દરિયાઈ સંરક્ષણમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડની ભૂમિકા: ઓવરફિશિંગ સામે ગુજરાતનો ઉપાય

<b>ટૂંકો જવાબ:</b> હા, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ઓવરફિશિંગ અને બાયકેચના સંકટને ઘટાડવામાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી શકે છે. દરિયાઈ જીવવિજ્ઞાની ડૉ. કૃણાલ દેસાઈ સમજાવે છે કે કેવી રીતે જેકફ્રુટ, સીવીડ અને સોયાથી બનેલા વિકલ્પો માછલીની વસ્તી પરનો દબાણ ઘટાડી શકે છે, જ્યારે સ્થાનિક માછીમારો માટે નવી આવકનાં સાધનો પણ ઊભાં કરે છે.

ગુજરાતમાં ઓવરફિશિંગની સ્થિતિ શું છે?

ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો લગભગ ૧,૬૦૦ કિલોમીટર લાંબો છે અને તે ભારતના કુલ દરિયાઈ માછલી ઉત્પાદનમાં મોટો ફાળો આપે છે. પરંતુ માછલી પકડવાની આધુનિક તકનીકો, જેમ કે ટ્રોલર અને પર્સ-સીન જાળ,ને કારણે ઘણી પ્રજાતિઓ ઝડપથી ઘટી રહી છે. ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન પરિષદ (ICAR) ના ૨૦૨૩ના અભ્યાસ મુજબ, ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના ઘણા ભાગોમાં માછલીની વસ્તીમાં ૩૦% ઘટાડો નોંધાયો છે, ખાસ કરીને કેટફિશ અને સોલ જેવી પ્રજાતિઓમાં.

આ સમસ્યા માત્ર સંખ્યાની નથી, પરંતુ જીવોની પીડાની પણ છે. દરિયાઈ માછલીઓ, જેમ કે ડોલ્ફિન, કાચબા અને શાર્ક, મોટા પાયે બાયકેચમાં મૃત્યુ પામે છે. દરિયાઈ જીવોમાં પીડા અનુભવવાની ક્ષમતા હોવાનું વિજ્ઞાન સાબિત કરી ચૂક્યું છે; તેઓ ગભરાટ, ઈજા અને મૃત્યુનો ભય અનુભવે છે. આપણે આને અવગણી શકીએ નહીં.

શું પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ ખરેખર દરિયાઈ જીવન બચાવી શકે છે?

પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ એ માછલી, ઝીંગા, કરચલા અને અન્ય દરિયાઈ પ્રાણીઓના સ્વાદ અને રચનાની નકલ કરતા શાકાહારી ઉત્પાદનો છે. આ સામાન્ય રીતે સોયા પ્રોટીન, જેકફ્રુટ, સીવીડ, અને શેવાળમાંથી બનાવવામાં આવે છે. ગુડ ફૂડ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના ૨૦૨૩ના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડનું બજાર ૨૦૨૨માં ₹૮૦ કરોડ હતું, જે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૩૦% વાર્ષિક દરે વધવાની અપેક્ષા છે.

જો કે, આ માત્ર એક બજાર નથી; આ એક નૈતિક પસંદગી છે. જ્યારે આપણે માછલીને બદલે છોડ આધારિત વિકલ્પ પસંદ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે એક જીવંત, સંવેદનશીલ પ્રાણીને દુઃખ અને મૃત્યુમાંથી બચાવીએ છીએ. માછલીઓ પણ પીડા અનુભવે છે, તેઓને ગભરાટ થાય છે, અને તેઓ પરિવાર અને સમુદાયમાં રહે છે. માછલી ઉદ્યોગ તેમની સાથે નિર્દયતાથી વર્તે છે, પછી ભલે તે ટ્રોલરની જાળમાં હોય કે ફિશ ફાર્મમાં.

“માછલી એક સંવેદનશીલ પ્રાણી છે, પરંતુ ઉદ્યોગ તેને એક નિર્જીવ વસ્તુની જેમ વર્તે છે. પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ આપણને આ ક્રૂરતામાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો આપે છે.”

ગુજરાતમાં માછીમારો અને અર્થતંત્ર પર શું અસર થશે?

ગુજરાતના લગભગ ૮ લાખ લોકો માછીમારી અને તેનાથી સંબંધિત વ્યવસાયો પર નિર્ભર છે. ઘણા લોકોને ડર છે કે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ તેમની આજીવિકા છીનવી લેશે. પરંતુ ડૉ. દેસાઈ જણાવે છે કે આ ડર અતિશયોક્તિપૂર્ણ છે. "અમે માછીમારોને દરિયાઈ શેવાળની ખેતી અને સીવીડ આધારિત ઉત્પાદનો તરફ વાળી શકીએ છીએ, જે તેમને નવી આવક આપશે અને દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમને પણ સ્વસ્થ રાખશે," તેઓ કહે છે.

સીવીડની ખેતી ગુજરાતના દરિયાકાંઠે પહેલેથી શરૂ થઈ ચૂકી છે; સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી વિભાગે ૨૦૨૨માં સીવીડ ખેતી માટે ગીર સોમનાથ અને ભાવનગરમાં પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યા છે. આ પ્રોજેક્ટ માછીમારોને વૈકલ્પિક આજીવિકા આપે છે અને દરિયાઈ અમ્લીકરણને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. વધુમાં, સીવીડ ખેતી માછલીની વસ્તી માટે આશ્રયસ્થાન પૂરું પાડે છે, જેથી ઓવરફિશિંગની અસર ઓછી થાય છે.

બાયકેચ ઘટાડવા માટે કઈ નીતિઓ જરૂરી છે?

ભારત સરકારે ૨૦૨૦માં દરિયાઈ મત્સ્ય નીતિ લાગુ કરી છે, જેમાં ટકાઉ માછીમારી પ્રથાઓ પર ભાર છે, પરંતુ તેનો અમલ નબળો છે. ડૉ. દેસાઈ કહે છે કે "અમને બાયકેચ ઘટાડવા માટે કડક નિયમોની જરૂર છે, જેમ કે જાળની સાઈઝ પર પ્રતિબંધ, બાયકેચ એક્સક્લુડર ડિવાઇસનો ફરજિયાત ઉપયોગ, અને દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં માછીમારી પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ." આ ઉપાયો માત્ર દરિયાઈ જીવન બચાવશે નહીં, પરંતુ લાંબા ગાળે માછીમારોની આવક પણ વધારશે.

ગુજરાત સરકારે ૨૦૨૩માં 'ગુજરાત મરીન પ્લાન' રજૂ કર્યો છે, જેમાં દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારોની સંખ્યા વધારવાનું અને ટકાઉ માછીમારીને પ્રોત્સાહન આપવાનું વચન આપવામાં આવ્યું છે. જો કે, પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ માટે કોઈ સ્પષ્ટ નીતિ નથી. "સરકારે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ ઉત્પાદકોને સબસિડી આપવી જોઈએ અને આ ઉત્પાદનોને 'સસ્ટેનેબલ સીફૂડ' તરીકે લેબલ કરવા પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ," ડૉ. દેસાઈ ઉમેરે છે.

શું 'સસ્ટેનેબલ સીફૂડ' લેબલ ભરોસાપાત્ર છે?

ઘણા લોકો 'સસ્ટેનેબલ સીફૂડ' લેબલવાળી માછલી ખરીદે છે, પરંતુ આ લેબલ ઘણીવાર ગ્રીનવોશિંગ હોય છે. ૨૦૨૩માં એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે ભારતમાં 'સસ્ટેનેબલ' લેબલવાળા ૬૦% સીફૂડ ઉત્પાદનોમાં વાસ્તવિક ટકાઉ પ્રથાઓનો કોઈ પુરાવો નથી. માછલી પકડવાની પદ્ધતિ, જાળની સાઈઝ, અને બાયકેચ દરની માહિતી ગ્રાહકો સુધી પહોંચતી નથી.

આથી, ડૉ. દેસાઈ ભારપૂર્વક કહે છે કે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ એ સૌથી સલામત વિકલ્પ છે, કારણ કે તેમાં કોઈ દરિયાઈ પ્રાણીની હત્યા થતી નથી. "જો તમે ખરેખર દરિયાની ચિંતા કરો છો, તો માછલી ખાવાનું બંધ કરો અને છોડ આધારિત વિકલ્પ અપનાવો," તેઓ કહે છે. આ ઉપાય માત્ર ઓવરફિશિંગ જ નહીં, પરંતુ દરિયાઈ જીવોની પીડાને પણ સમાપ્ત કરે છે.

પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ ક્યાં મળશે અને તેની કિંમત કેટલી છે?

ગુજરાતમાં હાલમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ મર્યાદિત માત્રામાં ઉપલબ્ધ છે. અમદાવાદ અને સુરત જેવા શહેરોમાં કેટલીક સ્ટાર્ટઅપ્સ, જેમ કે 'ગ્રીન સીફૂડ કો.' અને 'એકો ફૂડ્સ', જેકફ્રુટ-આધારિત ફિશ ફિંગર અને ઝીંગા વિકલ્પ વેચે છે. આ ઉત્પાદનોની કિંમત સામાન્ય માછલી કરતાં ૨૦-૩૦% વધુ છે, પરંતુ જેમ જેમ ઉત્પાદન વધશે તેમ તેમ કિંમત ઘટશે.

ઘરે બનાવવા માટે, જેકફ્રુટ, છોલેલા ચણા, સીવીડ અને મસાલાઓથી સરળતાથી 'ફિશ' કરી બનાવી શકાય છે. રાંધણ વિશેષજ્ઞોના મતે, જેકફ્રુટની રચના માછલી જેવી હોય છે, અને દરિયાઈ સ્વાદ માટે સીવીડ પાવડર ઉમેરવાથી સ્વાદમાં કોઈ તફાવત નથી રહેતો. આ રીતે, ગુજરાતી ગૃહિણીઓ પણ પોતાની રસોઈમાં સરળતાથી બદલાવ લાવી શકે છે.

આબોહવા પરિવર્તન અને દરિયાઈ અમ્લીકરણ સાથે કેવી રીતે જોડાયેલું છે?

દરિયાઈ માછલી ઉદ્યોગ માત્ર ઓવરફિશિંગ જ નહીં, પરંતુ આબોહવા પરિવર્તનમાં પણ મોટો ફાળો આપે છે. ટ્રોલર ચલાવવા માટે ડીઝલનો ઉપયોગ થાય છે, જે કાર્બન ઉત્સર્જન વધારે છે. વધુમાં, માછલી પ્રક્રિયા ઉદ્યોગમાં મોટી માત્રામાં ઠંડક અને પરિવહન માટે ઊર્જા ખર્ચાય છે. ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના ૨૦૨૩ના અભ્યાસ મુજબ, માછલી ઉત્પાદન છોડ આધારિત પ્રોટીનની તુલનામાં ૫૦% વધુ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન કરે છે.

દરિયાઈ અમ્લીકરણ, જે કાર્બન ડાયોક્સાઇડના વધતા સ્તરને કારણે થાય છે, તે શેલફિશ અને કોરલ રીફને નુકસાન પહોંચાડે છે. આનાથી આખી દરિયાઈ ખાદ્ય શૃંખલાને ખતરો છે. પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ અપનાવવાથી આ દબાણ ઘટે છે, કારણ કે તેના ઉત્પાદનમાં દરિયાઈ સંસાધનોનો ઉપયોગ થતો નથી, અને સીવીડ ખેતી તો વધુમાં કાર્બન શોષીને દરિયાઈ સ્વાસ્થ્ય સુધારે છે.

ગુજરાતની નીતિમાં શું ફેરફાર જોઈએ?

ડૉ. દેસાઈ ગુજરાત સરકારને ત્રણ મુખ્ય સૂચનો આપે છે: પ્રથમ, પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ ઉત્પાદકો માટે ટેક્સ પ્રોત્સાહન; બીજું, સ્કૂલો અને સરકારી કેન્ટીનમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડનો સમાવેશ; અને ત્રીજું, માછલી પકડવાના પ્રમાણપત્રો માટે કડક માપદંડ. "આ ફેરફારો સાથે, ગુજરાત દરિયાઈ સંરક્ષણમાં અગ્રણી બની શકે છે," તેઓ કહે છે.

આ ઉપરાંત, ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવું જરૂરી છે, જેથી લોકોને ઓવરફિશિંગ અને માછલીની પીડા વિશે સમજણ આવે. સ્થાનિક એનજીઓ, જેમ કે 'ગુજરાત ઇકોલોજી સોસાયટી', આ દિશામાં કામ કરી રહી છે, પરંતુ વ્યાપક અસર માટે સરકારી સહયોગ જરૂરી છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ પોષણમાં માછલી જેટલું સારું છે?

પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડમાં ઓમેગા-૩ ફેટી એસિડ (શેવાળમાંથી), પ્રોટીન અને વિટામિન B12 (ફોર્ટિફાઇડ) હોઈ શકે છે. જો કે, તમામ ઉત્પાદનો સમાન નથી; લેબલ તપાસીને ખાતરી કરો કે તેમાં પૂરતું પ્રોટીન અને ઓમેગા-૩ છે. માછલીમાં રહેલું પારો જેવું ઝેર પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ વિકલ્પમાં નથી, જે એક ફાયદો છે.

શું પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ મોંઘું છે?

હાલમાં ગુજરાતમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડની કિંમત સામાન્ય માછલી કરતાં ૨૦-૩૦% વધુ છે, પરંતુ માંગ વધવાથી કિંમત ઘટવાની શક્યતા છે. ઘરે જેકફ્રુટ અને સીવીડથી બનાવવાથી તે વધુ સસ્તું પડે છે. લાંબા ગાળે, ઓવરફિશિંગને કારણે માછલીની કિંમત વધશે, જેથી પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ વિકલ્પ સ્પર્ધાત્મક બનશે.

શું 'સસ્ટેનેબલ સીફૂડ' લેબલ વિશ્વસનીય છે?

ના, હંમેશા નહીં. ૨૦૨૩ના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે ભારતમાં ૬૦% 'સસ્ટેનેબલ' લેબલવાળા ઉત્પાદનોમાં કોઈ ચકાસણી નથી. આ લેબલ ગ્રીનવોશિંગ હોઈ શકે છે. સૌથી સલામત વિકલ્પ એ છે કે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ પસંદ કરો, જેમાં કોઈ દરિયાઈ પ્રાણીનો સમાવેશ થતો નથી.

ગુજરાતના માછીમારોને નવી આજીવિકા કેવી રીતે મળી શકે?

સીવીડ ખેતી અને દરિયાઈ શેવાળ પ્રક્રિયા ઉદ્યોગ માછીમારો માટે નવી તકો ઊભી કરે છે. ગીર સોમનાથ અને ભાવનગરમાં ૨૦૨૨થી શરૂ થયેલા પાયલોટ પ્રોજેક્ટમાં માછીમારોને તાલીમ આપવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, તેઓ પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ ઉત્પાદન એકમોમાં કામ કરી શકે છે, જેનાથી તેમની કુશળતાનો ઉપયોગ થશે.

શું દરિયાઈ માછલી ખાવાથી આબોહવા પરિવર્તન વધે છે?

હા, માછલી ઉદ્યોગ ડીઝલ, ઠંડક અને પરિવહન માટે મોટી ઊર્જા વાપરે છે. ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના ૨૦૨૩ના અભ્યાસ મુજબ, માછલી ઉત્પાદન છોડ આધારિત પ્રોટીન કરતાં ૫૦% વધુ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન કરે છે. પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ પસંદ કરવાથી આ ઉત્સર્જન ઘટે છે.

ગુજરાતમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ ક્યાં મળશે?

અમદાવાદ અને સુરતમાં 'ગ્રીન સીફૂડ કો.' અને 'એકો ફૂડ્સ' જેવી સ્ટાર્ટઅપ્સ ઓનલાઈન અને ઓફલાઈન વેચાણ કરે છે. વધુમાં, કેટલાક ઓર્ગેનિક સ્ટોર્સમાં જેકફ્રુટ અને સીવીડ ઉપલબ્ધ છે, જેનાથી ઘરે જ તૈયાર કરી શકાય. માંગ વધવાથી ટૂંક સમયમાં વધુ વિકલ્પો મળશે.