ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવન પર્યટન: મોટી બિલાડીના બચ્ચા સાથે સેલ્ફી લેવાનું ક્રૂર સત્ય — નિષ્ણાત સાથે મુલાકાત

**ટૂંકો જવાબ:** હા, ગુજરાતમાં મોટી બિલાડીના બચ્ચા સાથે સેલ્ફી લેવાનું ક્રૂર છે અને મોટાભાગે ગેરકાયદેસર છે. આ ઉદ્યોગ બચ્ચાને માતાથી અલગ કરી, જબરદસ્તી ખવડાવી, અને શારીરિક સજા દ્વારા તાલીમ આપે છે. નિષ્ણાતોના મતે, પ્રવાસીઓની માંગ જ આ ક્રૂરતાને બળ આપે છે. ગીરના જંગલમાં કુદરતી સફારી એ નૈતિક વિકલ્પ છે.

નમસ્તે, ડૉ. શર્મા. શું તમે સમજાવશો કે ગુજરાતમાં મોટી બિલાડીના બચ્ચા સાથે સેલ્ફી લેવાનું ક્રૂર શા માટે છે?

ડૉ. શર્મા: ચોક્કસ. જ્યારે આપણે 'બિગ-કેટ કબ પેટિંગ' કહીએ છીએ, ત્યારે તેમાં સિંહ, વાઘ, ચિત્તા અને દીપડાના બચ્ચાને પ્રવાસીઓ સાથે ફોટા પાડવા, સ્પર્શ કરવા અને ક્યારેક તેમને દૂધ પીવડાવવાનો સમાવેશ થાય છે. આ બચ્ચાને માત્ર ૨-૩ અઠવાડિયાની ઉંમરે તેમની માતાથી અલગ કરી દેવામાં આવે છે. માતા ઘણી વખત ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન જ કેદમાં હોય છે, અને બચ્ચાને જન્મ આપ્યા પછી તરત જ તેની પાસેથી છીનવી લેવાય છે. આ પ્રક્રિયા માતા અને બચ્ચા બંને માટે ભારે માનસિક તણાવ પેદા કરે છે.

આ બચ્ચાને પછી નાના પાંજરામાં રાખવામાં આવે છે અને માનવ સંપર્ક માટે તાલીમ આપવામાં આવે છે. જ્યારે તેઓ મોટા થાય છે અને ખતરનાક બને છે, ત્યારે તેમને ઘણી વખત મારી નાખવામાં આવે છે, અથવા તો અંગો માટે વેચી દેવામાં આવે છે. આ ઉદ્યોગમાં પ્રાણી કલ્યાણનો કોઈ સવાલ જ નથી. પ્રવાસીને જે ક્ષણનો આનંદ મળે છે, તેના પાછળ આખી જિંદગીની યાતના છુપાયેલી છે.

તમે ગુજરાતમાં આવા પ્રવાસનના કેટલા કિસ્સા જોયા છે? શું આ ખરેખર ગુજરાતમાં થાય છે?

ડૉ. શર્મા: ગુજરાતમાં ખાસ કરીને સિંહના બચ્ચા સાથે આવા કિસ્સા નોંધાયા છે. ગીરના જંગલની આસપાસના વિસ્તારોમાં, ખાસ કરીને સસણ-ગીર, ધારી, અને તલાલા જેવા સ્થળોએ, કેટલાક ખાનગી માલિકો અને નાના પ્રાણી સંગ્રહાલયો પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે બચ્ચા સાથે સેલ્ફીની ઓફર કરે છે. આમાંના ઘણા પ્રાણીઓ ગેરકાયદેસર રીતે મેળવેલા હોય છે, કારણ કે સિંહ એ ભારતીય વન્યજીવન (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, ૧૯૭૨ હેઠળ સંરક્ષિત પ્રજાતિ છે. મેં અમદાવાદ અને રાજકોટની બહાર પણ આવા કિસ્સા જોયા છે, જ્યાં લોકો પોતાના ઘરમાં બચ્ચાને પાળતા હોય છે અને પૈસા લઈને લોકોને ફોટા પાડવા દે છે.

૨૦૨૩માં, ગુજરાત વન વિભાગે સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયેલા એક વીડિયોની તપાસ કરી હતી, જેમાં બે લોકો સિંહના બચ્ચા સાથે સેલ્ફી લઈ રહ્યા હતા. તપાસમાં બહાર આવ્યું કે આ બચ્ચાને તેની માતાથી અલગ કરીને એક ખાનગી રિસોર્ટમાં રાખવામાં આવ્યું હતું. આવા કિસ્સાઓ સતત બહાર આવે છે, પરંતુ કાયદાનો અમલ નબળો છે અને જાગૃતિનો અભાવ છે.

સેલ્ફી લેવા માટે બચ્ચાને તાલીમ આપવાની પ્રક્રિયા કેવી હોય છે? શું તેમાં હિંસા સામેલ છે?

ડૉ. શર્મા: હા, આ પ્રક્રિયામાં ભારે હિંસા સામેલ છે. બચ્ચાને નાની ઉંમરથી જ માનવ સંપર્ક માટે તાલીમ આપવામાં આવે છે. જો તેઓ આક્રમક વર્તન કરે છે, તો તેમને લાકડી વડે મારવામાં આવે છે, ભૂખ્યા રાખવામાં આવે છે, અથવા તો પાંજરામાં બંધ કરી દેવામાં આવે છે. તેમને લોકોની સામે શાંત રહેવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે. આ તાલીમ બચ્ચાના કુદરતી વર્તનને સંપૂર્ણપણે નષ્ટ કરી દે છે. જ્યારે તેઓ મોટા થાય છે, ત્યારે તેઓ હવે જંગલમાં છોડી શકાતા નથી, કારણ કે તેઓ શિકાર કરવાનું ક્યારેય શીખ્યા નથી.

આ બચ્ચાને ઘણી વખત જબરદસ્તી ખવડાવવામાં આવે છે, જેમાં તેમના મોંમાં દૂધ અથવા ખોરાક નાખવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન તેઓ ગૂંગળાઈ શકે છે અથવા ઈજાગ્રસ્ત થઈ શકે છે. આ બધું પ્રવાસીઓને દેખાડવા માટે કરવામાં આવે છે, જેઓ માને છે કે બચ્ચું તેમની સાથે રમી રહ્યું છે, જ્યારે વાસ્તવમાં તે ડરથી થીજી ગયું છે.

શું કાયદો આને રોકે છે? ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવન પર્યટન માટે કયા નિયમો છે?

ડૉ. શર્મા: ભારતીય વન્યજીવન (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, ૧૯૭૨, સિંહ, વાઘ, દીપડા જેવી સંરક્ષિત પ્રજાતિઓના બચ્ચાને પાળવા, વેચવા અથવા તેમનો ઉપયોગ કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. પરંતુ કાયદામાં છૂટછાટો છે, જેમ કે માન્યતા પ્રાપ્ત પ્રાણી સંગ્રહાલયો માટે. આ છૂટછાટોનો દુરુપયોગ કરીને ઘણા ખાનગી માલિકો બચ્ચાને કાયદેસર દેખાડવાનો પ્રયાસ કરે છે. પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ અધિનિયમ, ૧૯૬૦ પણ લાગુ પડે છે, પરંતુ તેનો અમલ ભાગ્યે જ થાય છે.

ગુજરાત સરકારે તાજેતરમાં 'ગુજરાત વન્યજીવન પર્યટન નીતિ' (૨૦૨૪) રજૂ કરી છે, જે જવાબદાર પર્યટન પર ભાર મૂકે છે. પરંતુ આ નીતિમાં મોટી બિલાડીના બચ્ચા સાથેના સંપર્ક પર કોઈ સ્પષ્ટ પ્રતિબંધ નથી. અમે માંગ કરીએ છીએ કે આ નીતિમાં સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવે કે બચ્ચા સાથે સેલ્ફી લેવી, તેમને સ્પર્શ કરવો, અથવા તેમની સાથે કોઈ પણ પ્રકારની ક્રિયાપ્રતિક્રિયા ગુનો છે.

પ્રવાસી તરીકે, હું કેવી રીતે ઓળખી શકું કે કોઈ સ્થળ બિગ-કેટ કબ પેટિંગમાં સામેલ છે?

ડૉ. શર્મા: કેટલાક ચેતવણી ચિહ્નો છે. જો કોઈ સ્થળ પ્રવાસીઓને બચ્ચા સાથે સેલ્ફી અથવા સ્પર્શ કરવાની મંજૂરી આપે છે, તો તે લગભગ હંમેશા શોષણકારી છે. સાચા સંરક્ષણ કેન્દ્રો પ્રાણીઓને માનવ સંપર્કથી દૂર રાખે છે. જો સ્થળ પર બચ્ચાને માતાથી અલગ રાખવામાં આવે છે, તો તે ગેરકાયદેસર છે. આ ઉપરાંત, જો પ્રાણીઓને નાના પાંજરામાં રાખવામાં આવે છે, અથવા તેમની પાસે કુદરતી નિવાસસ્થાન નથી, તો તે ચોક્કસપણે શોષણ છે.

સોશિયલ મીડિયા પર આવા સ્થળોની જાહેરાત જોવા મળે છે. જો કોઈ પોસ્ટમાં બચ્ચા સાથે સેલ્ફી લેતા પ્રવાસીઓ દેખાય છે, તો તે સ્પષ્ટ સંકેત છે કે તે સ્થળ પ્રાણી કલ્યાણને ધ્યાનમાં રાખતું નથી. પ્રવાસીઓએ આવી જગ્યાઓને તરત જ રિપોર્ટ કરવી જોઈએ.

ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવન પર્યટનના કયા વિકલ્પો છે? પ્રવાસી શું કરી શકે?

ડૉ. શર્મા: ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવન પર્યટન માટે ઘણા સારા વિકલ્પો છે. સૌથી પ્રસિદ્ધ છે ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય, જ્યાં તમે કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં સિંહોને જોઈ શકો છો. આ એક જવાબદાર સફારી છે, જે વન વિભાગ દ્વારા સંચાલિત છે. આ ઉપરાંત, કચ્છના નાના રણમાં જંગલી ગધેડાનું અભયારણ્ય છે, અને વેળાવદરમાં કાળિયાર સંરક્ષણ કેન્દ્ર છે. આ બધા સ્થળોએ પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી વાતાવરણમાં જોઈ શકાય છે.

આ ઉપરાંત, કેટલાક માન્યતા પ્રાપ્ત પ્રાણી સંગ્રહાલયો છે, જેમ કે અમદાવાદના કામલા નહેરુ ઝૂ, જે સંરક્ષણ અને શિક્ષણ પર ભાર મૂકે છે. પરંતુ ધ્યાન રાખો કે ત્યાં પણ પ્રાણીઓને પાંજરામાં રાખવામાં આવે છે, તેથી શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ તો કુદરતી અભયારણ્યો જ છે. પ્રવાસીઓએ આવા સ્થળોની મુલાકાત લેવી જોઈએ જ્યાં પ્રાણીઓની સુખાકારીને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે છે.

પ્રવાસીઓ શોષણને રોકવા માટે સક્રિય ભૂમિકા કેવી રીતે ભજવી શકે?

ડૉ. શર્મા: પ્રવાસીઓ સૌથી મોટો ફેરફાર લાવી શકે છે. સૌથી પહેલું, તેઓએ આવી જગ્યાઓ પર જવાનું ટાળવું જોઈએ અને મિત્રો-પરિવારને પણ આવું કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ. બીજું, જો તેઓ ક્યાંક આવી પ્રવૃત્તિ જુએ, તો તરત જ સ્થાનિક વન વિભાગ અથવા પ્રાણી કલ્યાણ સંસ્થાઓને જાણ કરવી જોઈએ. ગુજરાતમાં, તમે વન વિભાગની હેલ્પલાઇન પર કૉલ કરી શકો છો.

ત્રીજું, સોશિયલ મીડિયા પર આવી જગ્યાઓની જાહેરાતો શેર કરવાને બદલે તેમને રિપોર્ટ કરો. જ્યારે આવી જગ્યાઓને લોકપ્રિયતા મળતી નથી, ત્યારે તેમનો વ્યવસાય બંધ થઈ જાય છે. અર્થશાસ્ત્ર આ ઉદ્યોગને ચલાવે છે, અને માંગ ઘટાડવી એ જ સૌથી અસરકારક ઉપાય છે.

“જ્યાં સુધી પ્રવાસીઓ બચ્ચા સાથે સેલ્ફી લેવાનું બંધ નહીં કરે, ત્યાં સુધી આ ક્રૂરતા ચાલુ રહેશે. દરેક સેલ્ફી એક પ્રાણીની યાતનાનો ફોટો છે.”

શું આ બચ્ચાને બચાવી શકાય છે? કયા પુનર્વસન કાર્યક્રમો અસ્તિત્વમાં છે?

ડૉ. શર્મા: કેટલાક કિસ્સાઓમાં, બચાવ શક્ય છે, પરંતુ તે અત્યંત પડકારજનક છે. જ્યારે આવા બચ્ચાને જપ્ત કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેમને પુનર્વસન કેન્દ્રોમાં લઈ જવામાં આવે છે, જેમ કે ગુજરાતના જામનગરમાં આવેલું પ્રાણી પુનર્વસન કેન્દ્ર. પરંતુ આ કેન્દ્રોમાં જગ્યા અને સંસાધનો મર્યાદિત છે. ઘણા બચ્ચા આજીવન કેદમાં રહે છે, કારણ કે તેમને કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં છોડી શકાતા નથી.

આદર્શ ઉપાય એ છે કે આ ઉદ્યોગને શરૂઆતમાં જ રોકવો. સખત કાયદો, અસરકારક અમલ, અને જાહેર જાગૃતિ આ ત્રણેય જરૂરી છે. અમે આશા રાખીએ છીએ કે ગુજરાત સરકાર આ દિશામાં પગલાં લેશે.

તમે પ્રવાસીઓને કઈ સલાહ આપશો જેઓ ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવન પર્યટનનો અનુભવ કરવા માંગે છે?

ડૉ. શર્મા: પ્રથમ, હંમેશા વન વિભાગ દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત ટૂર ઓપરેટરો પસંદ કરો. બીજું, એવા સ્થળો પસંદ કરો જ્યાં પ્રાણીઓને કુદરતી વાતાવરણમાં જોઈ શકાય, પાંજરામાં નહીં. ત્રીજું, કોઈ પણ પ્રકારની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાને પ્રોત્સાહન ન આપો, જેમ કે પ્રાણીઓને ખવડાવવું, સ્પર્શ કરવો, અથવા તેમની સાથે ફોટો પાડવો. ચોથું, સ્થાનિક સમુદાયોને ટેકો આપો જે પ્રાણી સંરક્ષણમાં સામેલ છે. અને છેલ્લે, તમારા અનુભવોને જવાબદારીપૂર્વક શેર કરો, જેથી અન્ય લોકો પણ જાગૃત થાય.

ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવન પર્યટન વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું ગુજરાતમાં મોટી બિલાડીના બચ્ચા સાથે સેલ્ફી લેવી કાયદેસર છે?

ના, સામાન્ય રીતે ગેરકાયદેસર છે. સિંહ અને વાઘ જેવી સંરક્ષિત પ્રજાતિઓના બચ્ચાને પાળવા, વેચવા અથવા તેમનો ઉપયોગ કરવા પર ભારતીય વન્યજીવન (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, ૧૯૭૨ હેઠળ પ્રતિબંધ છે. જો કોઈ સ્થળ લાયસન્સ વિના આવી પ્રવૃત્તિ કરે છે, તો તે ગેરકાયદેસર છે અને તેની જાણ વન વિભાગને કરવી જોઈએ.

ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવન પર્યટન માટે કયું સ્થળ શ્રેષ્ઠ છે?

ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવન પર્યટન માટે સૌથી શ્રેષ્ઠ સ્થળ છે, જ્યાં તમે તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં એશિયાટિક સિંહોને જોઈ શકો છો. આ ઉપરાંત, કચ્છનું નાનું રણ અને વેળાવદર કાળિયાર સંરક્ષણ કેન્દ્ર પણ સારા વિકલ્પ છે. આ બધા સ્થળો વન વિભાગ દ્વારા સંચાલિત છે અને પ્રાણી કલ્યાણને પ્રાથમિકતા આપે છે.

બિગ-કેટ કબ પેટિંગના પ્રાણીઓ પર શું અસર થાય છે?

આ પ્રાણીઓ માનસિક અને શારીરિક તણાવ, કુપોષણ, અને ઈજાઓથી પીડાય છે. તેમને માતાથી અલગ કરવામાં આવે છે, જબરદસ્તી ખવડાવવામાં આવે છે, અને હિંસક તાલીમ આપવામાં આવે છે. જ્યારે તેઓ મોટા થાય છે, ત્યારે તેઓને મારી નાખવામાં આવે છે અથવા અંગો માટે વેચી દેવામાં આવે છે. આ ઉદ્યોગમાં પ્રાણીનું જીવન સંપૂર્ણપણે યાતનામય છે.

હું કોઈ શોષણકારી પ્રવૃત્તિ જોઉં તો કોને જાણ કરું?

તમે ગુજરાત વન વિભાગની હેલ્પલાઇન (૧૮૦૦-૨૩૩-૧૦૧૦) પર કૉલ કરી શકો છો, અથવા સ્થાનિક વન વિભાગ કચેરીમાં ફરિયાદ નોંધાવી શકો છો. આ ઉપરાંત, પ્રાણી કલ્યાણ સંસ્થાઓ જેમ કે પીટા ઇન્ડિયા અથવા વાઇલ્ડલાઇફ ટ્રસ્ટ ઓફ ઇન્ડિયાનો સંપર્ક કરી શકો છો.

શું ગુજરાતમાં કોઈ પ્રાણી અભયારણ્ય છે જે બચાવેલા બિગ-કેટ્સને આશ્રય આપે છે?

હા, જામનગરમાં આવેલું પ્રાણી પુનર્વસન કેન્દ્ર આવા બચાવેલા પ્રાણીઓને આશ્રય આપે છે. પરંતુ આવા કેન્દ્રો મર્યાદિત છે, અને ઘણા પ્રાણીઓ આજીવન કેદમાં રહે છે. આદર્શ રીતે, આ ઉદ્યોગને જ રોકવો જોઈએ.

નિષ્કર્ષ અને મુખ્ય પગલાં