ખાદ્ય કચરાનો ઇતિહાસ: રિટેલમાં ઝીરો-વેસ્ટ તરફની સફર

**ટૂંકો જવાબ:** રિટેલમાં ખાદ્ય કચરાનો ઇતિહાસ ૧૯૫૦ના દાયકામાં સુપરમાર્કેટના ઉદય સાથે શરૂ થયો, જ્યારે સૌંદર્ય અને શેલ્ફ-લાઇફને પ્રાધાન્ય મળ્યું. આજે વૈશ્વિક સ્તરે દર વર્ષે લગભગ ૧.૦૫ અબજ ટન ખોરાક બગડે છે (UNEP, 2024), અને ગુજરાત સહિત ભારતમાં રિટેલ ક્ષેત્રે કચરો ઘટાડવા ફૂડ બેંકો, ડિસ્કાઉન્ટ સ્ટોર્સ અને નીતિઓ વિકસી રહી છે.

ખાદ્ય કચરાની શરૂઆત: ૧૯૫૦-૧૯૭૦ના દાયકામાં સુપરમાર્કેટ ક્રાંતિ

બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી પશ્ચિમી દેશોમાં સુપરમાર્કેટનો વિકાસ થયો. ૧૯૫૦માં અમેરિકામાં પ્રથમ સ્વ-સેવા સ્ટોર્સ ખૂલ્યા, અને ગ્રાહકોને આકર્ષવા માટે સંપૂર્ણ, ચમકતા ફળ-શાકભાજીની માંગ વધી. ખેડૂતોને સૌંદર્યના ધોરણો પૂરા કરવા દબાણ આવ્યું, જેના કારણે વાંકાચૂંકા ઉત્પાદનો બજારમાં ન આવી શક્યા.

ભારતમાં ૧૯૬૦-૭૦ના દાયકામાં સહકારી મંડળીઓ અને સરકારી વિતરણ પ્રણાલી હતી, પરંતુ ખાનગી રિટેલનો વિકાસ ધીમો હતો. ગુજરાતમાં અમદાવાદ અને સુરત જેવા શહેરોમાં કિરાણા દુકાનો પરંપરાગત રીતે ઓછો કચરો પેદા કરતી હતી, કારણ કે મોસમી શાકભાજી સીધા ખેડૂત પાસેથી આવતા. જોકે, ૧૯૭૦માં શરૂ થયેલી 'અમુલ' જેવી ડેરી સહકારી મંડળીઓએ દૂધ અને ડેરી ઉત્પાદનોના પેકેજિંગમાં વધારો કર્યો, જેનાથી પ્લાસ્ટિક અને કચરાની સમસ્યા ઉભી થઈ.

૧૯૮૦-૨૦૦૦: ફૂડ બેંકો અને રિટેલ કચરા સામે પ્રથમ પગલાં

૧૯૮૦ના દાયકામાં યુરોપ અને અમેરિકામાં સમુદાય-આધારિત ફૂડ બેંકોની સ્થાપના થઈ. ૧૯૮૪માં પેરિસમાં 'બેંક ડેન્સ અલિમેન્ટેર' શરૂ થઈ, જેણે સુપરમાર્કેટના વધારાના ખોરાકને જરૂરિયાતમંદો સુધી પહોંચાડવાનું શરૂ કર્યું. આ મોડેલે સાબિત કર્યું કે ખાદ્ય કચરો ઘટાડી શકાય છે જ્યારે સામાજિક સમસ્યાઓનો સામનો કરી શકાય છે.

ભારતમાં ૧૯૯૦ના દાયકામાં આર્થિક ઉદારીકરણ પછી રિટેલ સાંકળો જેમ કે 'ફૂડવર્લ્ડ' અને 'સુબ્હિક્ષા' શરૂ થઈ. જોકે, ગુજરાતમાં પરંપરાગત બજારો જેમ કે અમદાવાદની 'મણિલાલ ભગવતી' અથવા સુરતની 'ગાંધી બજાર' મોટાભાગે ખુલ્લા શાકભાજી વેચાતા હતા, જેમાં પ્લાસ્ટિક પેકેજિંગ ઓછું હતું. પરંતુ શહેરીકરણ વધતાં સુપરમાર્કેટની સંસ્કૃતિએ પેકેજ્ડ શાકભાજી અને ફળોને પ્રોત્સાહન આપ્યું.

“ખાદ્ય કચરો ઘટાડવો એ માત્ર પર્યાવરણ માટે નથી, પણ નૈતિક જવાબદારી છે. જ્યારે આપણે ખોરાક ફેંકીએ છીએ, ત્યારે આપણે તેને ઉત્પન્ન કરવા માટે વપરાયેલા પ્રાણીઓ, જમીન અને પાણીનું અપમાન કરીએ છીએ.”

૨૦૦૦-૨૦૧૫: ટકાઉપણાની ચળવળ અને ઝીરો-વેસ્ટનો ઉદય

૨૦૦૦ના દાયકામાં 'ઝીરો-વેસ્ટ' ખ્યાલ લોકપ્રિય બન્યો, જેનો હેતુ લેન્ડફિલમાં કચરો ન મોકલવાનો છે. ૨૦૦૨માં ન્યુઝીલેન્ડના ગામે વ્હાકાટાને 'ઝીરો-વેસ્ટ' સમુદાય જાહેર કરવામાં આવ્યું. રિટેલ ક્ષેત્રે, ૨૦૦૭માં બ્રિટનની સુપરમાર્કેટ સાંકળ 'ટેસ્કો' એ કચરો ઘટાડવા માટે 'પરફેક્ટલી રિપ' જેવા ફળ-શાકભાજી વેચવાનું શરૂ કર્યું.

ભારતમાં, ૨૦૧૨માં 'ફૂડ બેંક ઇન્ડિયા' ની સ્થાપના થઈ, જે દેશભરમાં ખાદ્ય કચરો એકત્રિત કરીને જરૂરિયાતમંદોને વહેંચે છે. ગુજરાતમાં ૨૦૧૪માં અમદાવાદમાં 'અક્ષય પાત્ર' ફાઉન્ડેશનએ શાળાના બાળકોને ભોજન આપવા માટે વધારાના ખોરાકનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું, જેણે રિટેલ કચરો ઘટાડવામાં ભાગ ભજવ્યો.

૨૦૧૫-૨૦૨૦: SDG ૧૨.૩ અને વૈશ્વિક નીતિઓ

૨૦૧૫માં સંયુક્ત રાષ્ટ્રે ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યાંક (SDG) ૧૨.૩ અપનાવ્યો, જેમાં ૨૦૩૦ સુધીમાં છૂટક અને ગ્રાહક સ્તરે ખાદ્ય કચરો અડધો કરવાનું લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યું. આનાથી ઘણા દેશોએ કાયદા ઘડ્યા. ફ્રાન્સે ૨૦૧૬માં સુપરમાર્કેટને ખાદ્ય કચરો નષ્ટ કરવાને બદલે દાન કરવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું. આ કાયદો વિશ્વમાં પ્રથમ હતો.

ભારતમાં ૨૦૧૬માં સ્વચ્છ ભારત મિશન હેઠળ નક્કર કચરો વ્યવસ્થાપન નિયમો લાગુ કરવામાં આવ્યા, જેમાં મોટા જનરેટરો (જેમ કે મોલ્સ અને હોટેલ્સ) માટે કચરો અલગ કરવો ફરજિયાત કર્યો. ગુજરાતમાં ૨૦૧૮માં અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનએ 'વેસ્ટ ટુ વર્થ' પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો, જેમાં રિટેલ બજારોમાંથી ખાદ્ય કચરો એકત્રિત કરીને કમ્પોસ્ટ બનાવવામાં આવે છે.

૨૦૨૦-૨૦૨૪: COVID-19 અને ડિજિટલ સોલ્યુશન્સ

COVID-19 રોગચાળાએ સપ્લાય ચેઇનને વિક્ષેપિત કરી, જેના કારણે ખાદ્ય કચરો અચાનક વધ્યો. જોકે, આ સમયગાળામાં ડિજિટલ એપ્સ જેમ કે 'ઓલો' (Olio) અને 'ટૂ ગુડ ટુ ગો' (Too Good To Go) લોકપ્રિય બની. આ એપ્સ રિટેલરોને વધારાના ખોરાકને ડિસ્કાઉન્ટ પર વેચવા દે છે, જેનાથી કચરો ઘટે છે.

ભારતમાં ૨૦૨૧માં 'ફૂડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ' સ્ટાર્ટઅપ્સ જેમ કે 'નોફૂડવેસ્ટ' અને 'રોબિનહુડ આર્મી' ઉભરી આવ્યા. ગુજરાતમાં, ૨૦૨૨માં સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનએ 'સ્માર્ટ સિટી' પ્રોજેક્ટ હેઠળ રિટેલ બજારોમાં સેન્સર-આધારિત કચરો મોનિટરિંગ શરૂ કર્યું, જે ખાદ્ય કચરાના હોટસ્પોટ ઓળખે છે.

ગુજરાતમાં રિટેલ ખાદ્ય કચરો: સ્થાનિક પડકારો અને ઉપાયો

ગુજરાતના શહેરી વિસ્તારોમાં રિટેલ ખાદ્ય કચરો ઝડપથી વધી રહ્યો છે. અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના અંદાજ મુજબ, શહેરમાં દરરોજ લગભગ ૪,૫૦૦ ટન નક્કર કચરો પેદા થાય છે, જેમાંથી ૨૦-૨૫% ખાદ્ય કચરો છે (AMC, 2023). આમાં મોટો ફાળો સુપરમાર્કેટ અને રેસ્ટોરાંનો છે.

સ્થાનિક સ્તરે, 'ઝીરો-વેસ્ટ' ચળવળે ગતિ પકડી છે. ૨૦૨૩માં અમદાવાદમાં 'ધ ઝીરો વેસ્ટ સ્ટોર' જેવી દુકાનો ખુલી, જ્યાં ગ્રાહકો પોતાના કન્ટેનરમાં અનાજ, મસાલા અને શાકભાજી ખરીદી શકે છે. આવી દુકાનો રિટેલ કચરો ઘટાડવામાં મદદરૂપ છે, પરંતુ તેમની સંખ્યા હજુ મર્યાદિત છે.

ખાદ્ય કચરા અને પ્રાણી કલ્યાણ વચ્ચેનો સંબંધ

ખાદ્ય કચરો માત્ર પર્યાવરણ માટે જ નહીં, પણ પ્રાણી કલ્યાણ માટે પણ ગંભીર સમસ્યા છે. જ્યારે આપણે માંસ, ડેરી અથવા ઈંડા ફેંકીએ છીએ, ત્યારે આપણે એવા પ્રાણીઓની વેદનાને અવગણીએ છીએ જેમને ફેક્ટરી ફાર્મમાં જન્મથી કતલ સુધી ક્રૂરતા સહન કરવી પડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, બ્રોઈલર ચિકન માત્ર ૩૫-૪૨ દિવસમાં કતલ માટે ઉછેરવામાં આવે છે, અને તેમાંથી નોંધપાત્ર ભાગ કચરામાં જાય છે.

વૈશ્વિક સ્તરે, લગભગ ૨૦% માંસ ઉત્પાદન કચરામાં જાય છે (FAO, 2022). આનો અર્થ એ છે કે લાખો પ્રાણીઓ માત્ર કચરો બનાવવા માટે ઉછેરવામાં આવે છે. ઝીરો-વેસ્ટ જીવનશૈલી અપનાવીને અને છોડ-આધારિત આહાર તરફ વળીને, આપણે આ ક્રૂરતા ઘટાડી શકીએ છીએ.

સર્ક્યુલર ઇકોનોમી અને રિટેલનું ભવિષ્ય

આગળનો તબક્કો સર્ક્યુલર ઇકોનોમી છે, જ્યાં ખાદ્ય કચરો કુદરતી સંસાધન તરીકે પરત આવે છે. યુરોપિયન યુનિયનની 'ફાર્મ ટુ ફોર્ક' વ્યૂહરચના (૨૦૨૦) ૨૦૩૦ સુધીમાં રિટેલમાં ખાદ્ય કચરો ૩૦% ઘટાડવાનું લક્ષ્યાંક ધરાવે છે. ભારતમાં, FSSAIએ ૨૦૨૨માં 'સેવ ફૂડ, શેર ફૂડ' પહેલ શરૂ કરી, જે રિટેલરોને વધારાનો ખોરાક દાન કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.

ગુજરાતમાં, ૨૦૨૪માં રાજ્ય સરકારે 'ગિફ્ટ સિટી' (GIFT City)માં ફૂડ રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટ સ્થાપવાની જાહેરાત કરી, જે રિટેલ કચરાને બાયોગેસ અને કમ્પોસ્ટમાં ફેરવશે. આવા પગલાંથી રિટેલ ક્ષેત્રે ઝીરો-વેસ્ટ તરફની સફરને વેગ મળશે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

રિટેલમાં ખાદ્ય કચરો કેટલો છે?

વૈશ્વિક સ્તરે, લગભગ ૧૩% ખાદ્ય કચરો રિટેલ અને ગ્રાહક સ્તરે થાય છે, જે દર વર્ષે લગભગ ૧૩૦ મિલિયન ટન છે (UNEP, 2024). ભારતમાં, રિટેલ કચરાનો ચોક્કસ આંકડો ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ અંદાજ મુજબ તે કુલ ખાદ્ય કચરાના ૧૦-૧૫% છે.

ખાદ્ય કચરો ઘટાડવા રિટેલરો શું કરી શકે?

રિટેલરો અપૂર્ણ ઉત્પાદનોને ડિસ્કાઉન્ટ પર વેચી શકે છે, વધારાનો ખોરાક દાન કરી શકે છે, શેલ્ફ-લાઇફ વધારવા માટે બહેતર સ્ટોરેજનો ઉપયોગ કરી શકે છે, અને ગ્રાહકોને નાના ભાગો ખરીદવા પ્રોત્સાહિત કરી શકે છે. ગુજરાતમાં, કેટલાક સુપરમાર્કેટ જેમ કે 'રિલાયન્સ ફ્રેશ' પહેલેથી જ અપૂર્ણ શાકભાજી વેચે છે.

શું ઝીરો-વેસ્ટ શોપિંગ ખર્ચાળ છે?

ઝીરો-વેસ્ટ શોપિંગ શરૂઆતમાં થોડું ખર્ચાળ લાગી શકે છે કારણ કે કાચના કન્ટેનર અને કાપડની થેલીઓ ખરીદવી પડે છે. પરંતુ લાંબા ગાળે, તે સસ્તું પડે છે કારણ કે તમે માત્ર જરૂરી માત્રામાં જ ખરીદો છો અને પેકેજિંગનો કચરો ટાળો છો. અમદાવાદમાં કેટલીક દુકાનો રિફિલ પર ડિસ્કાઉન્ટ આપે છે.

ગુજરાતમાં ખાદ્ય કચરા માટે કયા કાયદા છે?

ભારતમાં, નક્કર કચરો વ્યવસ્થાપન નિયમો (૨૦૧૬) મોટા કચરો ઉત્પાદકો (જેમ કે મોલ્સ અને હોટેલ્સ) માટે કચરો અલગ કરવો અને પ્રક્રિયા કરવી ફરજિયાત બનાવે છે. FSSAIની 'સેવ ફૂડ, શેર ફૂડ' પહેલ ખાદ્ય દાનને પ્રોત્સાહિત કરે છે. જોકે, ખાસ કરીને રિટેલ ખાદ્ય કચરા માટે કોઈ ચોક્કસ રાષ્ટ્રીય કાયદો નથી.

ખાદ્ય કચરાનો આબોહવા પર શું અસર થાય છે?

ખાદ્ય કચરો વૈશ્વિક ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનના ૮-૧૦% માટે જવાબદાર છે, જે વિમાન ઉડ્ડયન કરતાં લગભગ ચાર ગણું વધારે છે (IPCC, 2022). જ્યારે ખોરાક લેન્ડફિલમાં સડે છે, ત્યારે તે મિથેન ઉત્સર્જિત કરે છે, જે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કરતાં ૮૦ ગણું વધુ શક્તિશાળી છે.

શું ખાદ્ય કચરો ઘટાડવાથી પ્રાણીઓને મદદ મળે છે?

હા. જ્યારે આપણે માંસ, ડેરી અને ઈંડાનો કચરો ઘટાડીએ છીએ, ત્યારે આપણે ફેક્ટરી ફાર્મમાં ઉછરેલા પ્રાણીઓની માંગ ઘટાડીએ છીએ. ઓછો કચરો = ઓછું ઉત્પાદન = ઓછી પ્રાણી વેદના. છોડ-આધારિત આહાર તરફ વળવું એ સૌથી અસરકારક રીત છે.