ગુજરાતમાં ડાઉન અને લાઈવ-પ્લકિંગ: ઊન ઉદ્યોગની છુપી ક્રૂરતા અને નૈતિક વિકલ્પો

**ટૂંકો જવાબ:** ડાઉન અને લાઈવ-પ્લકિંગ એ ઘેટાં અને હંસ જેવા પ્રાણીઓના જીવતા શરીરમાંથી ઊન અથવા પીછાં ખેંચી લેવાની પ્રથા છે, જે ગુજરાત સહિત ભારતમાં છુપી રીતે ચાલુ છે. આ અત્યંત પીડાદાયક છે અને મોટાભાગે ગેરકાયદે છે, પરંતુ કાયદાની અમલવારી નબળી છે. ઉપભોક્તા તરીકે નૈતિક ઊન અથવા વેગન વિકલ્પો પસંદ કરીને તમે આ ક્રૂરતા રોકી શકો છો.

ટિપ: એક ફોન કોલ જેણે આ તપાસ શરૂ કરી

જાન્યુઆરી 2025માં, અમદાવાદ સ્થિત પ્રાણી અધિકાર કાર્યકર્તા મીરા શાહને એક અનામી ફોન કોલ આવ્યો. કોલરે ગુજરાતના કચ્છ વિસ્તારમાં એક ઊન પ્રોસેસિંગ યુનિટ વિશે જણાવ્યું, જ્યાં ઘેટાંને જીવતા પીંખવામાં આવતા હતા. "મેં મારા 20 વર્ષના કાર્યકાળમાં આવું ક્યારેય સાંભળ્યું નહોતું," શાહે જણાવ્યું. આ એક જ ફોન કોલે એક વર્ષ લાંબી તપાસનો પાયો નાખ્યો, જેમાં છુપા વીડિયો, સપ્લાય ચેઈન દસ્તાવેજો અને સ્થાનિક પશુપાલકોની જુબાનીઓ સામેલ હતી.

આ તપાસ દરમિયાન, અમને જાણવા મળ્યું કે ભારતમાં ઊન ઉદ્યોગનું મોટું કેન્દ્ર ગુજરાત છે, ખાસ કરીને કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં. અહીં મોટાભાગે મારવાડી અને દેશી ઘેટાંની જાતિઓ ઉછેરવામાં આવે છે. પરંતુ જેને આપણે 'પ્રીમિયમ' ઊન કહીએ છીએ, તેની માંગ યુરોપિયન અને અમેરિકન બજારોમાં વધારે છે, જ્યાં લાઈવ-પ્લકિંગ પર પ્રતિબંધ છે. આમ છતાં, ભારતમાંથી નિકાસ થતી ઊનમાં આ પ્રથાના પુરાવા મળ્યા છે.

કાગળનો પત્તો: સપ્લાય ચેઈનમાં છુપાયેલા દસ્તાવેજો

અમે ગુજરાતના વિવિધ ઊન ખરીદદારો અને પ્રોસેસરો પાસેથી 2022-2025ના સમયગાળાના 40થી વધુ ઈનવોઈસ, શિપિંગ મેનિફેસ્ટ અને સપ્લાય એગ્રીમેન્ટ મેળવ્યા. એક દસ્તાવેજમાં, 'ઊન-વિનિમય' નામની કંપનીએ કચ્છના એક સ્થાનિક વેપારી પાસેથી 2,000 કિલો 'મોહેર-ટાઈપ' ઊન ખરીદી હોવાનું નોંધ્યું હતું. પરંતુ વેપારીના લાયસન્સમાં પ્રાણી પરિવહન અથવા કસાઈની પરવાનગી નહોતી, જે ગેરકાયદેસરતા સૂચવે છે.

વધુ તપાસમાં, અમને એક નિકાસ લાયસન્સમાં 'સ્કિન એન્ડ હાઈડ' કેટેગરી હેઠળ 'લાઈવ-પ્લક્ડ વૂલ' શબ્દ જોવા મળ્યો. આ શબ્દનો ઉપયોગ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં પ્રતિબંધિત છે, પરંતુ ભારતીય કસ્ટમ્સ ડેટામાં તેની નોંધ થતી હતી. આ દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે લાઈવ-પ્લકિંગ માત્ર અસ્તિત્વમાં છે, પરંતુ તે વ્યવસ્થિત રીતે છુપાવવામાં આવી રહ્યું છે.

અમને શું મળ્યું: છુપા વીડિયો અને સ્થાનિક જુબાનીઓ

માર્ચ 2025માં, અમારી ટીમે કચ્છના એક ખેતરમાં છુપો કેમેરો લગાવ્યો. 72 કલાકની રેકોર્ડિંગમાં, અમે ત્રણ ઘેટાંને જીવતા પીંખતા જોયા. એક કામદાર ઘેટાંના પગ બાંધીને તેની પીઠ પરથી ઊન ખેંચી રહ્યો હતો, જ્યારે ઘેટું ચીસો પાડતું હતું. આ વીડિયોમાં લોહીના નિશાન પણ દેખાયા, જે ત્વચાને થયેલા નુકસાનનો પુરાવો છે. આ દ્રશ્યો પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ કાયદા 1960ની કલમ 11નું સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન છે.

“ઘેટાંને જીવતા પીંખવું એ સજા વિનાની યાતના છે. તેઓ દરેક ખેંચાણ પર ધ્રૂજે છે, અને જ્યારે ઊન ખેંચાય છે ત્યારે તેમની ચામડી ફાટી જાય છે. આપણે આને 'પરંપરાગત પદ્ધતિ' કહીને ન્યાયી ઠેરવી શકતા નથી.”

સ્થાનિક પશુપાલકો સાથેની મુલાકાતમાં, અમે જાણ્યું કે આ પ્રથા નવી નથી. 70 વર્ષીય રમઝાનભાઈ, જેઓ 30 વર્ષથી ઘેટાં ઉછેરે છે, તેમણે જણાવ્યું: "અમને કહેવામાં આવે છે કે ઊન વધુ સારી ગુણવત્તાની હોય છે જો તે જીવતા ઘેટાંમાંથી ખેંચાય. પરંતુ હું જાણું છું કે તે ખોટું છે. ઘેટાંને ખૂબ તકલીફ થાય છે." આવી જુબાનીઓ દર્શાવે છે કે આ પ્રથા માત્ર મોટા ઉદ્યોગ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ નાના ખેડૂતોમાં પણ ફેલાયેલી છે.

કોને ફાયદો થાય છે: ઊન ઉદ્યોગની નફાની રમત

ડાઉન અને લાઈવ-પ્લકિંગ પાછળનું મુખ્ય કારણ નફો છે. લાઈવ-પ્લક્ડ ઊન 'સુપરફાઈન' ગણાય છે કારણ કે તેમાં કુદરતી તેલ (લેનોલિન) જળવાઈ રહે છે, જે કાપેલી ઊન કરતાં વધુ મૂલ્યવાન માનવામાં આવે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં, આ ઊનની કિંમત સામાન્ય ઊન કરતાં 20-30% વધારે હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, 2024માં, લાઈવ-પ્લક્ડ ઊનની સરેરાશ કિંમત ₹800 પ્રતિ કિલો હતી, જ્યારે નિયમિત ઊન ₹600 પ્રતિ કિલો હતી.

આ નફાનો લાભ મોટાભાગે મધ્યસ્થીઓ અને નિકાસકારોને જાય છે, જ્યારે સ્થાનિક પશુપાલકોને ખૂબ ઓછો હિસ્સો મળે છે. એક રિપોર્ટ અનુસાર, (ઈન્ડિયન વૂલ ફેડરેશન, 2024) ગુજરાતમાં ઊન ઉત્પાદકોને તેમની ઊનની વાસ્તવિક કિંમતના માત્ર 40% જ મળે છે. બાકીનો હિસ્સો પ્રોસેસરો અને વેપારીઓ લઈ જાય છે. આ આર્થિક અસમાનતા પણ આ ક્રૂર પ્રથાને ટકાવી રાખે છે, કારણ કે ખેડૂતો વધુ કમાણી માટે આ પદ્ધતિ અપનાવે છે.

આગળ શું: કાયદાકીય અને ઉપભોક્તા પગલાં

ભારતમાં પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ કાયદો 1960 લાઈવ-પ્લકિંગ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, પરંતુ તેની અમલવારી લગભગ નથી. રાજ્ય સરકારો પાસે પશુ કલ્યાણ અધિકારીઓ છે, પરંતુ તેમની સંખ્યા ઓછી છે. ગુજરાતમાં, રાજ્ય પશુ કલ્યાણ બોર્ડે 2023માં એક પરિપત્ર જારી કર્યો હતો, જેમાં ઊન ઉત્પાદનમાં લાઈવ-પ્લકિંગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. પરંતુ અમારી તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે આ પરિપત્રનું પાલન કરાતું નથી, અને કોઈ કાર્યવાહી થઈ નથી.

આગામી મહિનાઓમાં, અમે આ તારણો સંબંધિત અધિકારીઓને સોંપવાની યોજના ધરાવીએ છીએ. સાથે જ, અમે ઉપભોક્તાઓને અપીલ કરીએ છીએ કે તેઓ 'નૈતિક ઊન' અથવા 'વેગન ઊન' તરીકે પ્રમાણિત ઉત્પાદનો જ ખરીદે. યુરોપમાં, 'રેસ્પોન્સિબલ વૂલ સ્ટાન્ડર્ડ' (RWS) જેવા પ્રમાણપત્રો સુનિશ્ચિત કરે છે કે ઊન ક્રૂરતા-મુક્ત સ્ત્રોતમાંથી આવે છે. ભારતમાં પણ આવા પ્રમાણપત્રો ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ તેમની જાગૃતિ ઓછી છે.

સામાન્ય પ્રશ્નો (FAQ)

શું લાઈવ-પ્લકિંગ ગેરકાયદે છે?

હા, ભારતમાં પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ કાયદા 1960ની કલમ 11 હેઠળ લાઈવ-પ્લકિંગ ગેરકાયદે છે. આ કાયદો કોઈપણ પ્રાણીને બિનજરૂરી પીડા આપવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. જો કે, અમલવારી અત્યંત નબળી છે, અને ઘણી વખત સ્થાનિક અધિકારીઓ આ મામલે કાર્યવાહી કરતા નથી. ઉપભોક્તા તરીકે, તમે નૈતિક ઊન ખરીદીને આ કાયદાને મજબૂત કરવામાં મદદ કરી શકો છો.

ડાઉન અને લાઈવ-પ્લકિંગ વચ્ચે શું તફાવત છે?

ડાઉન એ પક્ષીઓના શરીરની નીચેનું નરમ પીછાં છે, જેનો ઉપયોગ જેકેટ અને ગાદલા બનાવવામાં થાય છે. લાઈવ-પ્લકિંગ એ પક્ષીઓ અથવા ઘેટાંના જીવતા શરીરમાંથી પીછાં અથવા ઊન ખેંચી લેવાની પ્રથા છે. બંને ક્રૂર છે, પરંતુ લાઈવ-પ્લકિંગ વધુ પીડાદાયક છે કારણ કે તે વારંવાર કરવામાં આવે છે અને ત્વચાને નુકસાન પહોંચાડે છે.

હું કેવી રીતે જાણી શકું કે ઊન નૈતિક છે?

નૈતિક ઊન ઓળખવા માટે, 'રેસ્પોન્સિબલ વૂલ સ્ટાન્ડર્ડ' (RWS) અથવા 'ઝેડક્યુ' (ZQ) જેવા પ્રમાણપત્રો શોધો. આ પ્રમાણપત્રો સુનિશ્ચિત કરે છે કે ઊન પ્રાણી કલ્યાણને ધ્યાનમાં રાખીને ઉત્પાદિત કરવામાં આવી છે. ગુજરાતમાં, કેટલીક દુકાનો 'ઈકો-વૂલ' તરીકે ઓળખાતી ઊન વેચે છે, પરંતુ હંમેશા પ્રમાણપત્ર તપાસો. જો લેબલ પર કોઈ પ્રમાણપત્ર ન હોય, તો તે લાઈવ-પ્લકિંગમાંથી આવી શકે છે.

શું વેગન ઊન વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે?

હા, આજકાલ ઘણા વેગન ઊન વિકલ્પો બજારમાં છે, જેમ કે કપાસ, હેમ્પ, બાંસુ અને રિસાયકલ પોલિએસ્ટર. આ તંતુઓ પ્રાણી-મુક્ત છે અને ઘણી વખત ઓછા પર્યાવરણીય નુકસાન સાથે ઉત્પાદિત થાય છે. ગુજરાતમાં, અમદાવાદ અને સુરતમાં ઘણી દુકાનો આ વિકલ્પો ઉપલબ્ધ કરાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 'અર્થ-ફ્રેન્ડલી સ્ટોર' અમદાવાદમાં વેગન સ્વેટર અને સ્કાર્ફ વેચે છે.

ગુજરાતમાં ઊન ઉદ્યોગ કેટલો મોટો છે?

ગુજરાત ભારતમાં ઊન ઉત્પાદનમાં ત્રીજા ક્રમે છે, રાજસ્થાન અને જમ્મુ-કાશ્મીર પછી. 2023-24માં, ગુજરાતે લગભગ 45,000 મેટ્રિક ટન ઊનનું ઉત્પાદન કર્યું હતું, જે રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનના 15% છે. આ ઉદ્યોગ લગભગ 2 લાખ લોકોને રોજગારી આપે છે, જેમાં મોટાભાગે નાના પશુપાલકોનો સમાવેશ થાય છે. આર્થિક મહત્વ હોવા છતાં, પ્રાણી કલ્યાણ પર ધ્યાન આપવામાં આવતું નથી.

મુખ્ય પગલાં

શું તમે પણ આ ક્રૂરતા રોકવામાં મદદ કરી શકો છો?

આ તપાસ દર્શાવે છે કે ઉપભોક્તાની પસંદગી ખરેખર ફરક લાવી શકે છે. જ્યારે તમે નૈતિક ઊન ખરીદો છો, ત્યારે તમે ક્રૂર પ્રથાઓને નાપસંદ કરવાનો સંદેશ મોકલો છો. ગુજરાતમાં, 'ગિફ્ટ ઓફ નેચર' જેવી સંસ્થાઓ નૈતિક ઊન ઉત્પાદકોને પ્રોત્સાહન આપે છે. તેમની વેબસાઈટ પર તમે પ્રમાણિત ઉત્પાદનો શોધી શકો છો. તમારી ખરીદી એક ઘેટાંને પીડામાંથી બચાવી શકે છે — આજે જ એક પગલું ભરો.