ગુજરાતના દરિયામાં ગોસ્ટ ગિયર: મૃત દરિયાઈ જીવો અને છુપાયેલી માછીમારી કટોકટી

**ટૂંકો જવાબ:** ગોસ્ટ ગિયર એ ત્યજી દેવાયેલી, ખોવાયેલી અથવા છોડી દેવાયેલી માછીમારીની જાળો, દોરડા અને ફાંસલા છે જે દરિયામાં વર્ષો સુધી 'ભૂતિયા' રીતે માછલીઓ, ડોલ્ફિન, કાચબા અને પક્ષીઓને મારી નાખે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને વેરાવળ અને માંડવી વચ્ચે, આ ગોસ્ટ ગિયર દરિયાઈ જીવો માટે મૃત્યુનો છુપો જાળો બની રહ્યું છે, જે દર વર્ષે હજારો જીવોનો ભોગ લે છે.

ગોસ્ટ ગિયર શું છે અને તે ગુજરાતના દરિયામાં કેમ વધી રહ્યું છે?

ગોસ્ટ ગિયર (Ghost Gear) એ માછીમારીનું સાધન છે જે દરિયામાં છોડી દેવામાં આવે છે — પછી ભલે તે તોફાનમાં ખોવાઈ જાય, જાણીબુઝીને ફેંકી દેવામાં આવે, અથવા ઊંડા પાણીમાં અટકી જાય. આ જાળો પ્લાસ્ટિકની બનેલી હોવાથી દાયકાઓ સુધી સડતી નથી. દરિયાઈ પ્રવાહો તેમને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લઈ જાય છે, અને તેમની જાળમાં ફસાયેલા જીવો મૃત્યુ પામે છે. ગુજરાત, જે ભારતનો સૌથી લાંબો દરિયાકાંઠો ધરાવે છે (લગભગ 1,600 કિમી), તે માછીમારીનું મોટું કેન્દ્ર છે, અને અહીં દર વર્ષે હજારો ટન પ્લાસ્ટિકની જાળો દરિયામાં પહોંચે છે.

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ગોસ્ટ ગિયરની અસર: કયા પ્રાણીઓ ભોગ બને છે?

ગુજરાતના દરિયામાં ગોસ્ટ ગિયરનો સૌથી મોટો ભોગ દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન, શાર્ક, માછલીઓ અને દરિયાઈ પક્ષીઓ છે. વિશ્વ વન્યજીવન ભંડોળ (WWF, 2023) અનુસાર, ગોસ્ટ ગિયર દર વર્ષે લગભગ 1 લાખ દરિયાઈ સસ્તન પ્રાણીઓ, કાચબા અને પક્ષીઓને મારી નાખે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ઓલિવ રિડલી કાચબા અને ડોલ્ફિનની પ્રજાતિઓ ખાસ કરીને સંકટમાં છે, કારણ કે તેઓ ઘણી વાર જાળમાં ફસાઈને શ્વાસ લઈ શકતા નથી અને ડૂબી જાય છે.

ડોલ્ફિન અને કાચબા: સૌથી વધુ જોખમમાં

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ડોલ્ફિનની ઘણી પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે, જેમ કે હમ્પબેક ડોલ્ફિન અને સામાન્ય ડોલ્ફિન. આ ડોલ્ફિન ગોસ્ટ ગિયરમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે, કારણ કે તેઓ માછલીઓનો શિકાર કરતી વખતે જાળમાં અટવાઈ જાય છે. ઓલિવ રિડલી કાચબા, જે ગુજરાતના દરિયાકાંઠે માળો બાંધવા આવે છે, તેઓ પણ ગોસ્ટ ગિયરમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે. આ પ્રાણીઓનું મૃત્યુ માત્ર પ્રાણી અધિકારોની દૃષ્ટિએ જ નહીં, પરંતુ દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમના સંતુલન માટે પણ ગંભીર ખતરો છે.

ગોસ્ટ ગિયરના કારણો: માછીમારોની મુશ્કેલીઓ અને ઉદ્યોગની બેદરકારી

ગોસ્ટ ગિયર શા માટે થાય છે? મુખ્ય કારણોમાં તોફાન, ઊંડા પાણીમાં જાળ અટકી જવી, અને જાળની ખરીદી અને નિકાલનો ખર્ચ શામેલ છે. ગુજરાતના માછીમારો ઘણી વાર જૂની અને ફાટેલી જાળોને દરિયામાં ફેંકી દે છે, કારણ કે તેમને કિનારે લઈ જવી અને રિસાયકલ કરવી ખર્ચાળ છે. માછીમારી સહકારી મંડળીઓ અને સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર પાસે યોગ્ય કચરા વ્યવસ્થાપન વ્યવસ્થા નથી, જેના કારણે જાળો દરિયામાં પહોંચી જાય છે.

“ગુજરાતના દરિયામાં ગોસ્ટ ગિયર એક સાયલન્ટ કિલર છે. માછીમારો તેમની જૂની જાળો ફેંકી દે છે કારણ કે તેમની પાસે બીજો કોઈ વિકલ્પ નથી, પરંતુ આ જાળો દાયકાઓ સુધી દરિયાઈ જીવોને મારતી રહે છે.”

નાના માછીમારો vs મોટા ટ્રોલર્સ

ગુજરાતમાં નાના માછીમારો ઘણી વાર પરંપરાગત જાળો વાપરે છે, જે ઓછી નુકસાનકારક હોય છે, પરંતુ મોટા ટ્રોલર્સ અને ઔદ્યોગિક માછીમારી જહાજો ઊંડા સમુદ્રમાં મોટી જાળો ખેંચે છે. આ જાળો તૂટી જાય છે અથવા ખોવાઈ જાય છે, અને તેમના કારણે સૌથી વધુ ગોસ્ટ ગિયર ઉત્પન્ન થાય છે. ગુજરાત મરીન બોર્ડ (GMB) ના આંકડા મુજબ, 2023માં રાજ્યમાં લગભગ 25,000 મોટા માછીમારી જહાજો નોંધાયેલા છે, જેમાંથી ઘણા ખુલ્લા સમુદ્રમાં કામ કરે છે.

સરકાર અને નીતિઓ: શું કરવામાં આવી રહ્યું છે?

ભારત સરકારે 2022માં 'મિશન લાઇફ' (LiFE) અને 'સ્વચ્છ સાગર' અભિયાન શરૂ કર્યું, જેનો હેતુ દરિયાઈ કચરો ઘટાડવાનો છે. જો કે, ગોસ્ટ ગિયર માટે ખાસ કોઈ કાયદો નથી. માછીમારી નિયમન અધિનિયમ, 2003 ગુજરાતમાં લાગુ છે, પરંતુ તેમાં ગોસ્ટ ગિયરનો ઉલ્લેખ નથી. ગુજરાત મરીન બોર્ડ દ્વારા માછીમારી જહાજોની નોંધણી ફરજિયાત છે, પરંતુ જૂની જાળોના નિકાલ માટે કોઈ યોજના નથી.

ગુજરાત મરીન બોર્ડની ભૂમિકા

ગુજરાત મરીન બોર્ડ (GMB) માછીમારી જહાજોની નોંધણી અને દરિયાઈ સલામતી માટે જવાબદાર છે, પરંતુ તેની પાસે ગોસ્ટ ગિયરના દેખરેખ માટે કોઈ વિશેષ વિભાગ નથી. 2023માં, GMB એ 'ગોસ્ટ ગિયર રિપોર્ટિંગ' માટે એક ઓનલાઇન પોર્ટલ શરૂ કર્યું હતું, પરંતુ તેને માછીમારો તરફથી ખૂબ ઓછો પ્રતિસાદ મળ્યો છે. આ પોર્ટલનો હેતુ માછીમારોને ખોવાયેલી જાળોની જાણ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે, પરંતુ જાગૃતિના અભાવે તે નિષ્ફળ રહ્યું છે.

સ્થાનિક સમુદાયો અને માછીમારોની ભૂમિકા

ગુજરાતના માછીમાર સમુદાયો, જેમ કે ખરવા અને માંગેલિયા, પરંપરાગત રીતે દરિયા પર નિર્ભર છે. તેઓ ગોસ્ટ ગિયરની સમસ્યાથી વાકેફ છે, પરંતુ તેમની પાસે તેનો ઉપાય કરવા માટે સંસાધનો નથી. કેટલાક સ્થાનિક એનજીઓ, જેમ કે 'કોસ્ટલ કન્ઝર્વેશન ગુજરાત' (CCG), માછીમારો સાથે મળીને જૂની જાળો એકત્રિત કરીને તેમને રિસાયકલ કરવાના પ્રયાસો કરી રહી છે. જો કે, આ પ્રયાસો મર્યાદિત છે અને તેમને સરકારી સમર્થનની જરૂર છે.

ગોસ્ટ ગિયર સામે લડવાના ઉપાય: શું કામ કરે છે?

ગોસ્ટ ગિયર સામે લડવા માટે વૈશ્વિક સ્તરે ઘણી વ્યૂહરચનાઓ અપનાવવામાં આવી છે. તેમાં જાળ પર બાયોડિગ્રેડેબલ સામગ્રીનો ઉપયોગ, જાળમાં ચુંબકીય ટેગ્સ લગાવવા, અને ખોવાયેલી જાળો શોધવા માટે સોનાર ટેકનોલોજીનો સમાવેશ થાય છે. ગુજરાતમાં, નાના પાયે પ્રયોગો થઈ રહ્યા છે, જેમ કે જાળમાં રિસાયકલ્ડ નાયલોનનો ઉપયોગ, પરંતુ તેમને વ્યાપક બનાવવાની જરૂર છે.

બાયોડિગ્રેડેબલ જાળ: ભવિષ્યનો રસ્તો

બાયોડિગ્રેડેબલ જાળ, જે છોડ આધારિત સામગ્રીમાંથી બને છે, તે ગોસ્ટ ગિયરની સમસ્યાનો કાયમી ઉપાય બની શકે છે. આ જાળ દરિયામાં થોડા મહિનામાં સડી જાય છે, જેથી તે જીવોને નુકસાન નથી પહોંચાડતી. જો કે, તેમનો ખર્ચ હાલની નાયલોન જાળ કરતાં વધુ છે, જેના કારણે ગુજરાતના માછીમારો તેમને અપનાવવામાં અચકાય છે. સરકારે આ જાળના ઉપયોગ માટે સબસિડી આપવી જોઈએ, જેથી તેમને પ્રોત્સાહન મળે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

ગોસ્ટ ગિયર શું છે?

ગોસ્ટ ગિયર એ ત્યજી દેવાયેલી, ખોવાયેલી અથવા છોડી દેવાયેલી માછીમારીની જાળો, દોરડા, ફાંસલા અને સાધનો છે જે દરિયામાં તરતા રહે છે અને દરિયાઈ જીવોને ફસાવીને મારી નાખે છે. તે પ્લાસ્ટિકનું બનેલું હોવાથી દાયકાઓ સુધી ટકી રહે છે અને 'ભૂતિયા' રીતે માછલીઓ, ડોલ્ફિન, કાચબા અને પક્ષીઓનો શિકાર કરે છે.

ગુજરાતના દરિયામાં ગોસ્ટ ગિયર કેટલું છે?

ગુજરાત મરીન બોર્ડ અને એનજીઓના અંદાજ મુજબ, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે દર વર્ષે લગભગ 7,500 ટન ગોસ્ટ ગિયર એકઠું થાય છે, જેમાં મોટાભાગે ટ્રોલ નેટ અને ગિલ નેટનો સમાવેશ થાય છે. આ આંકડો ઔપચારિક રીતે પ્રકાશિત નથી, પરંતુ સ્થાનિક સર્વેક્ષણો અને અભ્યાસો પર આધારિત છે.

ગોસ્ટ ગિયરથી કયા દરિયાઈ જીવો સૌથી વધુ પ્રભાવિત થાય છે?

ગોસ્ટ ગિયરથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત જીવોમાં દરિયાઈ કાચબા (ખાસ કરીને ઓલિવ રિડલી), ડોલ્ફિન, શાર્ક, મોટી માછલીઓ અને દરિયાઈ પક્ષીઓ છે. આ પ્રાણીઓ જાળમાં ફસાઈને ડૂબી જાય છે, શ્વાસ રૂંધાય છે, અથવા ભૂખે મરે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, કાચબા અને ડોલ્ફિનનું મૃત્યુ સૌથી વધુ નોંધાય છે.

ગોસ્ટ ગિયર ઘટાડવા માટે સામાન્ય નાગરિક શું કરી શકે?

સામાન્ય નાગરિક ગોસ્ટ ગિયર ઘટાડવા માટે દરિયાકાંઠે સફાઈ અભિયાનોમાં ભાગ લઈ શકે છે, સ્થાનિક એનજીઓને દાન કરી શકે છે, અને ટકાઉ માછીમારી પદ્ધતિઓને સમર્થન આપી શકે છે. ઉપરાંત, તેઓ માછીમારી ઉત્પાદનો ખરીદતી વખતે ટકાઉ સ્ત્રોતોની પસંદગી કરી શકે છે અને સરકાર પાસે ગોસ્ટ ગિયર નીતિ બનાવવાની માંગ કરી શકે છે.

શું ગોસ્ટ ગિયર માછીમારી ઉદ્યોગને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે?

હા, ગોસ્ટ ગિયર માછીમારી ઉદ્યોગને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે. તે માછલીઓની વસ્તી ઘટાડે છે, જેના કારણે માછીમારોને ઓછી પકડ મળે છે. ઉપરાંત, ખોવાયેલી જાળો જહાજોના પ્રોપેલરમાં અટવાઈને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, અને દરિયાકાંઠાના પ્રવાસનને પણ અસર કરે છે. આમ, ગોસ્ટ ગિયર માત્ર પર્યાવરણ માટે જ નહીં, પરંતુ અર્થતંત્ર માટે પણ હાનિકારક છે.

મુખ્ય તારણો