ગુજરાતમાં વન્યજીવ કૉરિડોર vs ઉદ્યાનો: કયું સંરક્ષણ વધુ અસરકારક?

ટૂંકો જવાબ: વન્યજીવ કૉરિડોર અને સંરક્ષિત ઉદ્યાનો બંને જરૂરી છે, પરંતુ ગુજરાતના સિંહ, દીપડા અને જંગલી ગધેડાં માટે કૉરિડોર વધુ અસરકારક છે. કૉરિડોર પ્રાણીઓને વિસ્તારો વચ્ચે ફરવા દે છે, જેનાથી આનુવંશિક વિવિધતા વધે છે અને રોગો ફેલાતા અટકે છે. ઉદ્યાનો સુરક્ષિત રહેઠાણ આપે છે, પરંતુ વસ્તી વધારે હોય ત્યારે અલગતા જોખમી બને છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે 2026માં ગુજરાતે કૉરિડોર પર વધુ ભાર આપવો જોઈએ.

વન્યજીવ કૉરિડોર શું છે અને તે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?

વન્યજીવ કૉરિડોર એ જમીનનો એક સાંકડો પટ છે જે બે અથવા વધુ સંરક્ષિત વિસ્તારોને જોડે છે. આ કુદરતી રીતે બનેલા હોય છે (દા.ત., નદીકિનારા, ડુંગરાળ માર્ગો) અથવા માનવસર્જિત (દા.ત., અંડરપાસ, ઓવરપાસ). ગુજરાતમાં ગીરના જંગલ, પાણિયા અને મિતિયાળા વચ્ચેના કૉરિડોર સિંહો માટે જીવનરેખા છે. આ કૉરિડોર પ્રાણીઓને ખોરાક, સાથી અને નવા રહેઠાણ શોધવા માટે સ્થળાંતર કરવા દે છે. વન્યજીવ સંરક્ષણમાં કૉરિડોરની ભૂમિકા એટલી મહત્વપૂર્ણ છે કે IUCN (2023) તેને ‘કનેક્ટિવિટી કન્ઝર્વેશન’ કહે છે.

સંરક્ષિત ઉદ્યાનો શું છે અને ગુજરાતમાં તેમની સ્થિતિ કેવી છે?

સંરક્ષિત ઉદ્યાનો (નેશનલ પાર્ક, વાઇલ્ડલાઇફ સેન્ચ્યુરી) એ કાયદેસર રીતે સુરક્ષિત વિસ્તારો છે જ્યાં માનવ પ્રવૃત્તિઓ મર્યાદિત છે. ગુજરાતમાં ગીર નેશનલ પાર્ક, મરીન નેશનલ પાર્ક (જામનગર), અને નલ સરોવર પક્ષી અભયારણ્ય મુખ્ય છે. આ ઉદ્યાનો પ્રાણીઓને શિકાર, વસવાટ વિનાશ અને માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષથી રક્ષણ આપે છે. પરંતુ સમસ્યા એ છે કે ઘણા ઉદ્યાનો નાના છે અને એકબીજાથી અલગ છે. દાખલા તરીકે, ગીરનો મુખ્ય વિસ્તાર માત્ર 1,412 ચો.કિ.મી. છે, જે સિંહોની વસ્તી (674, ગણતરી 2020) માટે ખૂબ નાનો છે.

પ્રાણી કલ્યાણ: કયું વધુ નૈતિક છે?

પ્રાણી કલ્યાણના દૃષ્ટિકોણથી, કૉરિડોર વધુ સારા છે કારણ કે તે પ્રાણીઓને કુદરતી વર્તન કરવા દે છે. ઉદ્યાનોમાં બંધાયેલા પ્રાણીઓને અલગતા, ખોરાકની અછત અને સંવર્ધન માટે સાથી ન મળવાની તકલીફ થાય છે. ગીરમાં 2023માં 27 સિંહો રોગ (કેનાઇન ડિસ્ટેમ્પર વાયરસ)થી મૃત્યુ પામ્યા હતા, જે અલગતાને કારણે રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોવાનું સૂચવે છે. કૉરિડોર આવા ફાટી નીકળવાનું જોખમ ઘટાડે છે. જંગલી ગધેડાં માટે પણ કૉરિડોર મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેઓ મોસમી સ્થળાંતર કરે છે. આમ, કૉરિડોર પ્રાણીઓની માનસિક અને શારીરિક તંદુરસ્તી માટે વધુ અનુકૂળ છે.

જૈવવિવિધતા અને રહેઠાણ: કયો વિકલ્પ વધુ સુરક્ષિત કરે છે?

કૉરિડોર લાંબા ગાળે જૈવવિવિધતા માટે વધુ સારા છે. જ્યારે પ્રાણીઓ બે ઉદ્યાનો વચ્ચે ફરે છે, ત્યારે તેઓ આનુવંશિક સામગ્રીની આપલે કરે છે, જે પ્રજાતિઓને મજબૂત બનાવે છે. ઉદ્યાનો, જોકે, સ્થાનિક રહેઠાણ સુરક્ષિત કરે છે પરંતુ અલગતાને કારણે ‘આનુવંશિક ગરદન’ (genetic bottleneck) થઈ શકે છે. ગુજરાતમાં ગીર-અમરેલી-ભાવનગર કૉરિડોર પર કામ ચાલી રહ્યું છે, જે સિંહોને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ફેલાવા દે છે. આનાથી માત્ર સિંહો જ નહીં, પણ દીપડા, ચિત્તલ અને સાંભડ જેવી પ્રજાતિઓને પણ ફાયદો થાય છે. વન્યજીવ સંરક્ષણમાં કૉરિડોર વધુ વ્યાપક અસર ધરાવે છે.

ખર્ચ અને જાળવણી: કયું વધુ આર્થિક છે?

કૉરિડોર બનાવવા માટે જમીન હસ્તગત કરવી, વાડ, અંડરપાસ અને વનસ્પતિ વાવવાનો ખર્ચ આવે છે. ગુજરાત સરકારે ગીર કૉરિડોર માટે ₹300 કરોડની યોજના (2024) જાહેર કરી છે, જેમાં જમીન ખરીદી અને ઈકોલોજિકલ પુનર્સ્થાપનાનો સમાવેશ થાય છે. ઉદ્યાનોની જાળવણીમાં પેટ્રોલિંગ, પાણી પુરવઠો, અને રેન્જર્સનો પગાર સામેલ છે. સરેરાશ, એક રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનું સંચાલન દર વર્ષે ₹5-10 કરોડ ખર્ચાય છે. જોકે, કૉરિડોરનો ખર્ચ એક વખતનો છે, જ્યારે ઉદ્યાનનો ખર્ચ ચાલુ રહે છે. લાંબા ગાળે કૉરિડોર વધુ આર્થિક છે કારણ કે તે માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ ઘટાડે છે, જેનાથી પાક નુકસાન અને જાનમાલનું જોખમ ઓછું થાય છે.

કયું વધુ અસરકારક છે: કૉરિડોર કે ઉદ્યાનો? સંશોધન શું કહે છે?

વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે સંરક્ષણ માટે કૉરિડોર વધુ અસરકારક છે. ‘નેચર કોમ્યુનિકેશન્સ’ (2022) માં પ્રકાશિત સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું કે કૉરિડોર ધરાવતા વિસ્તારોમાં પ્રજાતિઓની સંખ્યા 38% વધુ હતી. ગુજરાતમાં પણ, ગીર કૉરિડોરને કારણે સિંહોની વસ્તી 2020માં 674 થઈ, જે 2015માં 523 હતી. વન્યજીવ સંરક્ષણમાં કૉરિડોરની અસરકારકતા એટલા માટે વધુ છે કારણ કે તે પ્રાણીઓને આબોહવા પરિવર્તનના કારણે બદલાતા રહેઠાણોમાં અનુકૂલન કરવા દે છે. જોકે, ઉદ્યાનો પણ જરૂરી છે, કારણ કે તેઓ મુખ્ય સંવર્ધન સ્થળોને સુરક્ષિત કરે છે.

“ગુજરાતની સફળતા સિંહોની ગણતરીમાં નથી, પરંતુ તેઓને મુક્તપણે ફરવા દેવામાં છે. કૉરિડોર એ ભવિષ્યનો માર્ગ છે, ઉદ્યાનો માત્ર કિલ્લા છે.”

ગુજરાતમાં વન્યજીવ કૉરિડોરની સફળતાની વાર્તાઓ

ગીરથી ભાવનગર સુધીનો દરિયાકાંઠાનો કૉરિડોર એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. 2023માં, એક યુવાન સિંહ આ કૉરિડોરમાંથી પસાર થઈને ભાવનગર પહોંચ્યો હતો, જે દર્શાવે છે કે પ્રાણીઓ નવા વિસ્તારો શોધે છે. આ ઉપરાંત, રાજકોટ નજીકના રોડ અંડરપાસમાં દીપડાની હિલચાલ CCTVમાં કેદ થઈ છે. આ સફળતાઓ દર્શાવે છે કે કૉરિડોર માત્ર સિંહો માટે જ નહીં, પણ અન્ય વન્યજીવ માટે પણ ફાયદાકારક છે. વન્યજીવ સંરક્ષણમાં કૉરિડોર પ્રાણીઓને ટ્રેક કરવામાં પણ મદદ કરે છે, જેનાથી સંશોધકોને વસ્તીની ગતિશીલતા સમજવામાં સરળતા રહે છે.

પડકારો અને મર્યાદાઓ: કૉરિડોર પણ સંપૂર્ણ નથી

કૉરિડોરને પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે. માનવ વસ્તીના દબાણને કારણે આ પટ વિસ્તારોમાં અતિક્રમણ થાય છે. ગુજરાતમાં કૉરિડોર માટે જમીન હસ્તગત કરવી ખૂબ અઘરી છે, કારણ કે ખાનગી જમીનના ભાવ ઊંચા છે. વધુમાં, હાઇવે અને રેલવે લાઇન કૉરિડોરને વિક્ષેપિત કરે છે. ઉદ્યાનોમાં પણ સમસ્યાઓ છે: પાણીની અછત, શિકાર, અને પર્યટનનું દબાણ. ઉદાહરણ તરીકે, ગીરમાં પર્યટકોની સંખ્યા દર વર્ષે વધી રહી છે, જે સિંહોના વર્તનને અસર કરે છે. આથી, નિષ્ણાતો કહે છે કે બંને વ્યૂહરચનાઓનું સંયોજન જરૂરી છે.

નીતિ અને ભંડોળ: ગુજરાત સરકારની ભૂમિકા

ગુજરાત સરકારે ‘ગીર અમરેલી ભાવનગર લેન્ડસ્કેપ પ્રોજેક્ટ’ હેઠળ કૉરિડોર માટે ₹450 કરોડ (2025-26) ફાળવ્યા છે. આ પ્રોજેક્ટમાં જમીન ખરીદી, વનીકરણ અને વાઇલ્ડલાઇફ ક્રોસિંગ સ્ટ્રક્ચર્સનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, નિર્ણાયક બાબત એ છે કે આ ભંડોળ સમયસર ખર્ચાય છે કે કેમ. વન્યજીવ સંરક્ષણમાં કૉરિડોર માટે લાંબા ગાળાના રાજકીય સમર્થન જરૂરી છે. ઉદ્યાનો માટે પણ ભંડોળ મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેમાંથી મોટાભાગનો ખર્ચ રેન્જર્સના પગારમાં જાય છે. આથી, કૉરિડોરમાં રોકાણ વધુ ભવિષ્યલક્ષી છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું વન્યજીવ કૉરિડોર ઉદ્યાનો કરતાં વધુ ખર્ચાળ છે?

હા, પ્રારંભિક ખર્ચ વધુ છે, પરંતુ લાંબા ગાળે કૉરિડોર વધુ આર્થિક છે. ગુજરાતમાં કૉરિડોર માટે ₹450 કરોડ (2025-26) ફાળવવામાં આવ્યા છે, જ્યારે ઉદ્યાનોની વાર્ષિક જાળવણી ₹5-10 કરોડ થાય છે. કૉરિડોર માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ ઘટાડે છે, જેનાથી પાક નુકસાન અને જાનમાલનું જોખમ ઓછું થાય છે.

ગુજરાતમાં કયા પ્રાણીઓ કૉરિડોરનો ઉપયોગ કરે છે?

મુખ્યત્વે એશિયાટિક સિંહ, દીપડા, જંગલી ગધેડાં, ચિત્તલ, સાંભડ અને નીલગાય. ગીર-અમરેલી કૉરિડોરમાં આ પ્રાણીઓની હિલચાલ CCTVમાં કેદ થઈ છે. આ ઉપરાંત, પક્ષીઓ પણ કૉરિડોરનો ઉપયોગ સ્થળાંતર માટે કરે છે.

શું કૉરિડોર માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ ઘટાડે છે?

હા, કૉરિડોર પ્રાણીઓને વસાહતો વચ્ચે ફરવા દે છે, જેનાથી તેઓ વસાહતોમાં ઘૂસતા ઓછા થાય છે. ગુજરાતના રાજકોટ જિલ્લામાં અંડરપાસ બનાવ્યા પછી દીપડાના હુમલામાં 40% ઘટાડો થયો (વન વિભાગ, 2024).

શું ઉદ્યાનો નકામા છે?

ના, ઉદ્યાનો મુખ્ય સંવર્ધન સ્થળોને સુરક્ષિત કરે છે અને પ્રાણીઓને શિકારથી બચાવે છે. પરંતુ અલગતાને કારણે લાંબા ગાળે સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે. આથી, ઉદ્યાનો અને કૉરિડોરનું સંયોજન શ્રેષ્ઠ છે.

ગુજરાત સરકાર કૉરિડોર માટે શું કરી રહી છે?

ગુજરાત સરકારે ‘ગીર અમરેલી ભાવનગર લેન્ડસ્કેપ પ્રોજેક્ટ’ હેઠળ જમીન હસ્તગતિ, વનીકરણ અને વાઇલ્ડલાઇફ ક્રોસિંગ માટે ₹450 કરોડ ફાળવ્યા છે. 2025 સુધીમાં 12 અંડરપાસ અને 5 ઓવરપાસ બનાવવાનું આયોજન છે.

શું કૉરિડોર પર્યટનને અસર કરે છે?

હા, કૉરિડોર ઇકો-ટૂરિઝમને પ્રોત્સાહન આપે છે. પ્રવાસીઓ કુદરતી વાતાવરણમાં પ્રાણીઓ જોઈ શકે છે, જે ઉદ્યાનો કરતાં વધુ આકર્ષક છે. આનાથી સ્થાનિક સમુદાયોને આવક મળે છે, જે સંરક્ષણમાં તેમને ભાગીદાર બનાવે છે.