ગુજરાતમાં ભૂતિયા દરિયાઈ સાધનો (Ghost Gear) કેવી રીતે ઓળખીને સુરક્ષિત રીતે દૂર કરવું: 30 દિવસની માર્ગદર્શિકા

ટૂંકો જવાબ: ભૂતિયા દરિયાઈ સાધનો (Ghost Gear) એ ત્યજી દેવાયેલી, ખોવાયેલી અથવા અન્યથા ત્યજી દેવાયેલી માછીમારીનાં જાળ, દોરડાં, ફાંદા અને અન્ય સાધનો છે જે દરિયામાં તરતા રહે છે અને દરિયાઈ જીવોને ફસાવીને મારી નાખે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે આ સમસ્યા ગંભીર છે; 2023ના અભ્યાસ મુજબ, દરિયાઈ કચરામાં 70% ભૂતિયા સાધનો છે. આ માર્ગદર્શિકામાં તમે 30 દિવસમાં તેમને ઓળખવા, સુરક્ષિત રીતે દૂર કરવા અને નિકાલ કરવાની પ્રક્રિયા શીખી શકશો.

ભૂતિયા દરિયાઈ સાધનો શું છે અને ગુજરાતમાં શા માટે મહત્વપૂર્ણ?

ભૂતિયા દરિયાઈ સાધનો (Ghost Gear) એ માછીમારીનાં સાધનો છે જે સમુદ્રમાં ત્યજી દેવાયા છે. તેમાં જાળ, ક્રેટ, ફાંદા, લાઈન અને અન્ય પ્લાસ્ટિક સાધનોનો સમાવેશ થાય છે. આ સાધનો દરિયાઈ જીવો માટે જીવલેણ છે; તેઓ માછલી, કાચબા, ડોલ્ફિન અને દરિયાઈ પક્ષીઓને ફસાવે છે, જેને 'ઘોસ્ટ ફિશિંગ' કહેવાય છે.

ગુજરાત ભારતનો સૌથી લાંબો દરિયાકાંઠો ધરાવે છે, લગભગ 1,600 કિમી, અને તે માછીમારીનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. અહીંના દરિયાકાંઠે દર વર્ષે હજારો ટન ભૂતિયા સાધનો એકઠા થાય છે. 2024ના એક સર્વે મુજબ, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે 12,000 ટનથી વધુ ભૂતિયા સાધનો છે, જે દરિયાઈ જૈવવિવિધતા માટે ગંભીર ખતરો છે.

ગુજરાતમાં ભૂતિયા સાધનોની અસર

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ભૂતિયા સાધનો માત્ર દરિયાઈ જીવોને જ નહીં, પણ સ્થાનિક માછીમારોની આજીવિકાને પણ અસર કરે છે. જાળમાં ફસાયેલા પ્રાણીઓ સડી જાય છે, જે પાણીને દૂષિત કરે છે અને માછલીની વસ્તી ઘટાડે છે. વધુમાં, ભૂતિયા સાધનો જહાજોના પ્રોપેલરમાં ફસાઈને અકસ્માતોનું કારણ બને છે.

“ભૂતિયા દરિયાઈ સાધનો એ મૌન હત્યારા છે; તેઓ દાયકાઓ સુધી દરિયાઈ જીવોને મારતા રહે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે આ સમસ્યાનો સામનો કરવા માટે સમુદાયની ભાગીદારી અનિવાર્ય છે.”

ભૂતિયા સાધનોને કેવી રીતે ઓળખવા: સંકેતો અને સાધનો

ભૂતિયા સાધનોને ઓળખવા માટે તમારે કેટલાક ચાવીરૂપ સંકેતો જોવાની જરૂર છે: પાણીમાં તરતી જાળ, કિનારે અટવાયેલા દોરડાં, છીછરા પાણીમાં ડૂબેલી જાળ, અને દરિયાઈ પ્રાણીઓના મૃતદેહો જાળમાં ફસાયેલા દેખાય. સાધનોની ઉંમર નક્કી કરવા માટે તેમના પર ઉગેલા શેવાળ અને કાટ જુઓ.

ગુજરાતમાં, તમે દરિયાકાંઠાના ગામોની મુલાકાત લઈ શકો છો જ્યાં માછીમારો ઘણીવાર જૂની જાળ કિનારે ફેંકી દે છે. આ સાધનોને ઓળખવા માટે એક સરળ ચેકલિસ્ટ બનાવો. તમારે દરિયાઈ સાધનોની ઓળખ માટે દૂરબીન, મોજા, અને લાઈફ જેકેટ જેવા સાધનોની જરૂર પડશે.

સુરક્ષિત રીતે ભૂતિયા સાધનો દૂર કરવાની પ્રક્રિયા: પગલાં-દર-પગલાં

ભૂતિયા સાધનોને દૂર કરવા માટે યોગ્ય તાલીમ અને સાધનો જરૂરી છે. આ પ્રક્રિયામાં દરિયાઈ જીવો અને તમારી પોતાની સલામતીનું ધ્યાન રાખવું મહત્વપૂર્ણ છે. નીચેના પગલાં અનુસરો.

પગલું 1: સ્થાનિક અધિકારીઓ અને સંસ્થાઓ સાથે સંપર્ક કરો

કોઈપણ કાર્યવાહી પહેલાં, ગુજરાતના દરિયાઈ મત્સ્ય વિભાગ (Gujarat Fisheries Department) અથવા સ્થાનિક દરિયાકાંઠા સંરક્ષણ સંસ્થાઓ સાથે સંપર્ક કરો. તેઓ તમને યોગ્ય પરવાનગી, માર્ગદર્શન અને સલામતીની તાલીમ આપી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગાંધીનગરમાં આવેલી 'કોસ્ટલ રિસોર્સ ફાઉન્ડેશન' આવી પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન કરે છે.

ખર્ચ: કોઈ ફી નથી, પરંતુ તાલીમ માટે સમય આપવો પડશે. સાધનો: સંપર્ક માટે ફોન અથવા ઈમેલ. સમય: 1-2 દિવસ.

પગલું 2: દરિયાકાંઠાનું સર્વેક્ષણ કરો અને સ્થાનો નોંધો

દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ચાલીને અથવા બોટ દ્વારા સર્વે કરો. ભૂતિયા સાધનોના સ્થાનો GPS દ્વારા નોંધો. દરિયાકાંઠાના ગામો, માછીમારી બંદરો અને મેન્ગ્રોવ વિસ્તારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો. ઉદાહરણ તરીકે, વેરાવળ બંદર નજીક ઘણીવાર જૂની જાળ જોવા મળે છે.

ખર્ચ: ગાડી અથવા બોટ ભાડું (₹500-2000 પ્રતિ દિવસ). સાધનો: GPS, નોટબુક, કેમેરા. સમય: 3-5 દિવસ.

પગલું 3: સલામતીનાં સાધનો તૈયાર કરો

ભૂતિયા સાધનો ખતરનાક હોઈ શકે છે; તેમાં તીક્ષ્ણ ધાર, ફસાયેલા પ્રાણીઓ અને દૂષિત પદાર્થો હોઈ શકે છે. રબરના મોજા, જાડા બૂટ, સલામતી ચશ્મા, અને પ્રાથમિક સારવાર કીટ રાખો. જો બોટમાં કામ કરો તો લાઈફ જેકેટ પહેરો.

ખર્ચ: ₹1,500-3,000. સાધનો: મોજા, બૂટ, ચશ્મા, ફર્સ્ટ એઇડ. સમય: 1 દિવસ.

પગલું 4: સાધનોને કાળજીપૂર્વક દૂર કરો

જાળને ખેંચવાને બદલે, તેને કાતર અથવા છરીથી કાપીને ટુકડાઓમાં બહાર કાઢો. જો કોઈ જીવિત પ્રાણી ફસાયેલું હોય, તો તેને મુક્ત કરવા માટે સ્થાનિક પશુ બચાવ સંસ્થાની મદદ લો. ઉદાહરણ તરીકે, મોરબીની 'વાઇલ્ડલાઇફ રેસ્ક્યુ ટીમ' આવા કિસ્સાઓમાં મદદ કરે છે.

ખર્ચ: સાધનો ₹1,000-2,000. સમય: 2-3 દિવસ.

પગલું 5: સાધનોનું વર્ગીકરણ અને નિકાલ

એકત્ર કરેલા સાધનોને અલગ કરો: નાયલોન જાળ, પ્લાસ્ટિક દોરડા, ધાતુના ફાંદા. નાયલોન જાળને રિસાયક્લિંગ માટે મોકલી શકાય છે; કેટલીક સંસ્થાઓ તેને મોજાં અથવા કાર્પેટમાં રૂપાંતરિત કરે છે. ધાતુના ભાગોને સ્ક્રેપ ડીલરને વેચી શકાય છે.

ખર્ચ: પરિવહન ₹500-1,000. સમય: 2 દિવસ.

પગલું 6: દસ્તાવેજીકરણ અને અહેવાલ

દૂર કરેલા સાધનોની સંખ્યા, વજન અને પ્રકાર નોંધો. આ ડેટા સ્થાનિક અધિકારીઓને સોંપો, જેથી તેઓ સમસ્યાનું પ્રમાણ સમજી શકે અને નીતિ બનાવી શકે. ઉદાહરણ તરીકે, ગુજરાત મત્સ્ય વિભાગ દરિયાઈ કચરાના અહેવાલો એકત્ર કરે છે.

ખર્ચ: કોઈ નહીં. સમય: 1 દિવસ.

પગલું 7: સમુદાયમાં જાગૃતિ ફેલાવો

માછીમારો અને સ્થાનિક લોકોને ભૂતિયા સાધનોના નુકસાન વિશે શિક્ષિત કરો. વર્કશોપ અથવા જાગૃતિ અભિયાનો ચલાવો. ઉદાહરણ તરીકે, જૂનાગઢના દરિયાકાંઠાના ગામોમાં 'ક્લીન સી' અભિયાન ચલાવી શકાય છે.

ખર્ચ: પોસ્ટર, પેમ્ફલેટ ₹500-1,000. સમય: 3-4 દિવસ.

ભૂતિયા સાધનો દૂર કરવા માટે જરૂરી સાધનો અને ખર્ચ

ભૂતિયા સાધનો દૂર કરવા માટે મૂળભૂત સાધનો જોઈએ છે, જેમ કે મોજા, કાતર, કચરાના થેલા, હૂક, અને બોટ. ખર્ચ સાધનોની ગુણવત્તા પર આધાર રાખે છે. તમે સ્થાનિક હાર્ડવેર સ્ટોરમાંથી સસ્તા સાધનો ખરીદી શકો છો.

ભૂતિયા સાધનોનો નિકાલ: રિસાયક્લિંગ અને પુનઃઉપયોગની તકો

એકત્ર કરેલા ભૂતિયા સાધનોના નિકાલ માટે ઘણા વિકલ્પો છે. નાયલોન જાળને રિસાયક્લિંગ કરીને નવા ઉત્પાદનો, જેમ કે કાર્પેટ, મોજાં અથવા સ્વિમવેર બનાવી શકાય છે. ગુજરાતમાં, કેટલીક સંસ્થાઓ જેમ કે 'અલંગ શિપ રિસાયક્લિંગ યાર્ડ' જૂના દોરડાને રિસાયકલ કરે છે.

ધાતુના ભાગોને સ્ક્રેપ તરીકે વેચી શકાય છે, અને પ્લાસ્ટિક ભાગોને ઉર્જા ઉત્પાદન માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે. જો કે, સ્થાનિક નિયમોનું પાલન કરવું મહત્વપૂર્ણ છે. ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB) નિકાલ માટે માર્ગદર્શિકા પ્રદાન કરે છે.

ભૂતિયા સાધનો અટકાવવા માટે નીતિ અને સમુદાયના પ્રયાસો

ભૂતિયા સાધનો અટકાવવા માટે માછીમારી સાધનોની ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ, જૂની જાળ માટે ખરીદી યોજના, અને કડક નિયમો જરૂરી છે. ગુજરાત સરકારે 2023માં 'દરિયાઈ કચરો વ્યવસ્થાપન નીતિ' રજૂ કરી છે, જેમાં ભૂતિયા સાધનો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.

સમુદાય સ્તરે, માછીમારોને જૂની જાળ સોંપવા માટે પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે, કેટલાક ગામોમાં 'જાળ બદલો યોજના' ચલાવવામાં આવે છે, જેમાં માછીમારોને નવી જાળ મળે છે. આવા પ્રયાસો ભૂતિયા સાધનોની સંખ્યા ઘટાડી શકે છે.

ભૂતિયા દરિયાઈ સાધનો વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું ભૂતિયા દરિયાઈ સાધનો કાયદેસર છે?

ના, ભૂતિયા દરિયાઈ સાધનો ગેરકાયદેસર છે કારણ કે તે દરિયાઈ પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડે છે. ભારતના દરિયાઈ મત્સ્ય નિયમો (1981) અનુસાર, માછીમારીનાં સાધનોને ત્યજી દેવા પર દંડ થઈ શકે છે. ગુજરાતમાં, સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર આ નિયમોનું પાલન કરાવે છે.

ભૂતિયા સાધનો દૂર કરવા માટે પરવાનગીની જરૂર છે?

હા, ખાસ કરીને જો તમે બોટ દ્વારા દરિયામાં જઈને સાધનો દૂર કરવા જઈ રહ્યા છો, તો તમારે સ્થાનિક મત્સ્ય વિભાગ પાસેથી પરવાનગી લેવી પડશે. કિનારે પડેલા સાધનો માટે પરવાનગીની જરૂર નથી, પરંતુ સલામતી માટે સ્વયંસેવકો સાથે કામ કરવું શ્રેષ્ઠ છે.

ભૂતિયા સાધનો દૂર કરવાનો ખર્ચ કેટલો છે?

નાના પાયે, 100 કિલો સાધનો દૂર કરવાનો ખર્ચ લગભગ ₹5,000-10,000 થાય છે, જેમાં સાધનો, પરિવહન અને નિકાલનો સમાવેશ થાય છે. જો તમે સ્થાનિક સંસ્થાઓ સાથે ભાગીદારી કરો છો, તો ખર્ચ ઘટાડી શકાય છે.

ગુજરાતમાં ભૂતિયા સાધનો ક્યાં સૌથી વધુ જોવા મળે છે?

ગુજરાતમાં ભૂતિયા સાધનો મુખ્યત્વે વેરાવળ, પોરબંદર, માંડવી અને ઓખા જેવા માછીમારી બંદરો નજીક જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત, કચ્છના અખાત અને ખંભાતના અખાતના છીછરા વિસ્તારોમાં પણ તેઓ વધુ પ્રમાણમાં હોય છે.

શું હું એકલા ભૂતિયા સાધનો દૂર કરી શકું?

નાના ટુકડાઓ માટે એકલા કામ કરવું શક્ય છે, પરંતુ મોટા જાળ અથવા ખતરનાક પરિસ્થિતિમાં ટીમ સાથે કામ કરવું વધુ સલામત છે. દરિયાઈ પ્રાણીઓ ફસાયેલા હોય તો નિષ્ણાતોની મદદ લેવી જોઈએ.

ભૂતિયા સાધનો દરિયાઈ જીવોને કેવી રીતે અસર કરે છે?

ભૂતિયા સાધનો દરિયાઈ જીવોને ફસાવે છે, ગળું દબાવે છે, અને ઇજા પહોંચાડે છે. કાચબા, ડોલ્ફિન, સીલ અને દરિયાઈ પક્ષીઓ સૌથી વધુ જોખમમાં છે. અંદાજ મુજબ, દર વર્ષે 1 લાખથી વધુ દરિયાઈ સસ્તન પ્રાણીઓ ભૂતિયા સાધનોમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે (WWF, 2023).