છુપી ફૂટેજ શું દર્શાવે છે: ગુજરાતના ડેરી ફાર્મમાં ગાયોની વેદના અને કાયદાકીય ભંગ

ટૂંકો જવાબ: ગુજરાતના એક ડેરી ફાર્મમાં લેવાયેલી અંડરકવર ફૂટેજમાં ગાયોને ગંદા, ભીડભાડવાળા શેડમાં રાખવામાં આવેલી, દૂધ આપવા માટે ફરજિયાત ગર્ભાધાન, અને બીમાર ગાયોને પશુચિકિત્સા વિના છોડી દેવામાં આવેલી જોવા મળી છે. આ ફૂટેજમાં પ્રિવેન્શન ઓફ ક્રુઅલ્ટી ટુ એનિમલ્સ એક્ટ, 1960 ના ઉલ્લંઘનના સ્પષ્ટ પુરાવા છે. આ લેખમાં તપાસની વિગતો, કાયદાકીય ભંગ, કંપનીનો પ્રતિસાદ, ઉદ્યોગની પેટર્ન અને ગ્રાહકો માટે ક્રિયાશીલ ઉપાયો આપ્યા છે.

અંડરકવર તપાસમાં શું જોવા મળ્યું?

જાન્યુઆરી 2025 માં, એક સ્વયંસેવી સંસ્થા 'ગુજરાત પશુ મિત્ર' એ અમદાવાદથી 40 કિમી દૂર આવેલા 'શ્રી કૃષ્ણ ડેરી ફાર્મ' માં છ મહિનાની અંડરકવર તપાસ હાથ ધરી હતી. તપાસકર્તાએ મજૂર તરીકે કામ કરતી વખતે 40 કલાકથી વધુની ફૂટેજ રેકોર્ડ કરી હતી. ફૂટેજમાં ગાયોને લગભગ 3 ફૂટ જગ્યાવાળા શેડમાં રાખવામાં આવેલી, કરોડરજ્જુ દેખાય તેવી પાતળી, અને ચામડી પર ઘા સાથે જોવા મળી હતી.

સૌથી ચોંકાવનારો ભાગ એ હતો કે ગાયોને દૂધ આપવા માટે દર વર્ષે ફરજિયાત ગર્ભાધાન કરવામાં આવતું હતું, અને વાછરડાને જન્મ્યા પછી તરત જ માતાથી અલગ કરીને સાંકડા પાંજરામાં બંધ કરી દેવામાં આવતા હતા. તપાસકર્તાએ જણાવ્યું કે, 'વાછરડા દૂધ પીવા માટે છલાંગ લગાવે છે, પણ તેમને માતાની પાસે જવા દેવામાં આવતા નથી. તેમની ચીસો સાંભળીને ગાયો રડે છે.' આ દ્રશ્યો પ્રાણી કલ્યાણના તમામ ધોરણોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.

કેમેરામાં કેદ થયેલી ક્રૂરતાની ઘટનાઓ

ફૂટેજમાં ઓછામાં ઓછી 12 અલગ ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી: ત્રણ ગાયોને લંગડી હાલતમાં ચાલતી જોવા મળી, બે ગાયોના પગમાં સોજો હતો, અને એક ગાયના નાકમાં પહેરાવેલી નાથણી એટલી કડક હતી કે તેના કારણે લોહી નીકળતું હતું. મજૂરો ગાયોને લાકડી વડે મારતા હતા, અને દૂધ દોહતી વખતે ગાયોના પગ બાંધી દેવામાં આવતા હતા.

એક ઘટનામાં, એક ગાયને જમીન પર પડેલી જોવા મળી, અને મજૂરો તેને ઉભી કરવા માટે તેના પૂંછડાને ખેંચી રહ્યા હતા. જ્યારે ગાય ઉભી થઈ શકી નહીં, ત્યારે તેને શેડના ખૂણામાં છોડી દેવામાં આવી, અને બે દિવસ સુધી તેને ખોરાક કે પાણી આપવામાં આવ્યું ન હતું. તપાસકર્તાએ ત્રીજા દિવસે તે ગાયને મૃત જોઈ, અને મજૂરોએ તેના શબને ખાડામાં ફેંકી દીધું.

કયા કાયદાનો ભંગ થયો?

ભારતમાં પ્રાણી કલ્યાણ માટે પ્રિવેન્શન ઓફ ક્રુઅલ્ટી ટુ એનિમલ્સ એક્ટ, 1960 (PCA એક્ટ) મુખ્ય કાયદો છે. આ કાયદાની કલમ 11 મુજબ, પ્રાણીને મારવું, ઘવાડવું, અથવા પૂરતો ખોરાક-પાણી ન આપવો એ ગુનો છે. આ ઉપરાંત, ગુજરાત સરકારે 2017 માં 'ગુજરાત પશુ કલ્યાણ બોર્ડ' ની સ્થાપના કરી છે, જે ડેરી ફાર્મમાં ધોરણો લાગુ કરવા માટે જવાબદાર છે.

તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે શ્રી કૃષ્ણ ડેરી ફાર્મ પાસે પશુ કલ્યાણ બોર્ડ તરફથી કોઈ માન્યતા પ્રમાણપત્ર ન હતું, અને તેણે FSSAI ના દૂધ સલામતી ધોરણોનું પણ ઉલ્લંઘન કર્યું હતું. FSSAI એ 2018 માં ડેરી ફાર્મ માટે 'સારી સ્વચ્છતા પ્રથાઓ' ફરજિયાત કરી છે, જેમાં પ્રાણી આરોગ્ય, સ્વચ્છતા અને માનવીય વર્તન શામેલ છે.

કંપનીનો પ્રતિસાદ શું હતો?

ફૂટેજ જાહેર થયા પછી, શ્રી કૃષ્ણ ડેરી ફાર્મના માલિક, રમેશભાઈ પટેલે, એક નિવેદન જારી કર્યું જેમાં કહ્યું કે 'ફૂટેજમાં બતાવેલી ઘટનાઓ ભ્રામક છે અને અમારા મજૂરો પ્રાણીઓની સંભાળ રાખે છે.' જો કે, તપાસકર્તાએ જણાવ્યું કે રમેશભાઈએ ફૂટેજ જોતા જ કબૂલ્યું હતું કે 'કેટલીક ભૂલો થઈ હોય શકે છે, પણ અમે નાનો વ્યવસાય છીએ.'

ગુજરાત પશુ કલ્યાણ બોર્ડે તપાસના બે અઠવાડિયા પછી ફાર્મનું નિરીક્ષણ કર્યું, અને 12 ઉલ્લંઘનો નોંધ્યા. બોર્ડે ફાર્મનું લાઇસન્સ ત્રણ મહિના માટે સસ્પેન્ડ કર્યું, પણ પછી તેને ફરી શરૂ કરવાની મંજૂરી આપી, કારણ કે 'કોઈ કાયમી નુકસાન થયું ન હતું.' આ પ્રતિસાદ ઉદ્યોગની એક મોટી સમસ્યા દર્શાવે છે: કાયદાનો અમલ નબળો છે.

ઉદ્યોગમાં આવી જ પેટર્ન ક્યાં જોવા મળે છે?

શ્રી કૃષ્ણ ડેરી ફાર્મ એક અપવાદ નથી. ભારતમાં ડેરી ઉદ્યોગમાં પ્રાણી કલ્યાણની સમસ્યાઓ વ્યાપક છે. 2022 માં, PETA ઇન્ડિયાએ ઉત્તર પ્રદેશના 14 ડેરી ફાર્મની તપાસ કરી, જેમાં 80% ફાર્મમાં ગાયોને ગંદા શેડમાં રાખવામાં આવેલી, કોઈ પશુચિકિત્સકની સુવિધા ન હતી, અને મૃત ગાયોના શબ જમીન પર પડેલા હતા.

ગુજરાતમાં, મોટાભાગના ડેરી ફાર્મ સહકારી મંડળીઓ સાથે જોડાયેલા છે, જેમ કે અમૂલ. અમૂલ દૂધ ખરીદે છે ત્યારે તે ગાયોની સ્થિતિ તપાસતું નથી, અને ખેડૂતોને કલ્યાણના ધોરણો માટે પ્રોત્સાહન આપતું નથી. આનાથી ખેડૂતો માટે ક્રૂરતા ટાળવાનો કોઈ આર્થિક લાભ નથી, અને પરિણામે ગાયોની વેદના ચાલુ રહે છે.

ગાયોની વેદનાના છુપાયેલા કારણો

ડેરી ઉદ્યોગમાં ગાયોની વેદનાનું મુખ્ય કારણ તેમને માત્ર દૂધ ઉત્પાદન મશીન તરીકે જોવામાં આવે છે. ગાયોને દર વર્ષે ગર્ભવતી કરવામાં આવે છે, વાછરડાને અલગ કરવામાં આવે છે, અને જ્યારે દૂધ ઉત્પાદન ઘટે છે ત્યારે તેમને કતલખાને મોકલવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં ગાય કતલ પર પ્રતિબંધ છે, પણ ઘણા ખેડૂતો ગાયોને રાજ્ય બહાર મોકલી દે છે.

“ડેરી ઉદ્યોગમાં ગાયોની વેદના એ ગ્રાહકોથી છુપાવવામાં આવેલું સત્ય છે. દૂધનો દરેક ગ્લાસ પાછળ એક માતાની ચીસ છે જેના વાછરડાને તેની પાસેથી છીનવી લેવામાં આવે છે.”

ગ્રાહકો શું કરી શકે? ક્રિયાશીલ ઉપાયો

ગ્રાહકો તરીકે, આપણી પાસે દરરોજ પસંદગી કરવાની શક્તિ છે. સૌથી અસરકારક ઉપાય એ છે કે ડેરી ઉત્પાદનોને ટાળીને પ્લાન્ટ-આધારિત વિકલ્પો અપનાવવા. ગુજરાતમાં હવે સોયા દૂધ, ઓટ દૂધ, અને બદામ દૂધ સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે, અને ઘણી કંપનીઓ જેમ કે 'ગુડમિલ્ક' અને 'સોફિટ' ગુજરાતમાં ઉત્પાદન કરે છે.

જો તમે ડેરી છોડી શકતા નથી, તો ઓછામાં ઓછું એવા ફાર્મમાંથી દૂધ ખરીદો જે પ્રાણી કલ્યાણના ધોરણોનું પાલન કરે છે. પણ યાદ રાખો, કોઈ પણ ડેરી ફાર્મમાં ગાયને તેના વાછરડા સાથે રહેવા દેવામાં આવતું નથી, કારણ કે તેનાથી દૂધનું ઉત્પાદન ઘટે છે. તેથી, 'ક્રૂરતા-મુક્ત ડેરી' એક ભ્રમ છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું ગુજરાતમાં ડેરી ફાર્મમાં ગાયોની સ્થિતિ ખરેખર આટલી ખરાબ છે?

હા, ગુજરાતમાં ઘણા ડેરી ફાર્મમાં ગાયોને ભીડભાડવાળા, ગંદા શેડમાં રાખવામાં આવે છે, તેમને પૂરતો ખોરાક-પાણી મળતું નથી, અને બીમારીની સારવાર નથી હોતી. અંડરકવર તપાસો અને PETA જેવી સંસ્થાઓના અહેવાલો આ સત્ય દર્શાવે છે.

શું ડેરી ઉદ્યોગમાં ગાયોની કતલ થાય છે?

ગુજરાતમાં ગાય કતલ પર પ્રતિબંધ છે, પણ જ્યારે ગાયનું દૂધ ઉત્પાદન ઘટે છે, ત્યારે ખેડૂતો તેમને રાજ્ય બહાર (જેમ કે કર્ણાટક અથવા કેરળ) મોકલી દે છે, જ્યાં તેમની કતલ થાય છે. આ ગેરકાયદેસર છે, પણ ઘણી વાર થાય છે.

શું વેગન દૂધ ગુજરાતમાં સરળતાથી મળે છે?

હા, ગુજરાતના મોટા શહેરોમાં સોયા, ઓટ, બદામ, અને નારિયેળનું દૂધ સુપરમાર્કેટ અને ઓનલાઇન સ્ટોરમાં મળે છે. બ્રાન્ડ્સ જેમ કે 'ગુડમિલ્ક' અને 'સોફિટ' લોકપ્રિય છે, અને કિંમત ડેરી દૂધ કરતાં સહેજ વધારે છે પણ આરોગ્ય અને નૈતિકતાના લાભો વધારે છે.

શું 'A2 દૂધ' અથવા 'દેશી ગાય' લેબલવાળું દૂધ ક્રૂરતા-મુક્ત છે?

ના, આ લેબલ ફક્ત પ્રોટીન પ્રકાર અને ગાયની જાતિ દર્શાવે છે, પ્રાણી કલ્યાણ નહીં. A2 દૂધ આપતી ગાયોને પણ એ જ રીતે ગર્ભવતી કરવામાં આવે છે અને વાછરડાને અલગ કરવામાં આવે છે. ક્રૂરતા-મુક્ત ડેરી જેવું કંઈ નથી.

શું સરકાર ડેરી ફાર્મમાં સુધારો કરવા માટે કંઈ કરી રહી છે?

ગુજરાત પશુ કલ્યાણ બોર્ડ નિરીક્ષણો કરે છે, પણ અમલ નબળો છે. 2023 માં, ગુજરાત સરકારે એક નવો ડ્રાફ્ટ નિયમ બનાવ્યો છે જેમાં ડેરી ફાર્મ માટે ન્યૂનતમ જગ્યા, સ્વચ્છતા અને પશુચિકિત્સા સુવિધા ફરજિયાત કરવામાં આવી છે, પણ તે હજુ લાગુ થયો નથી.