9 વાસ્તવિક ઉકેલો: ગુજરાતના દરિયામાં ઓવરફિશિંગ અને બાયકેચ કેવી રીતે રોકવું?

**ટૂંકો જવાબ:** ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ઓવરફિશિંગ અને બાયકેચ (બિન-લક્ષિત માછલીઓ અને દરિયાઈ પ્રાણીઓનું આકસ્મિક મૃત્યુ) ગંભીર કટોકટી છે. વૈજ્ઞાનિકો અને સંરક્ષણ સંસ્થાઓના મતે, ટકાઉ માછીમારી પદ્ધતિઓ, દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો (MPAs) અને પ્લાન્ટ-આધારિત સીફૂડના વિકલ્પો અપનાવવાથી આ સમસ્યા ઘટાડી શકાય છે. આ લેખમાં 9 વ્યવહારુ ઉપાયો છે.

ગુજરાતના દરિયામાં ઓવરફિશિંગની હાલત કેવી છે?

ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો લગભગ 1,600 કિલોમીટર લાંબો છે અને ભારતના કુલ દરિયાઈ માછલી ઉત્પાદનમાં તેનો હિસ્સો મોટો છે. પરંતુ સેન્ટ્રલ મરીન ફિશરીઝ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (CMFRI)ના 2023ના અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતના દરિયામાં માછલીની ઘણી પ્રજાતિઓનો સ્ટોક ઘટી રહ્યો છે, જેમ કે બોમ્બે ડક અને કિંગફિશ. ઔદ્યોગિક ટ્રોલર્સ દરિયાના તળિયાને ખેડી નાખે છે, જે ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડે છે.

આ ઉપરાંત, ગુજરાતમાં માછલીની નિકાસ વધી છે, જેના કારણે નાના માછીમારો પર દબાણ વધ્યું છે. ઘણી વખત નાની માછલીઓ પણ પકડાઈ જાય છે, જે પ્રજનન કરી શકતી નથી. આમ, માછલીની વસ્તીમાં ઘટાડો થાય છે અને દરિયાઈ ખાદ્ય શૃંખલા તૂટે છે.

બાયકેચ શું છે અને તે ગુજરાતના દરિયાઈ જીવોને કેવી રીતે અસર કરે છે?

બાયકેચ એટલે માછીમારી વખતે લક્ષ્યમાં ન હોય તેવી માછલીઓ, કાચબા, ડોલ્ફિન, શાર્ક અને અન્ય દરિયાઈ પ્રાણીઓનું આકસ્મિક પકડાવું અને મૃત્યુ. યુનાઇટેડ નેશન્સ ફૂડ એન્ડ એગ્રિકલ્ચર ઓર્ગેનાઇઝેશન (FAO) અનુસાર, વૈશ્વિક સ્તરે દર વર્ષે અંદાજે 40 ટકા કેચ બાયકેચ હોય છે. ગુજરાતના દરિયામાં ઓલિવ રિડલી કાચબા અને ઇન્ડો-પેસિફિક હમ્પબેક ડોલ્ફિન જેવી પ્રજાતિઓ બાયકેચમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે.

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે દર વર્ષે હજારો દરિયાઈ કાચબા મૃત જોવા મળે છે, જેમાં મોટાભાગના ટ્રોલર્સના જાળામાં ફસાઈને ડૂબી જાય છે. આ માત્ર પ્રાણી કલ્યાણની સમસ્યા નથી, પરંતુ દરિયાઈ જૈવવિવિધતા માટે પણ ગંભીર ખતરો છે.

9 ઉપાયો: ઓવરફિશિંગ અને બાયકેચ કેવી રીતે રોકવું?

૧. દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો (MPAs) વધારો

દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં માછીમારી પર પ્રતિબંધ હોય છે, જે માછલીઓને પ્રજનન કરવાની તક આપે છે. ગુજરાતમાં હાલમાં ગીર-સોમનાથ અને કચ્છના દરિયામાં કેટલાક MPAs છે, પરંતુ તેમનો વિસ્તાર અપૂરતો છે. ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર (IUCN)ના 2024ના અહેવાલ મુજબ, MPAsમાં માછલીની વસ્તી 25% વધી શકે છે.

ભારત સરકારે 2030 સુધી દરિયાઈ વિસ્તારના 30%ને સંરક્ષિત કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે, પરંતુ ગુજરાતે હજુ તે દિશામાં પગલાં લેવાના બાકી છે. સ્થાનિક માછીમારોને વિકલ્પ આપ્યા વિના MPA બનાવવાથી વિરોધ થઈ શકે છે, તેથી સહભાગી અભિગમ જરૂરી છે.

૨. ટ્રોલર્સ પર પ્રતિબંધ અને નિયમન

ટ્રોલર્સ દરિયાના તળિયાને ખેડી નાખે છે અને મોટી માત્રામાં બાયકેચ પકડે છે. ગુજરાત સરકારે દરિયાકાંઠાના 5 નોટિકલ માઇલની અંદર ટ્રોલર્સ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, પરંતુ તેનો અમલ નબળો છે. નિયમિત દરિયાઈ ગસ્ટ અને જીઓ-ફેન્સિંગ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરીને ઉલ્લંઘન રોકી શકાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કેરળમાં ટ્રોલર્સ પર કડક નિયંત્રણ લાગુ કરવામાં આવ્યું છે અને ત્યાં માછલીના સ્ટોકમાં સુધારો જોવા મળ્યો છે. ગુજરાત પણ આવા મોડેલ અપનાવી શકે છે, પરંતુ માછીમારોને વૈકલ્પિક આજીવિકા આપવાની જરૂર છે.

૩. બાયકેચ ઘટાડવા માટે જાળાની ડિઝાઇન બદલો

નવી ટેક્નોલોજી જેમ કે TED (Turtle Excluder Device) અને BRD (Bycatch Reduction Device) જાળામાં કાચબા અને મોટી માછલીઓને બહાર નીકળવાની તક આપે છે. અમેરિકન નેશનલ ઓશનિક એન્ડ એટમોસ્ફેરિક એડમિનિસ્ટ્રેશન (NOAA) અનુસાર, TEDs કાચબાના બાયકેચમાં 90% સુધી ઘટાડો કરી શકે છે. ગુજરાતના ટ્રોલર્સમાં આ ઉપકરણો ફરજિયાત કરવા જોઈએ.

જો કે, ઘણા માછીમારો આ ઉપકરણોને કારણે પોતાનો કેચ ઓછો થશે તેવી ભીતિથી વિરોધ કરે છે. પરંતુ લાંબા ગાળે, બાયકેચ ઘટાડવાથી માછલીના સ્ટોકમાં વધારો થાય છે અને માછીમારોને વધુ નફો થાય છે.

૪. ગોસ્ટ ગિયર (છોડેલા જાળા) નો સામનો કરવો

દરિયામાં છોડેલા જાળા અને ફાંસલા વર્ષો સુધી માછલીઓ, કાચબા અને ડોલ્ફિનને મારતા રહે છે, જેને ગોસ્ટ ગિયર કહેવાય છે. વર્લ્ડ વાઇલ્ડલાઇફ ફંડ (WWF) અનુસાર, દર વર્ષે 640,000 ટન જેટલું ગોસ્ટ ગિયર દરિયામાં ઉમેરાય છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે આ સમસ્યા વ્યાપક છે, ખાસ કરીને ચોમાસા પછી.

સ્થાનિક સમુદાયોને ગોસ્ટ ગિયર સાફ કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ, અને માછીમારો માટે જૂના જાળા પરત કરવાની યોજના બનાવવી જોઈએ, જેથી તેઓ દરિયામાં ન ફેંકાય. આ માટે સરકારી ભંડોળ અને NGO સહયોગ જરૂરી છે.

૫. માછીમારીની મોસમ અને ક્વોટા નક્કી કરો

દર વર્ષે ચોમાસા દરમિયાન માછીમારી પર પ્રતિબંધ છે, પરંતુ તે પૂરતો નથી. વૈજ્ઞાનિક ક્વોટા નક્કી કરવા જોઈએ, જે માછલીની વસ્તીના આધારે મહત્તમ ટકાઉ ઉપજ (MSY) નક્કી કરે. CMFRI દર વર્ષે આ માટે ડેટા પ્રદાન કરે છે, પરંતુ તેનો અમલ થતો નથી.

ગુજરાત મરીન ફિશરીઝ રૂલ્સ, 2003 હેઠળ માછીમારીની મોસમ નક્કી કરવામાં આવી છે, પરંતુ ક્વોટાનો અભાવ છે. ક્વોટા લાગુ કરવા માટે દરિયામાં નિરીક્ષણ અને માછીમારોની સહભાગિતા જરૂરી છે.

૬. પ્લાન્ટ-આધારિત સીફૂડના વિકલ્પો અપનાવો

માછલીની માંગ ઘટાડવા માટે પ્લાન્ટ-આધારિત સીફૂડ (જેમ કે સોયા, શેવાળ અથવા મશરૂમથી બનેલી માછલીની ફિલેટ) એક વ્યાવહારિક ઉપાય છે. ગુડ ફૂડ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (GFI) ઇન્ડિયાના 2024ના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં પ્લાન્ટ-આધારિત સીફૂડનું બજાર ઝડપથી વધી રહ્યું છે, અને ગુજરાતમાં પણ આવા ઉત્પાદનો ઉપલબ્ધ થઈ રહ્યા છે.

અમદાવાદ અને સુરત જેવા શહેરોમાં કેટલાક રેસ્ટોરન્ટ્સ પ્લાન્ટ-આધારિત સીફૂડ વાનગીઓ પીરસે છે. જો ગ્રાહકો આ વિકલ્પો પસંદ કરે, તો માછલી પકડવાનું દબાણ ઘટશે અને દરિયાઈ જીવોને રાહત મળશે.

૭. સ્થાનિક માછીમારોને ટકાઉ પદ્ધતિઓ તરફ તાલીમ આપો

ઘણા નાના માછીમારો ટકાઉ પદ્ધતિઓ વિશે જાણતા નથી. તેમને TEDs, બાયકેચ ઘટાડવાની ટેકનિક અને વૈકલ્પિક આજીવિકા વિશે તાલીમ આપવી જોઈએ. ગુજરાત સરકારની માછીમાર વિકાસ યોજનાઓ હેઠળ આવી તાલીમ શક્ય છે, પરંતુ તેનો વ્યાપ વધારવાની જરૂર છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કચ્છના માછીમારોને દરિયાઈ કાચબાના સંરક્ષણ માટે તાલીમ આપવામાં આવી હતી, જેના પરિણામે કાચબાના મૃત્યુમાં ઘટાડો થયો હતો. આવી પહેલને વિસ્તારવાથી લાંબા ગાળે ફાયદો થશે.

૮. ગ્રાહકોને જાગૃત કરો: ટકાઉ સીફૂડ પસંદ કરો

ગ્રાહકો માછલી ખરીદતી વખતે ટકાઉ સ્ત્રોતોને પ્રાધાન્ય આપે તો ઉદ્યોગ પર દબાણ આવે છે. ઇકોલેબલ જેમ કે MSC (મરીન સ્ટુઅર્ડશિપ કાઉન્સિલ) પ્રમાણિત માછલી પસંદ કરવી જોઈએ. ગુજરાતમાં હાલમાં આવા પ્રમાણિત ઉત્પાદનો ઓછા છે, પરંતુ જાગૃતિ વધવાથી માંગ વધશે.

આ ઉપરાંત, લોકોને માછલીના સેવનમાં ઘટાડો કરવા અને પ્લાન્ટ-આધારિત વિકલ્પો અજમાવવા પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ. આરોગ્ય અને પર્યાવરણ બંને માટે આ ફાયદાકારક છે.

૯. સરકારી નીતિઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ

ગુજરાત સરકારે દરિયાઈ માછીમારી નીતિમાં સુધારા કરવા જોઈએ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ સાથે સહયોગ કરવો જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે, FAOના પોર્ટ સ્ટેટ મેઝર્સ એગ્રીમેન્ટ હેઠળ ગેરકાયદેસર માછીમારી રોકવા માટે સહયોગ જરૂરી છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ગેરકાયદેસર માછીમારીની ઘટનાઓ નોંધાઈ છે, જેને રોકવા માટે કડક કાયદા અને અમલીકરણ જરૂરી છે.

“ગુજરાતના દરિયામાં માછલીના સ્ટોકની સ્થિતિ ગંભીર છે. જો આપણે હવે પગલાં નહીં લઈએ, તો આવનારી પેઢી માટે દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ તબાહ થઈ જશે.”

ઓવરફિશિંગ અને બાયકેચ અંગે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું ગુજરાતમાં ઓવરફિશિંગ ખરેખર થઈ રહ્યું છે?

હા, CMFRIના 2023ના અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતના દરિયામાં ઘણી વ્યાવસાયિક માછલી પ્રજાતિઓના સ્ટોકમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. ઔદ્યોગિક ટ્રોલર્સ અને વધુ પડતા કેચને કારણે આ સ્થિતિ સર્જાઈ છે.

બાયકેચથી કયા દરિયાઈ પ્રાણીઓ સૌથી વધુ પ્રભાવિત થાય છે?

દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન, શાર્ક અને નાની માછલીઓ સૌથી વધુ બાયકેચમાં ફસાય છે. ગુજરાતના દરિયામાં ઓલિવ રિડલી કાચબા અને ઇન્ડો-પેસિફિક હમ્પબેક ડોલ્ફિન ખાસ કરીને સંકટમાં છે.

શું પ્લાન્ટ-આધારિત સીફૂડ ખરેખર ઓવરફિશિંગ ઘટાડી શકે છે?

હા, જો ગ્રાહકો માછલીને બદલે પ્લાન્ટ-આધારિત સીફૂડ પસંદ કરે, તો માછલીની માંગ ઘટશે, જેનાથી માછીમારી પરનું દબાણ ઓછું થશે. GFI ઇન્ડિયાના 2024ના અહેવાલ મુજબ, આ બજાર ઝડપથી વધી રહ્યું છે.

ગુજરાત સરકાર ઓવરફિશિંગ રોકવા માટે શું કરી રહી છે?

ગુજરાત સરકારે ચોમાસા દરમિયાન માછીમારી પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ટ્રોલર્સ પર નિયંત્રણ છે. પરંતુ આ પગલાં અપૂરતા છે, અને વધુ કડક અમલીકરણ અને વૈજ્ઞાનિક ક્વોટાની જરૂર છે.

શું ગુજરાતમાં દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો છે?

હા, ગીર-સોમનાથ અને કચ્છના દરિયાકાંઠે કેટલાક દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો છે, પરંતુ તેમનો વિસ્તાર ખૂબ મર્યાદિત છે. નિષ્ણાતોના મતે, દરિયાઈ જૈવવિવિધતાને બચાવવા માટે તેને વધારવાની જરૂર છે.

હું એક સામાન્ય નાગરિક તરીકે શું કરી શકું?

તમે માછલીનું સેવન ઘટાડીને, ટકાઉ સીફૂડ પસંદ કરીને, પ્લાન્ટ-આધારિત વિકલ્પો અજમાવીને અને આ મુદ્દે જાગૃતિ ફેલાવીને મદદ કરી શકો છો. તમારી ખરીદીની પસંદગી ઉદ્યોગને બદલી શકે છે.

મુખ્ય ઉપાયો (Key Takeaways)