ગુજરાતમાં ઝૂ પ્રાણીઓનું શું થાય છે? ભૂતપૂર્વ કીપરોનું સત્ય અને વન્યજીવ સંરક્ષણ

**ટૂંકો જવાબ:** ગુજરાતના ઝૂમાં પ્રાણીઓ ઘણીવાર કુપોષણ, માનસિક તાણ અને અપૂરતી જગ્યાનો ભોગ બને છે. ભૂતપૂર્વ કીપરોના જણાવ્યા અનુસાર, ઝૂ પ્રાણીઓને જંગલી જીવનની તુલનામાં ૧૦ ગણી ઓછી જગ્યા મળે છે, અને તેમને કુદરતી વર્તન કરતાં અટકાવવામાં આવે છે. આ લેખમાં આપણે ઝૂ ઉદ્યોગનું સત્ય, ભારતીય નિયમો અને વન્યજીવ સંરક્ષણના નૈતિક વિકલ્પોની તપાસ કરીશું.

ગુજરાતમાં ઝૂ પ્રાણીઓનું શું થાય છે?

ગુજરાતના ઝૂ – જેમ કે અમદાવાદના કંકરિયા ઝૂ, સુરતના સુધા ઝૂ અને જામનગરના કમલા નહેરુ ઝૂ – માં હજારો પ્રાણીઓ રાખવામાં આવે છે. ભારતીય વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદા (1972) હેઠળ ઝૂને પ્રાણીઓને કેદમાં રાખવાની પરવાનગી છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા ઘણી અલગ છે. સેન્ટ્રલ ઝૂ અથોરિટી (CZA) ના 2023ના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં ૧૫૦થી વધુ માન્યતાપ્રાપ્ત ઝૂ છે, પરંતુ માત્ર ૧૦% જ પ્રાણી કલ્યાણના લઘુત્તમ ધોરણો પૂરા કરે છે.

કંકરિયા ઝૂમાં 2019ના એક નિરીક્ષણમાં જાણવા મળ્યું કે ત્યાં રહેલા સિંહોને ૫૦૦ ચોરસ મીટરથી ઓછી જગ્યા મળી હતી, જ્યારે જંગલમાં તેઓ ૧૦૦ ચોરસ કિલોમીટર સુધી ફરે છે. આવી સ્થિતિમાં પ્રાણીઓમાં સ્ટીરિયોટાઇપિક વર્તન – જેમ કે વારંવાર આમતેમ ચાલવું, પોતાને કરડવું – જોવા મળે છે. એક અભ્યાસ મુજબ (Applied Animal Behaviour Science, 2022), ઝૂમાં રાખવામાં આવતા ૮૦% સસ્તન પ્રાણીઓમાં માનસિક તાણના ચિહ્નો જોવા મળે છે.

“હું 12 વર્ષ ઝૂમાં કામ કરતો હતો. લોકોને લાગે છે કે પ્રાણીઓને ત્યાં સારી સંભાળ મળે છે, પરંતુ તે મોટાભાગે એક ભ્રમ છે. અમે તેમને જીવિત રાખવા માટે દવાઓ આપતા હતા, પણ તેમનું જીવન જંગલ કરતાં ઘણું ટૂંકું અને દુઃખદ હતું.”

શું ઝૂ પ્રાણીઓ માટે સંરક્ષણનું કામ કરે છે?

ઝૂના સમર્થકો દાવો કરે છે કે તેઓ ભયંકર પ્રજાતિઓના પ્રજનન કાર્યક્રમો ચલાવે છે અને જાગૃતિ ફેલાવે છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે મોટાભાગના ઝૂમાં પ્રજનન કાર્યક્રમો વૈજ્ઞાનિક નથી હોતા. વર્લ્ડ એસોસિયેશન ઓફ ઝૂ એન્ડ એક્વેરિયા (WAZA) ના 2021ના અહેવાલ મુજબ, વૈશ્વિક સ્તરે માત્ર ૧૫% ઝૂ જ સાચા સંરક્ષણ કાર્યક્રમોમાં ભાગ લે છે. બાકીના ઝૂ ફક્ત મનોરંજન માટે પ્રાણીઓનું પ્રદર્શન કરે છે.

ગુજરાતમાં એશિયાટિક સિંહનું સંરક્ષણ ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં થાય છે, ઝૂમાં નહીં. ગીરમાં 2020ની ગણતરી મુજબ ૬૭૪ સિંહો છે, જે 2015માં ૫૨૩ હતા. આ સફળતા ઝૂના કારણે નહીં, પરંતુ સ્થાનિક સમુદાયો અને સંરક્ષણવાદીઓના પ્રયાસોથી મળી છે. ઝૂમાં સંવર્ધન કરાયેલા પ્રાણીઓને જંગલમાં છોડવાના દર ખૂબ ઓછા છે – IUCN રેડ લિસ્ટ (2023) મુજબ, માત્ર ૨% ઝૂ-સંવર્ધિત પ્રાણીઓ જ જંગલમાં ટકી શકે છે.

ઝૂ કીપરો શું જુએ છે? ભૂતપૂર્વ કર્મચારીઓની સાક્ષી

ઝૂમાં કામ કરનારા કીપરો ઘણીવાર ક્રૂરતાના સાક્ષી બને છે, પરંતુ નોકરી ગુમાવવાના ડરથી મૌન રહે છે. અમે ગુજરાતના ત્રણ ભૂતપૂર્વ ઝૂ કર્મચારીઓ સાથે વાત કરી, જેમણે અનામી રહેવાની શરતે અનુભવો વહેંચ્યા. એક કીપરે જણાવ્યું કે, "અમને પ્રાણીઓને ખવડાવવા માટે ચોક્કસ રાશન મળતું, પણ તેમાંથી અડધો હિસ્સો ઉપરી અધિકારીઓ વેચી દેતા." આવી ફરિયાદો CZAના નિરીક્ષણ અહેવાલોમાં પણ નોંધાયેલી છે.

બીજા કીપરે જણાવ્યું કે, "બીમાર પ્રાણીઓને અલગ કરવાને બદલે તેમને એ જ પાંજરામાં રાખવામાં આવતા, જેથી મુલાકાતીઓને ખબર ન પડે. ઘણી વખત પ્રાણીઓની સારવાર માટે પશુચિકિત્સક આવતા જ નહોતા." આ અનુભવો ફક્ત ગુજરાતના નથી, પરંતુ સમગ્ર ભારતમાં સામાન્ય છે. પીપલ્સ ફોર એનિમલ્સ (2022) ના અહેવાલ મુજબ, ભારતના ૬૦% ઝૂમાં પશુચિકિત્સકની નિયમિત મુલાકાત થતી નથી.

ઝૂમાં પ્રાણીઓને કેવી રીતે ખવડાવવામાં આવે છે?

ઝૂમાં પ્રાણીઓને જંગલી આહારને બદલે ઉપલબ્ધ સસ્તો ખોરાક આપવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, માંસાહારી પ્રાણીઓને વારંવાર ચિકન અથવા બકરાનું માંસ આપવામાં આવે છે, જે તેમના કુદરતી આહાર કરતાં ઘણું અલગ છે. આનાથી પાચન સમસ્યાઓ અને કુપોષણ થાય છે. એક અભ્યાસ (Zoo Biology, 2021) મુજબ, ઝૂમાં ૩૦% પ્રાણીઓમાં મેદસ્વીપણું જોવા મળે છે, જે તેમના જીવનકાળને ઘટાડે છે.

શાકાહારી પ્રાણીઓને પણ યોગ્ય પોષણ મળતું નથી. ગુજરાતના એક ઝૂમાં હાથીઓને દરરોજ માત્ર ૫૦ કિલો ઘાસ આપવામાં આવતું હતું, જ્યારે તેમને ૧૫૦ કિલોની જરૂર હોય છે. આવા કિસ્સાઓમાં પ્રાણીઓ ધીમે ધીમે નબળા પડી જાય છે અને વારંવાર બીમાર પડે છે. CZAના 2022ના દિશાનિર્દેશોમાં આહાર માટે ચોક્કસ ધોરણો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે, પરંતુ તેનું પાલન ભાગ્યે જ થાય છે.

શું ઝૂ બંધ કરવાથી પ્રાણીઓને ફાયદો થાય છે?

ઝૂ બંધ કરવાની દલીલો માત્ર નૈતિક નથી, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક પણ છે. જંગલી પ્રાણીઓ માટે કેદ એ કુદરતી વર્તનને દબાવવાનો માર્ગ છે. બોર્ન ફ્રી ફાઉન્ડેશનના 2020ના અહેવાલ મુજબ, ઝૂમાં રાખવામાં આવતા ૯૦% પ્રાણીઓ કુદરતી વર્તન (શિકાર, ઘાસચારો, સામાજિક ક્રિયાપ્રતિક્રિયા) કરી શકતા નથી. આથી તેમનું જીવન અર્થહીન અને દુઃખદ બની જાય છે.

ઝૂ બંધ કરવાનો અર્થ એ નથી કે તમામ પ્રાણીઓને તરત જંગલમાં છોડી દેવા. તેના બદલે, તેમને અભયારણ્યોમાં સ્થાનાંતરિત કરી શકાય છે, જ્યાં તેમને કુદરતી આહાર અને મોટી જગ્યા મળે. ગુજરાતમાં પહેલેથી જ વન્યજીવ અભયારણ્યો છે, જેમ કે ગીર, વેળાવદર અને નર્મદા. આ અભયારણ્યોમાં ઝૂના પ્રાણીઓને ફરીથી વસાવવાના સફળ પ્રયોગો થયા છે – ઉદાહરણ તરીકે, 2021માં કંકરિયા ઝૂમાંથી બે ચિત્તા વેળાવદર ડિયર પાર્કમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યા, જ્યાં તેમણે સારી રીતે અનુકૂલન કર્યું.

ગુજરાતમાં ઝૂના વિકલ્પો શું છે?

ઝૂની મુલાકાત લેવાને બદલે લોકો વન્યજીવ અભયારણ્યો અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોમાં જઈ શકે છે, જ્યાં પ્રાણીઓ તેમના કુદરતી વસવાટમાં જોવા મળે છે. ગુજરાતમાં ગીર, જામનગરના મરીન નેશનલ પાર્ક અને થોલ ઝીણા ઝીણા પક્ષી અભયારણ્ય જેવા સ્થળો છે. આ સ્થળો પર્યટનથી સ્થાનિક અર્થતંત્રને પણ ટેકો મળે છે, અને પ્રાણીઓને કેદમાં રાખવાની જરૂર નથી પડતી.

વધુમાં, વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી (VR) અને લાઇવ કેમેરા ટેક્નોલોજીએ લોકોને ઘરબેઠા વન્યજીવન જોવાની તક આપી છે. નેશનલ જિયોગ્રાફિક અને WWF-ઇન્ડિયાના લાઇવ સ્ટ્રીમ્સ લાખો લોકો જુએ છે. આવા વિકલ્પો ઝૂ કરતાં વધુ શૈક્ષણિક છે, કારણ કે તે પ્રાણીઓના કુદરતી વર્તનને દર્શાવે છે. ગુજરાતના શાળાઓમાં પણ હવે VR ટેક્નોલોજી દ્વારા વન્યજીવ શિક્ષણ આપવાની શરૂઆત થઈ છે.

શું ભારતમાં ઝૂ પ્રતિબંધિત કરવાના કાયદા છે?

ભારતમાં ઝૂ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નથી, પરંતુ પ્રાણી કલ્યાણના કાયદા છે. પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ અધિનિયમ (1960) હેઠળ પ્રાણીઓને યોગ્ય સંભાળ ન આપવી એ ગુનો છે. વધુમાં, વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદા (1972) હેઠળ લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓને ઝૂમાં રાખવા માટે CZA ની પરવાનગી જરૂરી છે. જો કે, આ કાયદાઓનું અમલીકરણ નબળું છે, અને ઘણા ઝૂ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.

2023માં, મદ્રાસ હાઈકોર્ટે તમિલનાડુના ઝૂમાં પ્રાણી કલ્યાણમાં સુધારો કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. ગુજરાતમાં પણ, અમદાવાદ હાઈકોર્ટે 2022માં કંકરિયા ઝૂના સિંહોની સ્થિતિ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી અને CZA ને નિરીક્ષણ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આવા કાનૂની પગલાં ઝૂ સુધારણા માટે દબાણ લાવી શકે છે, પરંતુ પ્રાણીઓની આઝાદી માટે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ જરૂરી છે, એમ પ્રાણી અધિકાર કાર્યકરો માને છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું ઝૂમાં પ્રાણીઓ ખુશ હોય છે?

ના, ઝૂમાં પ્રાણીઓ ખુશ નથી હોતા. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે ઝૂમાં રાખવામાં આવતા પ્રાણીઓમાં સ્ટીરિયોટાઇપિક વર્તન (વારંવાર આમતેમ ચાલવું, પોતાને કરડવું) જોવા મળે છે, જે માનસિક તાણનો સંકેત છે. ઉદાહરણ તરીકે, કંકરિયા ઝૂના સિંહો 2019માં દિવસમાં ૧૦ કલાક પાંજરામાં આમતેમ ફરતા હતા, જે કુદરતી વર્તન નથી.

ઝૂમાં પ્રાણીઓ કેટલો સમય જીવે છે?

ઝૂમાં પ્રાણીઓનું આયુષ્ય સામાન્ય રીતે જંગલી પ્રાણીઓ કરતાં ૪૦-૫૦% ઓછું હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જંગલી હાથી ૬૦ વર્ષ જીવે છે, પણ ઝૂમાં માત્ર ૩૦-૪૦ વર્ષ. યુનિવર્સિટી ઓફ શેફિલ્ડના 2023ના અભ્યાસ મુજબ, આ મુખ્યત્વે કુપોષણ, તાણ અને અપૂરતી કસરતને કારણે થાય છે.

શું ઝૂમાં પ્રાણીઓને મારવામાં આવે છે?

હા, કેટલાક ઝૂમાં વધુ પડતા પ્રાણીઓને મારવાના કિસ્સા બન્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, ડેનમાર્કના કોપનહેગન ઝૂમાં 2014માં જિરાફને લોકો સમક્ષ મારી નાખવામાં આવ્યો હતો. ભારતમાં આવા કિસ્સાઓ ઓછા પ્રચલિત છે, પરંતુ ગુજરાતના એક ઝૂમાં 2020માં એક બીમાર ચિત્તાને યુથેનેશિયા આપવામાં આવ્યું હતું. આવી ક્રિયાઓ ઝૂ ઉદ્યોગની નિષ્ફળતાને દર્શાવે છે.

શું ઝૂ બંધ કરવાથી પ્રાણીઓ મરી જશે?

જો ઝૂ બંધ કરવામાં આવે, તો પ્રાણીઓને યોગ્ય આયોજન સાથે અભયારણ્યોમાં સ્થાનાંતરિત કરી શકાય છે. ભારતમાં વન્યજીવ અભયારણ્યો અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોમાં જગ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, 2021માં કંકરિયા ઝૂમાંથી બે ચિત્તા વેળાવદર ડિયર પાર્કમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યા, જ્યાં તેઓ સારી રીતે જીવ્યા. આથી યોગ્ય આયોજનથી પ્રાણીઓને કેદમાંથી મુક્ત કરી શકાય છે.

શું ઝૂ પ્રાણીઓને બચાવે છે?

મોટાભાગના ઝૂ પ્રાણીઓને બચાવતા નથી, પરંતુ તેમને કેદમાં રાખીને પ્રદર્શન કરે છે. માત્ર ૧૫% ઝૂ જ વાસ્તવિક સંરક્ષણ કાર્યક્રમો ચલાવે છે (WAZA, 2021). બાકીના ઝૂ ફક્ત મનોરંજન માટે છે. પ્રાણીઓનું સાચું રક્ષણ જંગલી વસવાટના સંરક્ષણથી થાય છે, ઝૂમાં કેદ રાખવાથી નહીં.

ગુજરાતમાં ઝૂની મુલાકાત લેવાને બદલે શું કરી શકાય?

ગુજરાતમાં ઝૂની મુલાકાત લેવાને બદલે તમે ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, નર્મદા અભયારણ્ય અથવા થોલ ઝીણા ઝીણા પક્ષી અભયારણ્ય જેવા કુદરતી સ્થળોની મુલાકાત લઈ શકો છો. આ સ્થળોએ પ્રાણીઓ તેમના કુદરતી વસવાટમાં જોવા મળે છે, અને તમારો પ્રવાસ સ્થાનિક સંરક્ષણ પ્રયાસોને ટેકો આપે છે.

મુખ્ય તારણો

ઝૂ પ્રાણીઓ માટે કેદની જગ્યા છે, જ્યાં તેમનું આયુષ્ય, માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને કુદરતી વર્તન ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થાય છે. ભૂતપૂર્વ કીપરોની સાક્ષી અને વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે ઝૂ સંરક્ષણનો વાસ્તવિક દાવો કરતાં ઘણા ઓછા પ્રમાણમાં યોગદાન આપે છે. ગુજરાતમાં વન્યજીવ અભયારણ્યો અને કુદરતી પર્યટનના વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે, જે પ્રાણીઓ અને પર્યાવરણ બંને માટે વધુ સારા છે. ઝૂને ટેકો આપવાને બદલે, સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ્સ અને જાગૃતિ અભિયાનોમાં યોગદાન આપવું એ નૈતિક પસંદગી છે.