).

““कार्बन ऑफसेटिंग हे एक तात्पुरते मलम आहे, जे मुळापासून समस्या सोडवत नाही. उत्सर्जन कमी करण्याऐवजी, ते आपल्याला उत्सर्जन करण्याची परवानगी देते आणि पर्यावरणाची जबाबदारी दुसऱ्यावर ढकलते.””

पुढील पाऊल काय? शाश्वत प्रवासासाठी काय आवश्यक आहे?

खऱ्या अर्थाने शाश्वत प्रवास हा केवळ ऑफसेटिंगवर आधारित नसावा, तर तो वास्तविक उत्सर्जन कमी करण्यावर केंद्रित असावा. यासाठी तंत्रज्ञान, धोरण आणि ग्राहकांचे वर्तन या तिन्ही स्तरांवर बदल आवश्यक आहेत.

तंत्रज्ञान आणि संशोधन

विद्युत विमाने (electric aircraft), हायड्रोजन-इंधन विमाने (hydrogen-powered aircraft) आणि अधिक कार्यक्षम डिझाइन (aerodynamic designs) ही भविष्यातील शक्यता आहेत. एअरबस (Airbus) आणि बोईंग (Boeing) सारख्या कंपन्या यावर मोठे संशोधन करत आहेत. उदाहरणार्थ, एअरबसने 2035 पर्यंत हायड्रोजन-इंधन असलेल्या विमानाचे प्रोटोटाइप सादर करण्याची योजना आखली आहे.

धोरणात्मक बदल आणि नियमन

सरकार आणि आंतरराष्ट्रीय संस्थांनी (international bodies) शाश्वत हवाई इंधनाच्या उत्पादनाला प्रोत्साहन देण्यासाठी, कार्बन एमिशन्सवर कर लावण्यासाठी आणि हरित तंत्रज्ञानामध्ये (green technology) गुंतवणूक करण्यासाठी कडक नियम (strict regulations) आणि धोरणे (policies) लागू करणे आवश्यक आहे. भारतात, नागरी विमान वाहतूक मंत्रालयाने (Ministry of Civil Aviation) SAF च्या विकासाला आणि वापराला प्रोत्साहन देण्यासाठी नवीन धोरणात्मक फ्रेमवर्कवर काम सुरू केले आहे (DGCA, 2024).

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

कार्बन ऑफसेटिंग प्रभावी आहे का?

कार्बन ऑफसेटिंगची प्रभावीता प्रकल्पाच्या प्रकार आणि विश्वासार्हतेवर अवलंबून असते. वृक्षारोपण प्रकल्पांना (tree planting projects) कार्बन शोषण्यास अनेक वर्षे लागतात आणि त्यांच्या दीर्घकाळाच्या टिकाऊपणाबद्दल प्रश्न उपस्थित केले जातात. अक्षय ऊर्जा प्रकल्पांसारखे (renewable energy projects) काही ऑफसेटिंग प्रकल्प अधिक विश्वासार्ह मानले जातात, परंतु ते प्रत्यक्ष उत्सर्जन कमी करत नाहीत, तर केवळ त्याची भरपाई करतात (कार्बन सिक्वेस्ट्रेशन रिसर्च इन्स्टिट्यूट, 2023).

शाश्वत हवाई इंधन (SAF) सहज उपलब्ध आहे का?

सध्या SAF ची उपलब्धता खूप मर्यादित आहे आणि त्याची किंमत पारंपारिक जेट इंधनापेक्षा जास्त आहे. जगभरातील एकूण हवाई इंधनापैकी 1% पेक्षा कमी SAF वापरले जाते (IATA, 2024). उत्पादन क्षमता वाढवण्यासाठी आणि खर्च कमी करण्यासाठी मोठ्या गुंतवणुकीची आणि तांत्रिक प्रगतीची आवश्यकता आहे. भारत सरकारने SAF उत्पादकांसाठी प्रोत्साहन योजनांवर विचार सुरू केला आहे.

विमान प्रवास पूर्णपणे शाश्वत कधी होईल?

विमान प्रवास पूर्णपणे शाश्वत होण्यासाठी अजून बराच अवकाश आहे. विद्युत आणि हायड्रोजन विमानांवर संशोधन सुरू असले तरी, मोठ्या व्यावसायिक उड्डाणांसाठी त्यांचा वापर सुरू व्हायला अजून दशके लागू शकतात (NASA, 2023). यावर मात करण्यासाठी केवळ तंत्रज्ञानाची नव्हे, तर जागतिक सहकार्य, धोरणात्मक बदल आणि ग्राहकांच्या निवडींमध्ये मोठे बदल आवश्यक आहेत.

ग्रीनवॉशिंग म्हणजे काय?

ग्रीनवॉशिंग म्हणजे कंपन्या किंवा संस्था त्यांच्या पर्यावरणीय प्रयत्नांबद्दल अतिशयोक्तीपूर्ण, दिशाभूल करणारे दावे करतात, ज्यामुळे ग्राहकांना असे वाटते की त्यांचे उत्पादन किंवा सेवा पर्यावरणासाठी चांगली आहे, जरी प्रत्यक्षात ते नसेल. 'कार्बन-न्यूट्रल' यांसारख्या शब्दांचा वापर अनेकदा ग्रीनवॉशिंगसाठी केला जातो, जेणेकरून कंपनी पर्यावरणाबद्दल जागरूक असल्याचे भासवता येते, पण त्यांचे मुख्य व्यवसाय मॉडेल बदलत नाही (ग्रीनपीस, 2023).