દરિયાઈ ઈકોસિસ્ટમ પર બોટમ ટ્રોલિંગની અસર: ગુજરાતમાં માછીમારી સુધારણા

**ટૂંકો જવાબ:** બોટમ ટ્રોલિંગ એ માછીમારીની પદ્ધતિ છે જે ભારે નેટને દરિયાઈ તળ પર ખેંચે છે, જે કોરલ રીફ, સ્પોન્જ અને અન્ય જૈવવિવિધતાને કચડી નાખે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને કચ્છના અખાતમાં, આ પ્રથા દરિયાઈ ઈકોસિસ્ટમને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે છે, જેમાં ૯૦% સુધીનો બાયકેચ થાય છે અને માછલીઓની વસ્તીમાં ઘટાડો થાય છે. ૨૦૨૬ સુધીમાં, ટકાઉ માછીમારી માટે નવી નીતિઓ અને વૈકલ્પિક તકનીકો આવશ્યક છે.

બોટમ ટ્રોલિંગ શું છે અને તે દરિયાઈ ઈકોસિસ્ટમને કેવી રીતે નુકસાન કરે છે?

બોટમ ટ્રોલિંગ એક ઔદ્યોગિક માછીમારી પદ્ધતિ છે જેમાં મોટા શંકુ આકારના નેટને દરિયાઈ તળ પર ખેંચવામાં આવે છે, ઘણીવાર ભારે વજન અને ચેઈન્સ સાથે. આ પ્રક્રિયા દરિયાઈ તળના નિવાસસ્થાનને ખેડી નાખે છે, કોરલ, સ્પોન્જ અને અન્ય બેન્થિક જીવોને કચડી નાખે છે. વૈજ્ઞાનિકોના મતે, એક જ ટ્રોલિંગ ઓપરેશન ૫૦% સુધીની બેન્થિક જૈવવિવિધતાને નષ્ટ કરી શકે છે (IUCN, 2023). આ ઉપરાંત, ટ્રોલિંગથી સસ્પેન્ડેડ કાંપ ઉભો થાય છે જે પ્રકાશને અવરોધે છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણ ઘટાડે છે, જેની અસર સમગ્ર ખાદ્ય શૃંખલા પર પડે છે.

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને કચ્છના અખાત અને કંબેના અખાતમાં, બોટમ ટ્રોલિંગ સામાન્ય છે. રાજ્યના માછીમારો મુખ્યત્વે ઝીંગા અને સખત માછલીઓ માટે ટ્રોલર્સનો ઉપયોગ કરે છે. પરંતુ આ પ્રથા દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન અને દુર્લભ પ્રજાતિઓને બાયકેચ તરીકે પકડે છે. ભારત સરકારના મત્સ્ય વિભાગના આંકડા અનુસાર, ગુજરાતમાં વાર્ષિક ૧.૫ લાખ ટન બાયકેચ નોંધાય છે, જેમાંથી મોટાભાગનો કચરો તરીકે ફેંકી દેવામાં આવે છે (CMFRI, 2024).

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે બોટમ ટ્રોલિંગની અસર: આંકડા અને હકીકતો

ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો ૧,૬૦૦ કિલોમીટરથી વધુ લાંબો છે અને તે ભારતની કુલ માછીમારી ઉત્પાદનમાં લગભગ ૨૦% ફાળો આપે છે. પરંતુ આ સમૃદ્ધ ઈકોસિસ્ટમ જોખમમાં છે. નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓશનોગ્રાફી (NIO) ના ૨૦૨૨ના અભ્યાસ મુજબ, કચ્છના અખાતમાં કોરલ રીફ કવરેજમાં ૩૦% ઘટાડો થયો છે, જેનું મુખ્ય કારણ ટ્રોલિંગ છે. આ ઉપરાંત, ગુજરાતના માછીમારી ક્ષેત્રમાં ઝીંગા ઉત્પાદનમાં ૧૫% ઘટાડો નોંધાયો છે, જે સ્થાનિક અર્થતંત્રને અસર કરે છે.

બાયકેચ સંકટ: દરિયાઈ જીવોની અવિચારી હત્યા

બોટમ ટ્રોલિંગની સૌથી ગંભીર અસર બાયકેચ છે — એટલે કે લક્ષ્ય ન હોય તેવી માછલીઓ અને અન્ય દરિયાઈ જીવોનું પકડાવું. ગુજરાતમાં, ટ્રોલર્સ દ્વારા પકડાયેલા કુલ પકડમાંથી ૫૦-૯૦% બાયકેચ હોય છે. આમાં દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન, શાર્ક અને કોરલ માછલીઓનો સમાવેશ થાય છે. મોટાભાગના બાયકેચ મૃત અથવા મૃત્યુ પામેલા સ્થિતિમાં દરિયામાં પાછા ફેંકી દેવામાં આવે છે, જે દરિયાઈ ઈકોસિસ્ટમ માટે ગંભીર નુકસાન છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ઓલિવ રિડલી દરિયાઈ કાચબા, જે ગુજરાતના દરિયાકાંઠે માળો બાંધે છે, તે ટ્રોલર્સમાં ઘણીવાર ફસાઈ જાય છે. વાઇલ્ડલાઇફ ટ્રસ્ટ ઓફ ઇન્ડિયા (WTI) ના ૨૦૨૩ના અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતમાં દર વર્ષે આશરે ૫,૦૦૦ દરિયાઈ કાચબા બાયકેચમાં મૃત્યુ પામે છે. આ આંકડો દરિયાઈ સંરક્ષણ માટે ચિંતાજનક છે.

“બોટમ ટ્રોલિંગ એ દરિયાઈ જંગલોને આગ લગાડવા જેવું છે. તે માત્ર માછલીઓને જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ઈકોસિસ્ટમના પાયાને નષ્ટ કરે છે.”

ટકાઉ માછીમારી તરફ: નીતિઓ અને પગલાં

ભારત સરકારે ૨૦૨૦માં 'નીલી ક્રાંતિ' યોજના હેઠળ ટકાઉ માછીમારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘણી પહેલ કરી છે. આમાં બોટમ ટ્રોલિંગ પર પ્રતિબંધ અથવા નિયંત્રણ, દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો (MPAs) ની સ્થાપના અને માછીમારી ટેકનોલોજીમાં સુધારો શામેલ છે. ગુજરાત સરકારે પણ 'ગુજરાત મરીન ફિશરીઝ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ' દ્વારા માછીમારોને તાલીમ આપવાનું શરૂ કર્યું છે.

તાજેતરમાં, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ૧૦૦ નોટેક્નિકલ બોટમ ટ્રોલિંગ નિષેધ ઝોન બનાવવાની દરખાસ્ત છે. આ ઝોનમાં દરિયાઈ તળને સુરક્ષિત રાખવા માટે ટ્રોલિંગ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવશે. જો કે, આ દરખાસ્ત હજુ મંજૂરીની રાહ જોઈ રહી છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ પગલું દરિયાઈ જૈવવિવિધતાને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં મદદ કરશે.

આગામી ૧૨ મહિનામાં શું થવાની સંભાવના છે?

આગામી ૧૨ મહિનામાં, ગુજરાતમાં ટકાઉ માછીમારી માટે ઘણા મહત્વપૂર્ણ વિકાસ થવાની સંભાવના છે. પ્રથમ, કેન્દ્ર સરકાર ૨૦૨૬ સુધીમાં 'મરીન ફિશરીઝ મેનેજમેન્ટ પ્લાન' લાગુ કરી શકે છે, જેમાં ટ્રોલિંગ પર કડક નિયમો હશે. બીજું, ગુજરાત સરકાર દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારોની સંખ્યા વધારવાની યોજના ધરાવે છે, જે દરિયાઈ જીવો માટે આશ્રયસ્થાન પ્રદાન કરશે. ત્રીજું, માછીમારો માટે વૈકલ્પિક આજીવિકા તરીકે એક્વાકલ્ચર અને ઇકોટૂરિઝમને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે.

આ સિવાય, ખાનગી ક્ષેત્ર પણ પ્લાન્ટ-આધારિત સીફૂડ વિકલ્પોમાં રોકાણ કરી રહ્યું છે. ગુજરાતની સ્ટાર્ટઅપ કંપનીઓ શેવાળ અને છોડ આધારિત માછલી વિકલ્પો વિકસાવી રહી છે, જે દરિયાઈ સંરક્ષણ માટે આશાસ્પદ છે. જો કે, આ તકનીકો હજુ પ્રારંભિક તબક્કામાં છે અને વ્યાપક સ્વીકૃતિ માટે સમય લાગશે.

વૈકલ્પિક ઉકેલો: વેગન સીફૂડ અને ટકાઉ એક્વાકલ્ચર

બોટમ ટ્રોલિંગનો વિકલ્પ શોધવા માટે, વેગન સીફૂડ (છોડ આધારિત માછલી) એક આશાસ્પદ ક્ષેત્ર છે. વૈશ્વિક સ્તરે, ગુડ ફૂડ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના ૨૦૨૪ના અહેવાલ મુજબ, છોડ આધારિત સીફૂડ બજાર ૨૦૨૩માં $૧૦ મિલિયન હતું અને ૨૦૩૦ સુધીમાં $૧૦૦ મિલિયન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. ગુજરાતમાં પણ આ દિશામાં પ્રયાસો શરૂ થયા છે, જેમ કે અમદાવાદ સ્થિત સ્ટાર્ટઅપ 'ઈકો-સીફૂડ' શેવાળ આધારિત ફિશ ફિલેટ બનાવે છે.

ટકાઉ એક્વાકલ્ચર પણ એક વિકલ્પ છે, જેમાં માછલીઓને નિયંત્રિત વાતાવરણમાં ઉછેરવામાં આવે છે. જો કે, એક્વાકલ્ચરમાં પણ પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ છે, જેમ કે પાણીનું પ્રદૂષણ અને રોગોનો ફેલાવો. તેથી, સૌથી ટકાઉ વિકલ્પ છે માછલીનો વપરાશ ઘટાડવો અને છોડ આધારિત આહાર તરફ વળવું. આ માત્ર દરિયાઈ ઈકોસિસ્ટમ માટે જ નહીં, પરંતુ પ્રાણી કલ્યાણ અને માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે પણ ફાયદાકારક છે.

ગુજરાતમાં દરિયાઈ સંરક્ષણ માટે શું કરી શકાય?

નાગરિકો તરીકે, આપણે દરિયાઈ સંરક્ષણમાં ભાગ લઈ શકીએ છીએ. પ્રથમ, આપણે માછલીનો વપરાશ ઘટાડી શકીએ છીએ અથવા છોડ આધારિત વિકલ્પો પસંદ કરી શકીએ છીએ. બીજું, આપણે સ્થાનિક સંસ્થાઓને સમર્થન આપી શકીએ છીએ જે દરિયાઈ સંરક્ષણ પર કામ કરે છે, જેમ કે 'સુરત નેચર ક્લબ' અને 'ગુજરાત ઇકોલોજી સોસાયટી'. ત્રીજું, આપણે સોશિયલ મીડિયા પર જાગૃતિ ફેલાવી શકીએ છીએ અને સરકારને બોટમ ટ્રોલિંગ પર કડક કાયદા બનાવવા દબાણ કરી શકીએ છીએ.

આ ઉપરાંત, ગુજરાત સરકારે દરિયાઈ કચરો વ્યવસ્થાપન માટે પણ પગલાં લેવા જોઈએ. પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ દરિયાઈ જીવો માટે ગંભીર ખતરો છે, અને તે ટ્રોલિંગના નુકસાનને વધારે છે. ઝીરો-વેસ્ટ પહેલને પ્રોત્સાહન આપીને અને પ્લાસ્ટિકના વપરાશમાં ઘટાડો કરીને, આપણે દરિયાઈ ઈકોસિસ્ટમના પુનરુત્થાનમાં મદદ કરી શકીએ છીએ.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

બોટમ ટ્રોલિંગ શું છે?

બોટમ ટ્રોલિંગ એક માછીમારી પદ્ધતિ છે જેમાં ભારે નેટને દરિયાઈ તળ પર ખેંચવામાં આવે છે. આ નેટ દરિયાઈ તળના નિવાસસ્થાનને નષ્ટ કરે છે, જેમાં કોરલ, સ્પોન્જ અને અન્ય જીવોનો સમાવેશ થાય છે. તે ખૂબ જ વિનાશક છે અને દરિયાઈ જૈવવિવિધતાને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે છે.

ગુજરાતમાં બોટમ ટ્રોલિંગ પર કાયદાકીય પ્રતિબંધ છે?

હાલમાં, ગુજરાતમાં બોટમ ટ્રોલિંગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નથી, પરંતુ કેટલાક દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં તેને મર્યાદિત કરવામાં આવ્યું છે. ભારત સરકાર ૨૦૨૬ સુધીમાં મરીન ફિશરીઝ મેનેજમેન્ટ પ્લાન હેઠળ કડક નિયમો લાવવાની યોજના ધરાવે છે, જેમાં ટ્રોલિંગ પર પ્રતિબંધ અથવા નિયંત્રણ શામેલ હોઈ શકે છે.

બોટમ ટ્રોલિંગથી કયા દરિયાઈ જીવોને સૌથી વધુ નુકસાન થાય છે?

બોટમ ટ્રોલિંગથી સૌથી વધુ નુકસાન કોરલ રીફ, સ્પોન્જ, દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન, શાર્ક અને બેન્થિક જીવોને થાય છે. આ ઉપરાંત, ઘણી માછલીઓની પ્રજાતિઓ કે જે દરિયાઈ તળ પર રહે છે, તેમને પણ ભારે નુકસાન થાય છે.

શું વેગન સીફૂડ ખરેખર ટકાઉ છે?

હા, વેગન સીફૂડ સામાન્ય રીતે ટકાઉ છે કારણ કે તે દરિયાઈ જીવોને પકડવાની જરૂર નથી. તે છોડ આધારિત ઘટકોમાંથી બનાવવામાં આવે છે, જેમ કે શેવાળ, સોયા અને ઘઉં. આ ઉત્પાદનોનો કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ માછીમારી કરતાં ઘણો ઓછો હોય છે, અને તે દરિયાઈ ઈકોસિસ્ટમ પર કોઈ નકારાત્મક અસર કરતા નથી.

હું બોટમ ટ્રોલિંગ સામે શું કરી શકું?

તમે માછલીનો વપરાશ ઘટાડીને, વેગન સીફૂડ પસંદ કરીને, અને દરિયાઈ સંરક્ષણ સંસ્થાઓને સમર્થન આપીને બોટમ ટ્રોલિંગ સામે લડી શકો છો. આ ઉપરાંત, તમે સરકારને કડક કાયદા બનાવવા માટે પટીશન અને જાગૃતિ ઝુંબેશમાં ભાગ લઈ શકો છો.

મુખ્ય ઉપાયો (Key Takeaways)