દરિયાઈ ઘોસ્ટ નેટ ફૂટેજ: ગુજરાતના દરિયાકાંઠે છુપાયેલી ક્રૂરતા અને ઉકેલ

ટૂંકો જવાબ: ગુજરાતના દરિયાકાંઠે તાજેતરમાં હાથ ધરાયેલી તપાસમાં ઘોસ્ટ નેટ (ત્યજી દેવાયેલી માછીમારી જાળ)માં ડઝનેક દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન અને માછલીઓ ફસાયેલી જોવા મળી, જેમાંના ઘણા મૃત હતા. આ જાળાં માછીમારી ઉદ્યોગ દ્વારા છોડી દેવાય છે અને દરિયાઈ જીવનને વર્ષો સુધી મારી નાખે છે. આ લેખ તપાસના તારણો, કાયદાકીય ભંગ અને તમે શું કરી શકો તે સમજાવે છે.

તપાસમાં શું જોવા મળ્યું: ઘોસ્ટ નેટની ક્રૂરતા

જાન્યુઆરી 2025માં, અમદાવાદ સ્થિત પ્રાણી સંરક્ષણ સંસ્થા 'સાગર મિત્ર' એ ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને વેરાવળ અને પોરબંદર નજીક, ગુપ્ત કેમેરા દ્વારા તપાસ હાથ ધરી. ફૂટેજમાં દરિયાની સપાટી પર તરતી જાળાંમાં ફસાયેલા દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન અને મોટી માછલીઓ દેખાય છે, જે છટકવાનો નિરર્થક પ્રયાસ કરી રહી છે. એક દ્રશ્યમાં, એક લોગરહેડ કાચબો જાળામાં ગૂંચવાયેલો છે, તેનું માથું પાણીની ઉપર રાખવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યું છે, જ્યારે તેની ફ્લિપર્સ જાળામાં ફસાયેલી છે.

આ તપાસમાં 3 કિલોમીટરના દરિયાકિનારે 47 ઘોસ્ટ નેટ મળી આવ્યા, જેમાંથી 23 જાળાંમાં જીવંત અથવા મૃત પ્રાણીઓ હતા. સંસ્થાના અહેવાલ મુજબ, કુલ 61 દરિયાઈ જીવો ફસાયેલા જોવા મળ્યા, જેમાં 12 દરિયાઈ કાચબા, 5 ડોલ્ફિન અને 44 માછલીઓ અને અન્ય જીવોનો સમાવેશ થાય છે. ફૂટેજમાં એ પણ દેખાય છે કે કેટલીક જાળાં તાજેતરમાં ત્યજી દેવામાં આવી હતી, કારણ કે તેમની સાથે જોડાયેલા ફ્લોટ્સ હજુ પણ નવા હતા અને જાળાં સ્વચ્છ દેખાતી હતી.

“ઘોસ્ટ નેટ એ મૌન હત્યારા છે. તેઓ દરિયાઈ જીવોને વર્ષો સુધી પીડિત કરે છે, અને કોઈ તેમને જોતું નથી. અમારી તપાસ ફક્ત એક નાનો નમૂનો છે; વાસ્તવિક સંખ્યા ઘણી મોટી હોઈ શકે છે.”

કયા કાયદાનો ભંગ થયો?

ભારતમાં દરિયાઈ માછીમારી અનેક કાયદાઓ દ્વારા નિયંત્રિત છે, પરંતુ તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે ઘોસ્ટ નેટ મુખ્યત્વે ગેરકાયદેસર રીતે ત્યજી દેવાય છે. ભારતીય વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1972, દરિયાઈ કાચબા અને ડોલ્ફિન જેવી સંરક્ષિત પ્રજાતિઓને મારવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે માછીમારી અધિનિયમ, 2003 હેઠળ માછીમારીની મોસમ અને સાધનો પર પ્રતિબંધ છે, પરંતુ અમલીકરણ નબળું છે.

તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે ઘોસ્ટ નેટમાં ફસાયેલા મોટાભાગના જીવો સંરક્ષિત પ્રજાતિઓના હતા, જેમ કે ઓલિવ રિડલી કાચબા અને હમ્પબેક ડોલ્ફિન. આ પ્રાણીઓને મારવો એ વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમની કલમ 9 અને 51 હેઠળ ગુનો છે, જેમાં 3 વર્ષ સુધીની જેલ અને દંડ થઈ શકે છે. જો કે, ઘોસ્ટ નેટ માટે કોઈ સ્પષ્ટ કાયદો નથી, જેના કારણે ઉદ્યોગ જવાબદારી ટાળે છે.

કંપનીનો પ્રતિભાવ: શું તેઓ જવાબદારી સ્વીકારે છે?

તપાસમાં જે માછીમારી કંપનીઓ સામે પુરાવા મળ્યા, તેમાં મુખ્યત્વે વેરાવળ સ્થિત 'સમુદ્ર સીફૂડ એક્સપોર્ટ્સ' અને પોરબંદરની 'કાઠિયાવાડ ફિશરીઝ'નો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે સંપર્ક કરવામાં આવ્યો, ત્યારે બંને કંપનીઓએ જવાબદારી નકારી. 'સમુદ્ર સીફૂડ'ના મેનેજરે કહ્યું, "અમે અમારી જાળાં દરિયામાં છોડતા નથી. આ કદાચ નાના સ્થાનિક માછીમારોનું કામ છે." જો કે, ફૂટેજમાં કેટલીક જાળાં પર કંપનીના લોગો અને ટેગ દેખાય છે, જે સાબિત કરે છે કે તેઓ મોટા પાયે વ્યાવસાયિક કામગીરી સાથે સંકળાયેલા છે.

આ પ્રતિભાવ ઉદ્યોગમાં સામાન્ય છે. મોટી કંપનીઓ ઘોસ્ટ નેટને 'આકસ્મિક' ગણાવે છે અને સ્થાનિક માછીમારો પર આરોપ મૂકે છે. પરંતુ તપાસ દર્શાવે છે કે ઘોસ્ટ નેટનો મોટો હિસ્સો ઔદ્યોગિક ટ્રોલર્સમાંથી આવે છે, જે ઊંડા પાણીમાં કામ કરે છે અને ત્યાં જાળાં ફાટી જાય ત્યારે તેમને પાછા લેવાનું ટાળે છે. કંપનીનો પ્રતિભાવ માત્ર જવાબદારી ટાળવાનો પ્રયાસ છે, કારણ કે કાયદાકીય પગલાં ભાગ્યે જ લેવાય છે.

ઉદ્યોગની પેટર્ન: શું આ એક અલગ કિસ્સો છે?

ઘોસ્ટ નેટ માત્ર ગુજરાતની સમસ્યા નથી, પરંતુ વૈશ્વિક કટોકટી છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ખાદ્ય અને કૃષિ સંગઠન (FAO) અનુસાર, દરિયામાં ત્યજી દેવાયેલી જાળાં દર વર્ષે લાખો દરિયાઈ પ્રાણીઓની હત્યા કરે છે. ગુજરાત, જે ભારતનો સૌથી લાંબો દરિયાકાંઠો ધરાવે છે, તે ખાસ કરીને સંવેદનશીલ છે કારણ કે અહીં માછીમારી ઉદ્યોગ મોટા પાયે અનિયંત્રિત છે.

આ પેટર્ન નફા પર આધારિત છે. માછીમારી કંપનીઓ જાળાંને બદલવા કરતાં નવી જાળાં ખરીદવી સસ્તી માને છે, તેથી જૂની જાળાં દરિયામાં ફેંકી દે છે. આ ઉપરાંત, તોફાન અથવા ખરાબ હવામાનમાં જાળાં ફાટી જાય ત્યારે તેમને પાછા લેવાનું ખર્ચાળ હોય છે, તેથી તેઓ તેમને છોડી દે છે. આ અર્થશાસ્ત્ર દરિયાઈ જીવનની કિંમતે ઉદ્યોગને ફાયદો કરાવે છે.

ઘોસ્ટ નેટ કેવી રીતે દરિયાઈ જીવનને અસર કરે છે?

ઘોસ્ટ નેટ માત્ર પ્રાણીઓને ફસાવે છે, પરંતુ તેમને ધીમી, પીડાદાયક મૃત્યુ તરફ દોરી જાય છે. જ્યારે કાચબો અથવા ડોલ્ફિન જાળામાં ફસાય છે, ત્યારે તે છટકવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ જાળ વધુ ચુસ્ત બને છે. તેઓ શ્વાસ લેવા માટે સપાટી પર આવી શકતા નથી, જેના કારણે તેઓ ડૂબી જાય છે અથવા ગૂંગળામણથી મૃત્યુ પામે છે. આ પ્રક્રિયા કલાકો અથવા દિવસો સુધી ચાલી શકે છે.

આ ઉપરાંત, ઘોસ્ટ નેટ દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે. જાળાંમાં ફસાયેલા મૃત પ્રાણીઓ વિઘટિત થાય છે, જે પાણીમાં પોષક તત્વોનું અસંતુલન પેદા કરે છે. જાળાં કોરલ રીફને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે, કારણ કે તે રીફ પર લપેટાઈ જાય છે અને કોરલને તોડી નાખે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને કચ્છના અખાતમાં, કોરલ રીફ પહેલેથી જ તણાવમાં છે, અને ઘોસ્ટ નેટ તેની સ્થિતિ વધુ ખરાબ કરે છે.

ગુજરાતમાં ઘોસ્ટ નેટ સામે કયા ઉપાયો છે?

ગુજરાત સરકારે તાજેતરમાં દરિયાઈ કચરો વ્યવસ્થાપન યોજના શરૂ કરી છે, જેમાં ઘોસ્ટ નેટને દૂર કરવા માટે ખાસ અભિયાન ચલાવવામાં આવી રહ્યું છે. જો કે, આ યોજના મર્યાદિત છે અને માત્ર ચોક્કસ વિસ્તારોમાં જ કામ કરે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ સમસ્યાનો ઉકેલ માત્ર સરકારી પ્રયાસોથી નહીં, પરંતુ ઉદ્યોગના સહયોગથી જ શક્ય છે.

વેગન સીફૂડ વિકલ્પો પણ આ સમસ્યાનો એક ભાગ છે. જો આપણે માછલી અને અન્ય દરિયાઈ જીવોનું સેવન ઘટાડીએ, તો માછીમારી ઉદ્યોગ પર દબાણ ઓછું થશે, અને ઘોસ્ટ નેટની સંખ્યા પણ ઘટશે. ગુજરાતમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે, જેમ કે સોયા અને શેવાળ આધારિત ઉત્પાદનો, જે સ્વાદમાં પણ સમાન છે.

ઉપભોક્તા તરીકે તમે શું કરી શકો?

તમારી ખરીદીની પસંદગી દરિયાઈ જીવન પર સીધી અસર કરે છે. જ્યારે તમે સીફૂડ ખરીદો છો, ત્યારે તમે માછીમારી ઉદ્યોગને ટેકો આપો છો, જે ઘોસ્ટ નેટનું કારણ બને છે. વેગન સીફૂડ વિકલ્પો પસંદ કરીને, તમે દરિયાઈ જીવોને બચાવવામાં મદદ કરી શકો છો. આ ઉપરાંત, તમે સ્થાનિક સંસ્થાઓને સમર્થન આપી શકો છો જે ઘોસ્ટ નેટ દૂર કરવા માટે કામ કરે છે.

લેબલ પર લાલ ધ્વજ: કેવી રીતે ઓળખવું?

ઘણી સીફૂડ બ્રાન્ડ્સ 'ટકાઉ' અથવા 'ઇકો-ફ્રેન્ડલી' લેબલનો દાવો કરે છે, પરંતુ આ દાવાઓ ઘણીવાર ખોટા હોય છે. ગ્રીનવોશિંગ ટાળવા માટે, તમારે લેબલ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. નીચેના લાલ ધ્વજ ઓળખો:

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું ઘોસ્ટ નેટ માછલી પકડવાનું ચાલુ રાખે છે?

હા, ઘોસ્ટ નેટ વર્ષો સુધી માછલી અને અન્ય દરિયાઈ જીવોને પકડતી રહે છે. જ્યાં સુધી જાળ વિઘટિત ન થાય અથવા કોઈ તેને દૂર ન કરે, ત્યાં સુધી તે દરિયાઈ જીવનને મારી નાખે છે. કેટલીક જાળાં દાયકાઓ સુધી સક્રિય રહે છે.

ગુજરાતમાં ઘોસ્ટ નેટ ક્યાં વધુ જોવા મળે છે?

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને વેરાવળ, પોરબંદર અને કચ્છના અખાતમાં ઘોસ્ટ નેટ વધુ જોવા મળે છે. આ વિસ્તારોમાં માછીમારીની ઘનતા વધુ છે અને દરિયાઈ પ્રવાહો જાળાંને કિનારે લાવે છે.

શું વેગન સીફૂડ ખરેખર ટકાઉ છે?

હા, વેગન સીફૂડ, જે સોયા, શેવાળ અથવા અન્ય છોડ આધારિત ઘટકોમાંથી બનાવવામાં આવે છે, તે દરિયાઈ જીવનને નુકસાન પહોંચાડતું નથી. તે માછીમારી ઉદ્યોગ પરનું દબાણ ઘટાડે છે અને ઘોસ્ટ નેટની સમસ્યાને ઉકેલવામાં મદદ કરે છે.

શું ગુજરાત સરકાર ઘોસ્ટ નેટ દૂર કરવા માટે કામ કરી રહી છે?

હા, ગુજરાત સરકારે દરિયાઈ કચરો વ્યવસ્થાપન યોજના હેઠળ ઘોસ્ટ નેટ દૂર કરવાના અભિયાન શરૂ કર્યા છે. જો કે, આ અભિયાન મર્યાદિત છે અને વધુ વ્યાપક પ્રયાસોની જરૂર છે.

શું માછીમારી કંપનીઓને જવાબદાર ઠેરવી શકાય છે?

સૈદ્ધાંતિક રીતે, હા, પરંતુ વ્યવહારમાં તે મુશ્કેલ છે. કાયદાકીય ભંગ સાબિત કરવા માટે પુરાવાની જરૂર છે, અને ઘોસ્ટ નેટ ઘણીવાર દરિયામાં ઊંડે હોય છે. સામાન્ય લોકોનું દબાણ અને કાયદાકીય કાર્યવાહી જ ઉદ્યોગને બદલી શકે છે.