દરિયાઈ કાચબા અને પ્લાસ્ટિક: ગુજરાતના દરિયાકાંઠે કચરો વન્યજીવનને કેવી રીતે મારી રહ્યો છે

**ટૂંકો જવાબ:** ગુજરાતના દરિયાકાંઠે પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ દરિયાઈ કાચબા માટે જીવલેણ બની રહ્યું છે. દર વર્ષે સેંકડો કાચબા પ્લાસ્ટિક ગળી જવાથી કે તેમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે. આ મુલાકાતમાં સમુદ્ર સંરક્ષણ નિષ્ણાત ડૉ. મીરા દેસાઈ સાથે આ સંકટની હદ, અસર અને ઉકેલોની ચર્ચા કરીશું.

દરિયાઈ કાચબા અને પ્લાસ્ટિક: ગુજરાતમાં સ્થિતિ કેટલી ગંભીર છે?

ડૉ. દેસાઈ: ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો લગભગ ૧,૬૦૦ કિલોમીટર લાંબો છે, જે ભારતનો સૌથી લાંબો દરિયાકાંઠો છે. અહીં દર વર્ષે ઓલિવ રિડલી, હોક્સબિલ અને લોગરહેડ કાચબા ઈંડાં મૂકવા આવે છે. પરંતુ છેલ્લા દાયકામાં પ્લાસ્ટિક કચરાનું પ્રમાણ અનેકગણું વધ્યું છે. અમદાવાદની એનજીઓ 'સમુદ્ર મિત્ર' દ્વારા ૨૦૨૩માં કરાયેલા સર્વેમાં જાણવા મળ્યું કે દરિયાકાંઠાના ૮૦% ભાગમાં પ્લાસ્ટિક કચરો છે, જેમાંથી મોટાભાગનો કચરો સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક છે.

આ પ્લાસ્ટિક કાચબાના માળા બનાવવાના સ્થળોને નષ્ટ કરે છે. કાચબાના નાના બચ્ચાં જ્યારે ઈંડામાંથી બહાર આવે છે, ત્યારે તેઓ પ્લાસ્ટિકના ટુકડાઓને ખોરાક સમજીને ગળી જાય છે. આના કારણે તેમનું પાચનતંત્ર અવરોધાય છે અને ધીમી પીડાદાયક મૃત્યુ થાય છે. ૨૦૨૨માં ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ૨૦૦થી વધુ મૃત કાચબા મળી આવ્યા હતા, જેમાંથી ૬૦%ના પેટમાં પ્લાસ્ટિક મળી આવ્યું હતું (ગુજરાત વન વિભાગ, ૨૦૨૨).

પ્લાસ્ટિક કચરો દરિયાઈ કાચબાના જીવન ચક્રને કેવી રીતે અસર કરે છે?

ડૉ. દેસાઈ: દરિયાઈ કાચબાનું જીવન ચક્ર જટિલ છે. તેઓ ઈંડાં મૂકવા માટે દરિયાકાંઠે આવે છે, અને બચ્ચાં જન્મ્યા પછી તરત જ દરિયામાં પાછા જાય છે. પ્લાસ્ટિક આ ચક્રના દરેક તબક્કે હસ્તક્ષેપ કરે છે. માળાના સ્થળો પર પ્લાસ્ટિકના ઢગલા ઈંડાંને દબાવી દે છે, જેના કારણે ઈંડાંમાંથી બચ્ચાં બહાર આવી શકતાં નથી. દરિયામાં પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ જેલીફિશ જેવી લાગે છે, જે કાચબાનું મુખ્ય ખોરાક છે. કાચબા આ થેલીઓ ગળી જાય છે, જે તેમના પેટમાં અટકી જાય છે.

આ ઉપરાંત, પ્લાસ્ટિકના મોટા ટુકડાઓમાં કાચબા ફસાઈ જાય છે, ખાસ કરીને માછીમારીની જાળી અને દોરડાંમાં. આના કારણે તેઓ તરી શકતા નથી, શ્વાસ લઈ શકતા નથી અને ડૂબીને મૃત્યુ પામે છે. ૨૦૨૩માં વેરાવળના દરિયાકાંઠે એક મૃત કાચબો મળી આવ્યો હતો, જેના ગળામાં પ્લાસ્ટિકની દોરી વીંટળાયેલી હતી. આવી ઘટનાઓ દર વર્ષે વધી રહી છે.

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણના મુખ્ય સ્ત્રોત કયા છે?

ડૉ. દેસાઈ: ગુજરાતના દરિયાકાંઠે પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણના ત્રણ મુખ્ય સ્ત્રોત છે. પ્રથમ, નદીઓ દ્વારા વહી આવતો કચરો. સાબરમતી, નર્મદા અને તાપી જેવી નદીઓ શહેરી વિસ્તારોમાંથી પ્લાસ્ટિક કચરો સીધો દરિયામાં લઈ જાય છે. બીજો, માછીમારીની પ્રવૃત્તિઓ. માછીમારો જૂની જાળી, દોરડાં અને અન્ય પ્લાસ્ટિક સામગ્રી દરિયામાં ફેંકી દે છે. ત્રીજો, પર્યટન. દ્વારકા, સોમનાથ અને માંડવી જેવા પર્યટન સ્થળો પર મુલાકાતીઓ પ્લાસ્ટિકની બોટલો અને થેલીઓ દરિયાકાંઠે ફેંકી દે છે.

આ સ્ત્રોતોને નિયંત્રિત કરવા માટે સ્થાનિક સ્તરે નક્કર પગલાં લેવાની જરૂર છે. ગુજરાત સરકારે ૨૦૨૨માં 'સ્વચ્છ દરિયાકાંઠો અભિયાન' શરૂ કર્યું છે, પરંતુ તેની અસર મર્યાદિત છે. આપણે નદીના કિનારે કચરાના વ્યવસ્થાપન, માછીમારો માટે કચરો પરત લાવવાની યોજના અને પર્યટન સ્થળો પર કડક નિયમો લાગુ કરવાની જરૂર છે.

દરિયાઈ કાચબા સંરક્ષણ માટે ગુજરાતમાં કયા પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે?

ડૉ. દેસાઈ: ગુજરાતમાં ઘણી સંસ્થાઓ અને સરકારી એજન્સીઓ દરિયાઈ કાચબા સંરક્ષણ માટે કામ કરી રહી છે. ગુજરાત વન વિભાગે દરિયાકાંઠાના મહત્વપૂર્ણ માળાના સ્થળોને સંરક્ષિત વિસ્તાર જાહેર કર્યા છે. આ ઉપરાંત, માછીમારોને કાચબા-મૈત્રીપૂર્ણ માછીમારી તકનીકોની તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે. ઉદાહરણ તરીકે, ટર્ટલ એક્સક્લુડર ડિવાઇસ (TED) નો ઉપયોગ માછીમારીની જાળીમાં કરવામાં આવે છે, જેથી કાચબા જાળીમાં ફસાઈ ન જાય.

પરંતુ આ પ્રયાસો પૂરતા નથી. આપણે સ્થાનિક સમુદાયોને સંરક્ષણમાં સામેલ કરવાની જરૂર છે. માછીમારોને વૈકલ્પિક આજીવિકા આપવી અને તેમને સંરક્ષણના ફાયદા સમજાવવા જરૂરી છે. ગુજરાતમાં 'કાચબા મિત્ર' જેવી યોજનાઓ શરૂ કરવામાં આવી છે, જેમાં સ્થાનિક લોકોને માળાના રક્ષણ માટે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે.

પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે વ્યક્તિગત સ્તરે શું કરી શકાય?

ડૉ. દેસાઈ: દરેક વ્યક્તિ પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ ઘટાડીને દરિયાઈ કાચબાના સંરક્ષણમાં યોગદાન આપી શકે છે. સૌથી અસરકારક રીત એ છે કે સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકને સંપૂર્ણપણે ટાળવું. પ્લાસ્ટિકની થેલીને બદલે કાપડની થેલી, પ્લાસ્ટિકની બોટલને બદલે સ્ટીલ અથવા કાચની બોટલ વાપરવી જોઈએ. આ ઉપરાંત, દરિયાકાંઠાની સફાઈ અભિયાનોમાં ભાગ લેવો, જેમ કે 'કોસ્ટલ ક્લીનઅપ ડ્રાઇવ' જેવી પહેલ.

ગુજરાતમાં ઘણી સ્થાનિક સંસ્થાઓ દરિયાકાંઠાની સફાઈ માટે નિયમિત અભિયાન ચલાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, અમદાવાદની 'સમુદ્ર મિત્ર' સંસ્થા દર મહિને દરિયાકાંઠાની સફાઈ કરે છે અને સ્વયંસેવકોને તાલીમ આપે છે. આવા અભિયાનોમાં જોડાવાથી માત્ર પર્યાવરણને ફાયદો થતો નથી, પરંતુ સમુદાયમાં જાગૃતિ પણ વધે છે.

દરિયાઈ કાચબા પર પ્લાસ્ટિકની અસર વિશે સામાન્ય ગેરસમજણો શું છે?

ડૉ. દેસાઈ: ઘણા લોકો માને છે કે દરિયાઈ કાચબા ફક્ત પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ ગળી જવાથી મૃત્યુ પામે છે, પરંતુ સત્ય એ છે કે પ્લાસ્ટિકના નાના ટુકડા પણ એટલા જ જીવલેણ છે. માઇક્રોપ્લાસ્ટિક કાચબાના શરીરમાં પ્રવેશીને તેમના હોર્મોનલ સિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડે છે. આ ઉપરાંત, પ્લાસ્ટિક કાચબાના પ્રજનન ક્ષમતાને પણ અસર કરે છે, જેના કારણે ઈંડાંની સંખ્યા ઘટી રહી છે.

બીજી ગેરસમજ એ છે કે પ્લાસ્ટિક માત્ર દરિયાઈ કાચબાને જ અસર કરે છે, જ્યારે હકીકતમાં તે સમગ્ર દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડે છે. પ્લાસ્ટિકમાં રહેલા રસાયણો પાણીમાં ભળે છે, જેનાથી માછલીઓ, ડોલ્ફિન અને અન્ય દરિયાઈ જીવો પ્રભાવિત થાય છે. આથી, દરિયાઈ કાચબાનું સંરક્ષણ એ સમગ્ર દરિયાઈ જીવનના સંરક્ષણ સાથે જોડાયેલું છે.

ગુજરાતમાં દરિયાઈ કાચબા સંરક્ષણ માટે ભવિષ્યમાં શું કરવું જોઈએ?

ડૉ. દેસાઈ: ભવિષ્યમાં આપણે દરિયાઈ કાચબા સંરક્ષણ માટે એક સંકલિત અભિગમ અપનાવવો પડશે. સૌથી પહેલા, પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણના સ્ત્રોતો પર કડક નિયંત્રણ લાગુ કરવું જોઈએ. ગુજરાત સરકારે સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, પરંતુ તેનો અમલ વધુ કડક બનાવવો જરૂરી છે. આ ઉપરાંત, દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં વેટલેન્ડ સંરક્ષણ અને મેન્ગ્રોવ વૃક્ષારોપણ પર ભાર આપવો જોઈએ.

બીજું, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને ડેટા સંગ્રહમાં વધારો કરવો જોઈએ. આપણે દરિયાઈ કાચબાની વસ્તી, માળાના સ્થળો અને મૃત્યુના કારણોનો વ્યવસ્થિત ડેટા એકત્રિત કરવાની જરૂર છે. આ ડેટાના આધારે સંરક્ષણ વ્યૂહરચના બનાવી શકાય. ત્રીજું, સ્થાનિક સમુદાયોને સંરક્ષણમાં સક્રિય ભાગીદાર બનાવવા જોઈએ. માછીમારો, પર્યટન ઉદ્યોગ અને સ્થાનિક નિવાસીઓને સંરક્ષણના લાભો સમજાવવા અને તેમને આર્થિક પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.

દરિયાઈ કાચબા સંરક્ષણ અને શાકાહારી જીવનશૈલી વચ્ચે શું સંબંધ છે?

ડૉ. દેસાઈ: આ સવાલ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. દરિયાઈ કાચબાનું સંરક્ષણ સીધું આપણી ખાવાની ટેવ સાથે જોડાયેલું છે. માછીમારી ઉદ્યોગમાં વ્યાપક બાયકેચ થાય છે, જેમાં દર વર્ષે હજારો કાચબા જાળીમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે. માછલી અને સીફૂડની માંગ ઘટાડીને, આપણે માછીમારીની પ્રવૃત્તિઓ ઘટાડી શકીએ છીએ અને કાચબાને બચાવી શકીએ છીએ. આ ઉપરાંત, પ્લાસ્ટિક પેકેજિંગમાં વપરાતા માછલી ઉત્પાદનો પણ પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણમાં ફાળો આપે છે.

શાકાહારી આહાર અપનાવવાથી માત્ર પ્રાણીઓનું જ રક્ષણ થતું નથી, પરંતુ પર્યાવરણને પણ ફાયદો થાય છે. માછીમારી ઉદ્યોગ ઘટવાથી દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ પરનું દબાણ ઓછું થાય છે, અને કાચબા જેવા દરિયાઈ જીવો માટે વધુ સુરક્ષિત વાતાવરણ બને છે. આથી, દરિયાઈ કાચબા સંરક્ષણ માટે શાકાહારી જીવનશૈલી એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.

દરિયાઈ કાચબા અને પ્લાસ્ટિક વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું દરિયાઈ કાચબા પ્લાસ્ટિકને ખોરાક સમજે છે?

હા, દરિયાઈ કાચબા ઘણીવાર પ્લાસ્ટિકની થેલીઓને જેલીફિશ સમજીને ગળી જાય છે. જેલીફિશ તેમનો કુદરતી ખોરાક છે, અને પ્લાસ્ટિકની થેલી પાણીમાં તરતી વખતે જેલીફિશ જેવી દેખાય છે. આ ગેરસમજને કારણે કાચબા પ્લાસ્ટિક ગળી જાય છે, જે તેમના પાચનતંત્રને અવરોધે છે અને મૃત્યુનું કારણ બને છે.

ગુજરાતમાં દરિયાઈ કાચબાની કઈ પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે?

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે: ઓલિવ રિડલી, હોક્સબિલ અને લોગરહેડ. ઓલિવ રિડલી સૌથી સામાન્ય છે અને દર વર્ષે મોટી સંખ્યામાં ઈંડાં મૂકવા આવે છે. હોક્સબિલ અને લોગરહેડ ઓછા જોવા મળે છે, પરંતુ તેઓ પણ આ વિસ્તારમાં માળો બનાવે છે.

દરિયાઈ કાચબા સંરક્ષણ માટે કયો કાયદો છે?

ભારતમાં દરિયાઈ કાચબા વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ, ૧૯૭૨ ની અનુસૂચિ I હેઠળ સંરક્ષિત છે. આનો અર્થ એ છે કે તેમને પકડવા, મારવા અથવા તેમના ઈંડાં એકત્રિત કરવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે. ઉલ્લંઘન કરનારાઓને કડક સજા થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત, ગુજરાત સરકારે દરિયાકાંઠાના કેટલાક વિસ્તારોને સંરક્ષિત જાહેર કર્યા છે.

શું પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ ઘટાડવાથી દરિયાઈ કાચબાની વસ્તી વધી શકે છે?

હા, પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ ઘટાડવાથી દરિયાઈ કાચબાની વસ્તી પર સીધી હકારાત્મક અસર પડી શકે છે. પ્લાસ્ટિકના સેવનથી થતા મૃત્યુમાં ઘટાડો થશે, અને માળાના સ્થળો સુરક્ષિત બનશે. જો આપણે સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક પર પ્રતિબંધનો અમલ કડક બનાવીએ અને સફાઈ અભિયાનો ચાલુ રાખીએ, તો આવનારા દાયકાઓમાં કાચબાની વસ્તીમાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે.

દરિયાઈ કાચબાને બચાવવા માટે હું તાત્કાલિક શું કરી શકું?

તમે તાત્કાલિક ઘણી બાબતો કરી શકો છો: સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક ટાળો, દરિયાકાંઠાની સફાઈ અભિયાનોમાં ભાગ લો, માછલી અને સીફૂડનો વપરાશ ઘટાડો, અને સ્થાનિક સંરક્ષણ સંસ્થાઓને સમર્થન આપો. આ ઉપરાંત, તમે તમારા સમુદાયમાં જાગૃતિ ફેલાવી શકો છો અને સ્થાનિક સરકારને પ્લાસ્ટિક પ્રતિબંધને વધુ અસરકારક બનાવવા દબાણ કરી શકો છો.

મુલાકાતના મુખ્ય મુદ્દાઓ