ગુજરાતના ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ પર્વતો: ફાસ્ટ ફેશનની અસર અને સર્ક્યુલર ઉકેલ

ટૂંકો જવાબ: ગુજરાતમાં દર વર્ષે લગભગ ૧.૨ લાખ ટન ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ થાય છે, જેમાંથી માત્ર ૧૫% રિસાયકલ થાય છે; બાકીનો કચરો લેન્ડફિલ અથવા ભઠ્ઠીમાં બળે છે, જેનાથી પર્યાવરણ અને પ્રાણીઓ બંનેને નુકસાન થાય છે. ફાસ્ટ ફેશનની સસ્તી કિંમતો પ્રાણીઓની ચામડી, ઊન અને પીછા પર આધારિત છે, અને આ ઉદ્યોગ ગુજરાતના જળ સંસાધનોને ખતમ કરી રહ્યો છે.

ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ગુજરાતમાં કેમ એક મૌન કટોકટી છે?

ગુજરાત ભારતનું સૌથી મોટું ટેક્સટાઇલ ઉત્પાદક રાજ્ય છે, જેમાં સુરત, અમદાવાદ અને રાજકોટ જેવા શહેરો વસ્ત્ર ઉદ્યોગના કેન્દ્ર છે. પરંતુ આ ઉદ્યોગની ઝડપી વૃદ્ધિ સાથે કચરાનો પ્રશ્ન પણ વધ્યો છે. ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB) ના ૨૦૨૩ના અહેવાલ મુજબ, રાજ્યમાં દર વર્ષે ૧.૨ લાખ ટન ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાંથી માત્ર ૧૫% રિસાયકલ થાય છે. બાકીનો કચરો લેન્ડફિલમાં દટાય છે અથવા ખુલ્લામાં બાળવામાં આવે છે, જેનાથી હવા અને જમીન પ્રદૂષિત થાય છે.

ફાસ્ટ ફેશન બ્રાન્ડ્સ, જેમ કે Zara, H&M અને Shein, સસ્તા કપડાંનું ઉત્પાદન કરે છે જે થોડા વાર પછી કચરામાં ફેંકી દેવાય છે. ગુજરાતમાં પણ આ ટ્રેન્ડ વધી રહ્યો છે. યુવાનો ફેશન બદલવા માટે વારંવાર નવા કપડાં ખરીદે છે, અને જૂના કપડાં સીધા કચરામાં જાય છે. આ સમસ્યા માત્ર પર્યાવરણ માટે જ નહીં, પણ પ્રાણીઓ માટે પણ ગંભીર છે, કારણ કે ઘણી ફેશન વસ્તુઓ પ્રાણીઓના ચામડા, ઊન અને પીછામાંથી બનાવવામાં આવે છે.

ફાસ્ટ ફેશનની કિંમત: પ્રાણીઓ અને પર્યાવરણ પર શું થાય છે?

ફાસ્ટ ફેશનની સસ્તી કિંમતો છુપાયેલી કિંમતો છુપાવે છે. ચામડાની જેકેટ, ઊની સ્વેટર અને પીછાના ગાદલા માટે દર વર્ષે અબજો પ્રાણીઓ મારવામાં આવે છે. ગુજરાતના બજારોમાં વેચાતી ચામડાની બેગ અને જૂતા મોટે ભાગે ગાય, ભેંસ અને બકરાની ચામડીમાંથી બનાવવામાં આવે છે, જે સ્લોટરહાઉસમાં ક્રૂર રીતે માર્યા જાય છે. યુરોપિયન ફૂડ સેફ્ટી ઓથોરિટી (EFSA) ના ૨૦૨૨ના અહેવાલ મુજબ, યુરોપમાં માંસ ઉદ્યોગ માટે ગાયોને વીજળીના આંચકા, ગેસ ચેમ્બર અથવા ગળું કાપીને મારવામાં આવે છે, અને તેમની ચામડી ફેશન ઉદ્યોગમાં વપરાય છે.

ઊન ઉદ્યોગમાં પણ ક્રૂરતા છે. ઑસ્ટ્રેલિયા અને ચીનમાં ઘેટાંને 'મ્યુલેસિંગ' નામની પીડાદાયક પ્રક્રિયામાંથી પસાર કરવામાં આવે છે, જેમાં તેમની ચામડીના ટુકડા કાપી નાખવામાં આવે છે. પીછા ઉદ્યોગમાં, જીવંત પક્ષીઓના પીછા તોડવામાં આવે છે, જેને 'લાઇવ-પ્લકિંગ' કહેવાય છે. આ બધી પ્રથાઓ ગુજરાતના ગ્રાહકો દ્વારા ખરીદેલી ફેશન વસ્તુઓમાં છુપાયેલી છે. પ્રાણી અધિકાર સંસ્થા PETA ના ૨૦૨૩ના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં ચામડા માટે દર વર્ષે ૨૦ કરોડથી વધુ પ્રાણીઓ મારવામાં આવે છે.

“જ્યારે આપણે સસ્તું ટી-શર્ટ ખરીદીએ છીએ, ત્યારે આપણે કોઈ પ્રાણીની પીડા અને પર્યાવરણના વિનાશ માટે ચૂકવણી કરીએ છીએ. ફાસ્ટ ફેશનની અસલી કિંમત લેબલ પર ક્યારેય દેખાતી નથી.”

ટેક્સટાઇલ વેસ્ટની પાણી અને જમીન પર અસર: ગુજરાતનો દુષ્કાળ વધારે છે?

ગુજરાત પહેલેથી જ પાણીની તંગીનો સામનો કરી રહ્યું છે, અને ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગ તેને વધુ વકરી રહ્યો છે. કપાસ ઉગાડવા માટે ખૂબ જ પાણીની જરૂર પડે છે - એક કિલો કપાસ માટે ૧૦,૦૦૦ લિટર પાણી લાગે છે (વર્લ્ડ વાઇલ્ડલાઇફ ફંડ, ૨૦૨૧). ગુજરાતમાં કપાસની ખેતી માટે સિંચાઈ મોટે ભાગે ભૂગર્ભ જળ પર આધારિત છે, જે ઝડપથી ઘટી રહ્યું છે. આ ઉપરાંત, કપડાંને રંગવા અને ધોવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા રસાયણો નદીઓ અને તળાવોમાં છોડવામાં આવે છે, જેનાથી જળચર જીવો મરી જાય છે. સાબરમતી અને તાપી નદીઓમાં ઔદ્યોગિક કચરાના કારણે જૈવિક ઓક્સિજન માંગ (BOD) નું સ્તર ઘણું ઊંચું છે, જે માછલીઓ અને અન્ય જળચર પ્રાણીઓ માટે જીવલેણ છે.

ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ જમીનને પણ દૂષિત કરે છે. સિન્થેટિક કાપડ, જેમ કે પોલિએસ્ટર, વિઘટિત થવામાં સેંકડો વર્ષ લે છે, અને તેમાંથી માઇક્રોપ્લાસ્ટિક કણો નીકળે છે જે જમીન અને પાણીમાં ભળી જાય છે. આ કણો જમીનમાં રહેતા જીવો દ્વારા ખાઈ જાય છે, અને ખાદ્ય શૃંખલામાં પ્રવેશ કરે છે. અભ્યાસો દર્શાવે છે કે માઇક્રોપ્લાસ્ટિક માનવ શરીરમાં પણ જોવા મળ્યું છે, જે આરોગ્ય માટે ગંભીર ખતરો છે.

સર્ક્યુલર ઇકોનોમી ગુજરાતમાં ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ઘટાડી શકે છે?

સર્ક્યુલર ઇકોનોમી એ એવી સિસ્ટમ છે જેમાં સંસાધનોનો ઉપયોગ શક્ય તેટલા લાંબા સમય સુધી કરવામાં આવે છે, અને કચરો ન્યૂનતમ કરવામાં આવે છે. ફેશન ઉદ્યોગમાં, આનો અર્થ એ છે કે કપડાંને રિપેર કરવા, ફરીથી વેચવા, અથવા રિસાયકલ કરવા. ગુજરાતમાં, ઘણી સંસ્થાઓ અને સ્ટાર્ટઅપ્સ આ દિશામાં કામ કરી રહ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, અમદાવાદની 'રિવાઇવ' નામની સંસ્થા જૂના કપડાં ભેગા કરીને તેને નવા ઉત્પાદનોમાં ફેરવે છે. જોકે, આવા પ્રયાસો હજુ પણ મર્યાદિત છે, અને મોટા પાયે ફેરફાર માટે સરકારી નીતિઓ અને ઉદ્યોગની ભાગીદારી જરૂરી છે.

ભારત સરકારે ૨૦૨૨માં 'સ્વચ્છ ભારત મિશન' હેઠળ ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ માટે માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી હતી, જેમાં રિસાયક્લિંગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. ગુજરાત સરકારે પણ 'ટેક્સટાઇલ પાર્ક' સ્થાપવાની યોજના જાહેર કરી છે, જેમાં રિસાયક્લિંગ એકમો સ્થાપવામાં આવશે. પરંતુ નિષ્ણાતો કહે છે કે આ પગલાં પૂરતાં નથી. ગ્રાહકોની ખરીદીની આદતોમાં ફેરફાર અને ફેશન ઉદ્યોગમાં પારદર્શિતા વધારવી જરૂરી છે.

ગ્રીનવોશિંગ ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગમાં કેવી રીતે કામ કરે છે?

ઘણી ફેશન બ્રાન્ડ્સ 'ઇકો-ફ્રેન્ડલી' અથવા 'સસ્ટેનેબલ' હોવાનો દાવો કરે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા અલગ હોય છે. આને 'ગ્રીનવોશિંગ' કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કેટલીક બ્રાન્ડ્સ તેમના ઉત્પાદનોમાં થોડો ભાગ રિસાયકલ કરેલો કાપડ વાપરે છે, પરંતુ બાકીનો ભાગ નવો સિન્થેટિક હોય છે, અને તેમ છતાં તેઓ પોતાને 'ઇકો' કહે છે. યુરોપિયન કમિશનના ૨૦૨૦ના અભ્યાસ મુજબ, ૫૩% ગ્રીન ક્લેમ્સ અસ્પષ્ટ અથવા ભ્રામક હોય છે.

ગુજરાતમાં પણ આ સમસ્યા છે. સુરતના કેટલાક કાપડ ઉત્પાદકો 'ઓર્ગેનિક કોટન' નો દાવો કરે છે, પરંતુ તપાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે તેમના ઉત્પાદનમાં જંતુનાશક દવાઓનો ઉપયોગ થાય છે. ગ્રાહકો માટે આ દાવાઓની ચકાસણી કરવી મુશ્કેલ છે. તેથી, નિષ્ણાતો સલાહ આપે છે કે ગ્રાહકોએ સ્વતંત્ર પ્રમાણપત્રો (જેમ કે GOTS, Fair Trade) ધરાવતી બ્રાન્ડ્સ પસંદ કરવી જોઈએ, અને કંપનીઓના સપ્લાય ચેઇનને સારી રીતે તપાસવું જોઈએ.

ગુજરાતમાં ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ઘટાડવા માટે શું કરી શકાય?

ગુજરાતમાં ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ઘટાડવા માટે ગ્રાહકો, ઉદ્યોગ અને સરકાર ત્રણેયએ ભાગ લેવો પડશે. ગ્રાહક તરીકે, આપણે ઓછા પણ વધુ સારા કપડાં ખરીદવા જોઈએ, અને જૂના કપડાંને ફેંકવાને બદલે દાન કે રિસાયક્લિંગ કરવા જોઈએ. ઉદ્યોગે ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં ઓછા પાણી અને રસાયણોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ, અને રિસાયકલ કરેલા કાપડનો ઉપયોગ વધારવો જોઈએ. સરકારે કડક કાયદા અને પ્રોત્સાહનો દ્વારા આને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.

ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

ગુજરાતમાં ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ કેટલો થાય છે?

ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB) ના ૨૦૨૩ના અહેવાલ મુજબ, રાજ્યમાં દર વર્ષે લગભગ ૧.૨ લાખ ટન ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ઉત્પન્ન થાય છે. આમાંથી માત્ર ૧૫% રિસાયકલ થાય છે, જ્યારે બાકીનો ૮૫% લેન્ડફિલમાં દટાય છે અથવા બાળવામાં આવે છે.

ફાસ્ટ ફેશન પ્રાણીઓને કેવી રીતે નુકસાન કરે છે?

ફાસ્ટ ફેશન પ્રાણીઓને ઘણી રીતે નુકસાન કરે છે: ચામડા માટે ગાય-ભેંસને મારવામાં આવે છે, ઊન માટે ઘેટાંને પીડાદાયક પ્રક્રિયામાંથી પસાર કરવામાં આવે છે, અને પીછા માટે જીવંત પક્ષીઓના પીછા તોડવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, કપાસની ખેતીમાં જંતુનાશક દવાઓ વન્યજીવનને મારી નાખે છે.

ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ પર્યાવરણને કેવી રીતે અસર કરે છે?

ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ લેન્ડફિલમાં મિથેન ગેસ ઉત્પન્ન કરે છે, જે આબોહવા પરિવર્તનને વેગ આપે છે. સિન્થેટિક કાપડમાંથી માઇક્રોપ્લાસ્ટિક નીકળે છે જે જમીન અને પાણીને દૂષિત કરે છે. ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં થતા રાસાયણિક કચરાથી નદીઓ પ્રદૂષિત થાય છે અને જળચર જીવો મરી જાય છે.

શું ગુજરાતમાં ટેક્સટાઇલ રિસાયક્લિંગ શક્ય છે?

હા, ગુજરાતમાં ટેક્સટાઇલ રિસાયક્લિંગ શક્ય છે, અને ઘણી સંસ્થાઓ આ ક્ષેત્રમાં કામ કરી રહી છે. અમદાવાદ, સુરત અને રાજકોટમાં રિસાયક્લિંગ એકમો છે, જોકે તેમની સંખ્યા મર્યાદિત છે. સરકાર અને ઉદ્યોગના સહયોગથી આ ક્ષેત્રનો વિકાસ થઈ શકે છે.

હું મારા જૂના કપડાંનો નિકાલ કેવી રીતે કરું?

જૂના કપડાં ફેંકવાને બદલે, તમે તેને ચેરિટી અથવા દાન સંસ્થાઓને આપી શકો છો, અથવા રિસાયક્લિંગ સેન્ટરમાં જમા કરાવી શકો છો. કેટલીક બ્રાન્ડ્સ જૂના કપડાં બદલે ડિસ્કાઉન્ટ આપે છે. તમે તેમને રિપેર કરીને ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકો છો.

શું વેગન ફેશન ખરેખર ટકાઉ છે?

વેગન ફેશન પ્રાણીઓ માટે હાનિકારક હોતી નથી, પરંતુ તે હંમેશા પર્યાવરણ માટે ટકાઉ હોતી નથી. ઉદાહરણ તરીકે, પ્લાસ્ટિક-આધારિત વેગન લેધર પર્યાવરણને નુકસાન કરે છે. શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે કુદરતી, બાયોડિગ્રેડેબલ સામગ્રી જેમ કે કોટન, શણ અને અન્ય પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ રેસા.