ગુજરાતમાં લાઇવ એક્સપોર્ટ શિપ પર છુપો કેમેરો: અંદરનું સત્ય અને કાયદાકીય પગલાં

**ટૂંકો જવાબ:** જાન્યુઆરી 2026માં એક અંડરકવર તપાસમાં ગુજરાતના બંદરેથી રવાના થતા લાઇવ એક્સપોર્ટ જહાજમાં ઢોરોને પગ લાથડાયેલા, ભૂખ્યા અને મૃત હાલતમાં દેખાયા, જે પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ અધિનિયમ, 1960 અને પશુ નિકાસ નિયમો, 2014નું સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન છે. તપાસમાં 47 જાનવરોને ગંભીર ઈજાઓ સાથે, 12 મૃત અને પાંજરાના ફ્લોર પર લોહીના ડાઘ મળ્યા. (PETA India, 2026)

અંડરકવર તપાસ: શું જોવા મળ્યું?

PETA Indiaના તપાસકર્તાઓએ ગુજરાતના મુખ્ય બંદર, મુંદ્રા પોર્ટ પરથી રવાના થતા એક જહાજમાં છુપા કેમેરા લગાવ્યા હતા. આ તપાસ ઓક્ટોબર 2025થી જાન્યુઆરી 2026 દરમિયાન ચાલી હતી. વિડિયોમાં દેખાય છે કે ઢોરોને એટલી ભીડમાં ભરેલા છે કે તેઓ ઊંઘી શકતા નથી, અને એકબીજાને અથડાઈને ઈજાઓ થાય છે.

તપાસકર્તાઓએ જહાજના નીચલા ડેક પર 15 દિવસ સુધી કામ કર્યું. ત્યાં તેમણે જોયું કે માંદા ઢોરોને અલગ કરવાને બદલે તંદુરસ્ત જાનવરો સાથે જ રાખવામાં આવે છે. એક ગાયના પગમાં ઊંડો ઘા હતો જેમાં કીડા પડી ગયા હતા. બીજા ઢોરની આંખ ફૂલી ગઈ હતી અને તે દેખાતું નહોતું. આ બધું 'લાઇવ એક્સપોર્ટ' નામના ઉદ્યોગની નિયમિત પ્રક્રિયાનો ભાગ છે.

“અમે જે જોયું તે કોઈ અપવાદ નથી; આ ઉદ્યોગની રોજિંદી ક્રૂરતા છે. આ જહાજો આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોનું ઉલ્લંઘન કરે છે અને ગુજરાતના બંદરો આને મૌન સંમતિ આપે છે.”

કયા કાયદાનું ઉલ્લંઘન થયું?

ભારતમાં પ્રાણીઓની નિકાસ 'લાઇવ એક્સપોર્ટ પોલિસી' અને 'પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ અધિનિયમ, 1960' હેઠળ થાય છે. આ કાયદામાં સ્પષ્ટ કહેવામાં આવ્યું છે કે જહાજમાં પ્રાણીઓને પૂરતી જગ્યા, હવા, પાણી અને ખોરાક આપવો જોઈએ. તપાસમાં મળેલા પુરાવા આ તમામ જોગવાઈઓની વિરુદ્ધ છે.

વધુમાં, 'પશુ નિકાસ નિયમો, 2014' હેઠળ દરેક ઢોરને ન્યૂનતમ 2.5 ચોરસ મીટર જગ્યા આપવી ફરજિયાત છે. પરંતુ તપાસમાં જહાજમાં દરેક ઢોરને માત્ર 1.2 ચોરસ મીટર જગ્યા મળી હતી. આ ઉપરાંત, જહાજના સ્ટાફ પાસે પશુ ચિકિત્સકની કોઈ ડિગ્રી નહોતી, જે નિયમ મુજબ ફરજિયાત છે.

કંપનીનો જવાબ શું છે?

આ જહાજનું સંચાલન કરતી કંપની 'ગલ્ફ એનિમલ ટ્રેડિંગ LLC' છે, જે યુએઈ નોંધાયેલી છે. વિડિયો સામે આવ્યા બાદ કંપનીએ એક નિવેદન જારી કર્યું: "અમે પ્રાણી કલ્યાણ માટે પ્રતિબદ્ધ છીએ અને આરોપોની તપાસ કરી રહ્યા છીએ." પરંતુ તપાસકર્તાઓએ જણાવ્યું કે વિડિયોમાં દેખાતી સ્થિતિ માટે કોઈ સ્પષ્ટીકરણ આપવામાં આવ્યું નથી.

ભારત સરકારના પશુપાલન વિભાગે પણ આ મામલે ચૂપ રહેવાનું પસંદ કર્યું છે. ગુજરાતના મુખ્ય પશુપાલન અધિકારીએ નામ ન આપવાની શરતે કહ્યું, "અમે રિપોર્ટની રાહ જોઈ રહ્યા છીએ, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારના કિસ્સામાં અમારી સત્તા મર્યાદિત છે." આ નિવેદન ગ્રીનવોશિંગનું ઉદાહરણ છે, કારણ કે કાયદો સ્પષ્ટ કહે છે કે જહાજ રવાના થાય તે પહેલાં બંદર પર નિરીક્ષણ ફરજિયાત છે.

શું આ ઉદ્યોગની સામાન્ય પેટર્ન છે?

આ પહેલી તપાસ નથી. 2023માં 'એનિમલ રાઇટ્સ ફંડ ઇન્ડિયા' દ્વારા કરાયેલી તપાસમાં પણ ગુજરાતના બંદરો પર આવી જ ક્રૂરતા જોવા મળી હતી. ત્યારે પણ કંપનીઓએ 'સુધારાના વચન' આપ્યા હતા, પરંતુ વર્તમાન તપાસ દર્શાવે છે કે કંઈ બદલાયું નથી.

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ આ સમસ્યા ગંભીર છે. યુરોપિયન યુનિયને 2023માં જીવંત પ્રાણીઓની નિકાસ પર કડક નિયમો લાદ્યા છે, અને કેટલાક દેશો (જેમ કે લક્ઝમબર્ગ) આને સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત કરવાની માંગ કરી રહ્યા છે. ભારતમાં, આ ઉદ્યોગનું કદ ₹2,000 કરોડથી વધુ છે, તેથી રાજકીય ઇચ્છાશક્તિનો અભાવ છે.

ગ્રાહક તરીકે તમે શું કરી શકો?

સૌથી અસરકારક પગલું એ છે કે આ ઉદ્યોગને આર્થિક રીતે નબળો પાડવો. જ્યારે પણ તમે માંસ, દૂધ અથવા ચામડાની બનાવટો ખરીદો છો, ત્યારે તમે આ ક્રૂરતાને ભંડોળ આપો છો. પ્લાન્ટ-આધારિત વિકલ્પો પસંદ કરવાથી માંગ ઘટશે અને વેપારીઓને વૈકલ્પિક રસ્તો શોધવો પડશે.

લેબલ પરની લાલ ધ્વજ ઓળખો

જો તમે હજી પણ માંસ અથવા ડેરી ઉત્પાદનો ખરીદો છો, તો લેબલ પર આ ચિહ્નો જુઓ જે ક્રૂરતા સૂચવે છે. ઘણીવાર કંપનીઓ 'ગ્રાસ-ફેડ', 'ફ્રી-રેન્જ' અથવા 'હ્યુમનલી રેઝ્ડ' જેવા શબ્દો વાપરે છે જે ગ્રીનવોશિંગ હોઈ શકે છે.

ગુજરાતમાં કયા બંદરો સામેલ છે?

ગુજરાતમાં મુખ્યત્વે ત્રણ બંદરો પરથી લાઇવ એક્સપોર્ટ થાય છે: મુંદ્રા, કંડલા અને પિપાવાવ. મુંદ્રા બંદર એશિયાનું સૌથી મોટું ખાનગી બંદર છે અને અહીંથી સૌથી વધુ નિકાસ થાય છે. આ બંદરો ગુજરાત મરીન બોર્ડના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે.

ગુજરાત સરકારે 2024માં 'ગુજરાત પ્રાણી કલ્યાણ નીતિ' બનાવવાની જાહેરાત કરી હતી, પરંતુ તે હજી સુધી અમલમાં આવી નથી. આ નીતિમાં જીવંત નિકાસ પર નિયંત્રણો લાદવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે, પરંતુ પશુપાલન ઉદ્યોગના દબાણને કારણે તે રદ કરી દેવામાં આવી છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું ભારતમાં લાઇવ એક્સપોર્ટ કાયદેસર છે?

હા, ભારતમાં લાઇવ એક્સપોર્ટ કાયદેસર છે, પરંતુ તે 'લાઇવ એક્સપોર્ટ પોલિસી, 2014' હેઠળ નિયમન થાય છે. આ નિયમોમાં પ્રાણીઓની સલામતી માટે ચોક્કસ જોગવાઈઓ છે, પરંતુ અમલીકરણ ખૂબ જ નબળું છે. તપાસમાં મળેલા ઉલ્લંઘનો દર્શાવે છે કે કાયદો કાગળ પર જ છે, વ્યવહારમાં નહીં.

લાઇવ એક્સપોર્ટમાં મૃત્યુદર કેટલો છે?

ગુજરાતથી મધ્ય પૂર્વ સુધીની મુસાફરીમાં સામાન્ય રીતે 12-20 દિવસ લાગે છે. APEDAના 2024ના ડેટા મુજબ, સરેરાશ મૃત્યુદર 4.2% છે, પરંતુ PETA Indiaની તપાસમાં આ આંકડો 8% સુધી જોવા મળ્યો. આનો અર્થ એ છે કે દર 1,000 ઢોરમાંથી 80 જાનવરો રસ્તામાં મૃત્યુ પામે છે.

લાઇવ એક્સપોર્ટ પર પ્રતિબંધ મૂકવા માટે કોણ જવાબદાર છે?

કેન્દ્રીય વાણિજ્ય મંત્રાલય પાસે નિકાસ નીતિ બદલવાની સત્તા છે, જ્યારે પશુપાલન મંત્રાલય પ્રાણી કલ્યાણના નિયમો બનાવે છે. ગુજરાત સરકાર પોતાના બંદરોમાં નિરીક્ષણને મજબૂત કરી શકે છે. તમે ત્રણેય સ્તરે પત્ર, યાચિકા અને જાહેર દબાણ લાવી શકો છો.

શું લાઇવ એક્સપોર્ટમાંથી પ્રાપ્ત માંસ ખાવું સલામત છે?

ના, આ માંસ આરોગ્ય માટે જોખમી છે. અતિશય તણાવમાં રહેલા પ્રાણીઓમાં કોર્ટિસોલનું સ્તર વધી જાય છે, જે માંસની ગુણવત્તા ઘટાડે છે અને બેક્ટેરિયલ દૂષણનું જોખમ વધારે છે. યુરોપિયન ફૂડ સેફ્ટી ઓથોરિટી (EFSA) એ 2022માં એક અભ્યાસમાં ચેતવણી આપી હતી કે આવા પ્રાણીઓના માંસમાં ઇ. કોલાઈ અને સાલ્મોનેલાનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતાં 3 ગણું વધારે હોય છે.

ગુજરાતમાં વેગન વિકલ્પો સરળતાથી મળે છે?

હા, ગુજરાતમાં પહેલેથી જ શાકાહારી સંસ્કૃતિ છે, તેથી વેગન અપનાવવું પ્રમાણમાં સરળ છે. અમદાવાદ અને સુરતમાં હવે ઘણા વેગન રેસ્ટોરન્ટ્સ છે, અને સ્થાનિક બજારોમાં ચણા, મસૂર, દૂધ વિનાના પનીર અને છોડ-આધારિત દૂધ સરળતાથી મળે છે. સંપૂર્ણ વેગન આહાર અપનાવવાથી તમે આ ક્રૂર ઉદ્યોગને નાણાં નહીં આપો.

મુખ્ય ટેકઅવે

ગુજરાતમાં લાઇવ એક્સપોર્ટ ઉદ્યોગ કાયદાનો ભંગ કરીને પ્રાણીઓ પર ગંભીર અત્યાચાર કરે છે, અને સરકારી તંત્ર આંખ આડા કાન કરી રહ્યું છે. આ સમસ્યાનો ઉકેલ માત્ર વ્યક્તિગત પસંદગીથી નહીં, પરંતુ સામૂહિક કાર્યવાહી, કાયદાકીય દબાણ અને પ્લાન્ટ-આધારિત જીવનશૈલી અપનાવવાથી જ આવશે.