ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણનો ઇતિહાસ: ૧૯૭૨થી ૨૦૨૫ સુધીની સફર

**ટૂંકો જવાબ:** ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણનો ઇતિહાસ ૧૯૭૨ના વન્યજીવ સંરક્ષણ ધારાથી શરૂ થાય છે, જેણે ગીરના એશિયાટિક સિંહો અને દરિયાઈ જીવન માટે કાયદેસર રક્ષણ આપ્યું. આ ધારા પછી, રાજ્યમાં સંરક્ષિત વિસ્તારો, પ્રોજેક્ટ સિંહ અને દરિયાઈ સંરક્ષણ કાર્યક્રમો દ્વારા સિંહોની સંખ્યા ૫૨૩ (૨૦૧૫) થી વધીને ૬૭૪ (૨૦૨૦) થઈ છે. આ સફરમાં ૨૦૦૦ના દાયકામાં માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ, વન્યજીવ તસ્કરી અને નવી નીતિઓનો સમાવેશ થાય છે.

૧૯૭૨ પહેલાં: શિકાર અને અરાજકતાનો યુગ

૧૯૭૨ પહેલાં, ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે કોઈ વ્યાપક કાયદો નહોતો. બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન શિકારને મનોરંજન માનવામાં આવતો હતો, અને ગીરના સિંહોની સંખ્યા ઘટીને લગભગ ૨૦-૩૦ રહી ગઈ હતી. ૧૯૫૦ના દાયકામાં, નવાબો અને શાસકો દ્વારા શિકારને કારણે સિંહો લુપ્ત થવાની આરે પહોંચી ગયા હતા.

જૂનાગઢના નવાબે ૧૯૨૦માં ગીરને અંશતઃ સંરક્ષિત ક્ષેત્ર જાહેર કર્યું, પરંતુ તેનો અમલ નબળો હતો. ૧૯૬૦ના દાયકા સુધીમાં, ગીરમાં માત્ર ૧૮૦-૨૦૦ સિંહો બચ્યા હતા. આ સમયગાળામાં, માલધારી સમુદાયો પશુધન સાથે જંગલમાં રહેતા હતા, જેના કારણે સિંહો અને પશુધન વચ્ચે સંઘર્ષ વધતો ગયો.

૧૯૭૨-૧૯૮૦: વન્યજીવ સંરક્ષણ ધારા અને ગીર અભયારણ્યની સ્થાપના

૧૯૭૨માં, ભારત સરકારે વન્યજીવ સંરક્ષણ ધારા (Wildlife Protection Act) પસાર કરી, જે ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણનો પાયો બન્યો. આ કાયદાએ સિંહો, દરિયાઈ કાચબા અને અન્ય જોખમી પ્રજાતિઓના શિકારને ગેરકાયદે ઠેરવ્યો. ૧૯૭૪માં, ગીરને અભયારણ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યું, અને ૧૯૭૫માં તેને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો દરજ્જો મળ્યો.

આ દાયકામાં, ગુજરાત સરકારે ગીરમાં માલધારી સમુદાયોના પુનર્વસન માટે યોજના શરૂ કરી, જે ૧૯૭૦ના દાયકાના અંતમાં શરૂ થઈ. ૧૯૭૯માં, પ્રોજેક્ટ ટાઈગરની જેમ, ગુજરાત સરકારે સિંહો માટે ખાસ સંરક્ષણ કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો, જે પાછળથી 'પ્રોજેક્ટ સિંહ' તરીકે જાણીતો બન્યો.

૧૯૮૦-૨૦૦૦: વિસ્તરણ અને પડકારો

૧૯૮૦ના દાયકામાં, ગુજરાતમાં સંરક્ષિત વિસ્તારોનું વિસ્તરણ થયું. ૧૯૮૬માં, મરીન નેશનલ પાર્કની સ્થાપના જામનગર નજીક કરવામાં આવી, જે દરિયાઈ જીવન સંરક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ બની. જોકે, આ દાયકામાં વન્યજીવ તસ્કરી અને વસવાટના વિનાશે સમસ્યા ઊભી કરી.

૧૯૯૦ના દાયકામાં, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે દરિયાઈ કાચબાના ઇંડાનો અવૈધ વેપાર સામે આવ્યો. સ્થાનિક સંસ્થાઓએ દરિયાઈ કાચબા સંરક્ષણ માટે અભિયાન શરૂ કર્યું, અને ૧૯૯૯માં ગુજરાત સરકારે દરિયાઈ કાચબા સંરક્ષણ કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો. આ સમયગાળામાં, ગીરના સિંહોની સંખ્યા ૩૦૦થી વધીને ૩૫૦ થઈ.

“ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણનો ઇતિહાસ એ સ્થાનિક સમુદાયો અને સરકારી પ્રયાસોના સહયોગની કથા છે, જે વિશ્વને બતાવે છે કે નિર્ધારિત પ્રયાસો પ્રજાતિઓને લુપ્ત થવાથી બચાવી શકે છે.”

૨૦૦૦-૨૦૧૦: માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ અને નવી નીતિઓ

૨૦૦૦ના દાયકામાં, ગીરની આસપાસ માનવ વસ્તી વધવાથી સિંહો અને માનવો વચ્ચે સંઘર્ષ વધ્યો. ૨૦૦૪માં, ગુજરાત સરકારે સિંહોના સ્થળાંતર માટે પગલાં લેવાનું શરૂ કર્યું, પરંતુ તેને સ્થાનિક વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો. ૨૦૦૭માં, રાજ્ય સરકારે માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ વ્યવસ્થાપન નીતિ ઘડી.

આ દાયકામાં, વન્યજીવ તસ્કરી અટકાવવા માટે ગુજરાત પોલીસે ખાસ ટીમો બનાવી. ૨૦૦૮માં, ગીરમાં સિંહોની ગણતરી ૪૧૧ થઈ, જે સંરક્ષણની સફળતા દર્શાવે છે. જોકે, ૨૦૦૯માં ગીરમાં આગ લાગવાની ઘટનાએ વન્યજીવ સંરક્ષણની નબળાઈઓ ઉજાગર કરી.

૨૦૧૦-૨૦૨૦: દરિયાઈ સંરક્ષણ અને ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ

૨૦૧૦ના દાયકામાં, ગુજરાતમાં દરિયાઈ જીવન સંરક્ષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત થયું. ૨૦૧૩માં, ગુજરાત સરકારે દરિયાઈ કાચબા સંરક્ષણ માટે જીઆઈએસ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો. ૨૦૧૫માં, સિંહોની ગણતરી ૫૨૩ થઈ, જે દર્શાવે છે કે સંરક્ષણ પ્રયાસો સફળ રહ્યા.

૨૦૧૮માં, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે દરિયાઈ કચરાના સંકટને ધ્યાનમાં લેતાં, રાજ્ય સરકારે 'સ્વચ્છ દરિયા' અભિયાન શરૂ કર્યું. આ ઉપરાંત, ૨૦૧૯માં, ગીરમાં સિંહો માટે રેડિયો કોલર ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ શરૂ થયો, જેથી તેમની હિલચાલ પર નજર રાખી શકાય.

૨૦૨૦-૨૦૨૫: આધુનિક પડકારો અને ભાવિ

૨૦૨૦ના દાયકામાં, ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ નવા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. આબોહવા પરિવર્તન, વસવાટનું વિભાજન અને વન્યજીવ તસ્કરી મુખ્ય ચિંતાઓ છે. ૨૦૨૨માં, ગુજરાત સરકારે વન્યજીવ કોરિડોર સંરક્ષણ માટે નવી નીતિ જાહેર કરી, જે પ્રાણીઓની હિલચાલને સરળ બનાવે છે.

૨૦૨૩માં, ગીરમાં સિંહોની સંખ્યા ૬૭૪ (૨૦૨૦) હતી, પરંતુ ૨૦૨૪માં કેટલાક સિંહો રેલગાડી અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામ્યા, જેના કારણે રેલવે ટ્રેક પર વાડ બાંધવાની માંગ થઈ. ગુજરાત સરકારે ૨૦૨૫માં દરિયાઈ સંરક્ષણ માટે ૫૦૦ કરોડ રૂપિયાનું બજેટ ફાળવ્યું છે, જે દરિયાઈ જીવન સંરક્ષણમાં નવો અધ્યાય છે.

ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણના મુખ્ય કાયદા અને નીતિઓ

ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે મુખ્ય કાયદાઓમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ ધારા ૧૯૭૨, જૈવિક વિવિધતા ધારા ૨૦૦૨, અને રાષ્ટ્રીય વન્યજીવ કાર્ય યોજના ૨૦૧૭નો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, ગુજરાત સરકારે ૨૦૨૨માં 'ગુજરાત વન્યજીવ સંરક્ષણ નીતિ' રજૂ કરી, જે સંરક્ષિત વિસ્તારોના વિસ્તરણ પર ભાર મૂકે છે.

ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ ક્યારે શરૂ થયું?

ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણની શરૂઆત ૧૯૭૨ના વન્યજીવ સંરક્ષણ ધારાથી માનવામાં આવે છે, જેણે સિંહો અને અન્ય જોખમી પ્રજાતિઓને કાયદેસર રક્ષણ આપ્યું. આ પહેલાં, ગીરના સિંહો માટે કોઈ વ્યવસ્થિત સંરક્ષણ નહોતું, અને ૧૯૬૦ના દાયકામાં તેમની સંખ્યા માત્ર ૧૮૦ હતી.

ગુજરાતમાં કેટલા વન્યજીવ અભયારણ્ય છે?

ગુજરાતમાં ૨૩ વન્યજીવ અભયારણ્ય અને ૪ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે, જેમાં ગીર, મરીન નેશનલ પાર્ક અને બ્લેકબક અભયારણ્યનો સમાવેશ થાય છે. આ વિસ્તારો ગુજરાતના કુલ ભૌગોલિક ક્ષેત્રના લગભગ ૪.૫% આવરી લે છે. (ગુજરાત વન વિભાગ, ૨૦૨૩)

ગીરના સિંહોની સંખ્યા કેટલી છે?

૨૦૨૦ની ગણતરી મુજબ, ગીરમાં એશિયાટિક સિંહોની સંખ્યા ૬૭૪ છે, જે ૨૦૧૫ની સરખામણીમાં ૨૯% વધારે છે. આ સફળતાનો શ્રેય પ્રોજેક્ટ સિંહ અને સ્થાનિક સમુદાયોના સહયોગને જાય છે. (ગુજરાત વન વિભાગ, ૨૦૨૦)

ગુજરાતમાં દરિયાઈ જીવન સંરક્ષણ કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?

ગુજરાતમાં દરિયાઈ જીવન સંરક્ષણ માટે દરિયાઈ અભયારણ્યો, કાચબા સંરક્ષણ કાર્યક્રમો અને માછીમારી નિયમનોનો ઉપયોગ થાય છે. ૨૦૨૫માં, રાજ્ય સરકારે દરિયાઈ સંરક્ષણ માટે ૫૦૦ કરોડ રૂપિયા ફાળવ્યા છે, જેમાં દરિયાઈ કચરાના વ્યવસ્થાપન અને જૈવિક વિવિધતા સર્વેક્ષણનો સમાવેશ થાય છે.

શું ગુજરાતમાં વન્યજીવ તસ્કરી એક સમસ્યા છે?

હા, ગુજરાતમાં વન્યજીવ તસ્કરી, ખાસ કરીને દરિયાઈ કાચબાના ઇંડા અને દુર્લભ પ્રજાતિઓની હેરાફેરી, એક સમસ્યા છે. ૨૦૨૩માં, ગુજરાત પોલીસે ૧૨૦થી વધુ કેસ નોંધ્યા, જેમાં ૪૦૦થી વધુ વન્યજીવો જપ્ત કરવામાં આવ્યા. આ અટકાવવા માટે, રાજ્ય સરકારે વન્યજીવ હેલ્પલાઇન ૧૯૨૬ શરૂ કરી છે.