ગુજરાતમાં ભૂતિયા જાળાં (Ghost Nets) દરિયાઈ જીવનને કેવી રીતે બચાવશો? 7 પગલાં

**ટૂંકો જવાબ:** ભૂતિયા જાળાં (ghost nets) એ ત્યજી દેવાયેલી, ખોવાયેલી કે ફેંકી દેવાયેલી માછીમારીની જાળો છે જે દરિયામાં વર્ષો સુધી તરતી રહે છે અને માછલીઓ, કાચબા, ડોલ્ફિન જેવા દરિયાઈ જીવોને ફસાવીને મારી નાખે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે આ સમસ્યા ગંભીર છે, પરંતુ સ્થાનિક સંસ્થાઓ, માછીમારો અને સ્વયંસેવકો દ્વારા ૭ વ્યવહારુ પગલાંથી તમે ૩૦ દિવસમાં અસરકારક ફરક લાવી શકો છો.

શું ભૂતિયા જાળાં ખરેખર દરિયાઈ જીવન માટે ઘાતક છે?

હા. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે ભૂતિયા જાળાં દર વર્ષે લાખો દરિયાઈ પ્રાણીઓને મારી નાખે છે. યુનાઇટેડ નેશન્સ એન્વાયર્નમેન્ટ પ્રોગ્રામ (UNEP, ૨૦૨૨) અનુસાર, દરિયાઈ કચરામાં માછીમારીનાં સાધનો ૧૦% હિસ્સો ધરાવે છે, પરંતુ તે પ્રાણીઓના મૃત્યુમાં ૭૦% ફાળો આપે છે. જાળાંમાં ફસાયેલા પ્રાણીઓ ધીમી, પીડાદાયક મૃત્યુ ભોગવે છે — ઘણીવાર ભૂખ, ગૂંગળામણ અથવા ઈજાથી.

ગુજરાતના ૧,૬૦૦ કિમી લાંબા દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને કચ્છના અખાત અને ખંભાતના અખાતમાં, ભૂતિયા જાળાંની સમસ્યા વણસી રહી છે. ગુજરાત ફોરેસ્ટ ડિપાર્ટમેન્ટના ડેટા (૨૦૨૪) અનુસાર, દર વર્ષે સરેરાશ ૨૫૦ દરિયાઈ કાચબા (મુખ્યત્વે ઓલિવ રિડલી પ્રજાતિ) જાળાંમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે. આ આંકડો માત્ર નોંધાયેલા કિસ્સાઓ છે; વાસ્તવિક સંખ્યા ઘણી વધારે હોઈ શકે છે.

“ભૂતિયા જાળાં માત્ર માછલીઓને જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમને નષ્ટ કરે છે. દરેક જાળું જે દરિયામાં તરતું રહે છે, તે દર વર્ષે સેંકડો જીવોનો ભોગ લે છે.”

પગલું ૧: સ્થાનિક સંદર્ભ સમજો — ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના હોટસ્પોટ્સ ઓળખો

પ્રથમ પગલું એ છે કે ગુજરાતના કયા વિસ્તારોમાં ભૂતિયા જાળાં સૌથી વધુ જોવા મળે છે તે ઓળખો. દરિયાકાંઠાના નીચેના વિસ્તારો — દ્વારકા, પોરબંદર, વેરાવળ, દીવ, અને ભાવનગર નજીકના દરિયાકિનારા — જાળાંના સંચય માટે જાણીતા છે. માછીમારીની મોસમ (ઓક્ટોબરથી મે) દરમિયાન જાળાં વધુ જોવા મળે છે, કારણ કે તોફાની દરિયામાં જાળાં તૂટી જાય છે.

ઉદાહરણ: ભાવનગરની ગોપનાથ બીચ પર, સ્થાનિક માછીમારો અને સ્વયંસેવકોએ ૨૦૨૩માં સાફસફાઈ દરમિયાન ૪૦૦ કિલોગ્રામથી વધુ જૂની જાળો એકઠી કરી હતી. આ પ્રકારની માહિતી માટે તમે ગુજરાત મરીન બોર્ડ અથવા સ્થાનિક માછીમાર સંઘોનો સંપર્ક કરી શકો છો.

કયા સાધનો જોઈએ?

જાળાં ઓળખવા માટે માત્ર આંખો પૂરતી છે, પરંતુ સાફસફાઈ માટે ટકાઉ મોજા, કાતર, હૂક, અને કચરો ભેગો કરવા માટે મોટી થેલીઓ જોઈએ. આ સાધનોની કિંમત લગભગ ₹૧,૫૦૦ થી ₹૨,૫૦૦ છે, જે સ્થાનિક હાર્ડવેર સ્ટોરમાંથી મળી શકે છે.

પગલું ૨: સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને સત્તાવાળાઓ સાથે સંપર્ક કરો

એકલા કામ કરવાને બદલે, સ્થાનિક સંરક્ષણ સંસ્થાઓ અને સરકારી એજન્સીઓ સાથે ભાગીદારી કરો. ગુજરાતમાં સક્રિય સંસ્થાઓમાં 'વાઇલ્ડલાઇફ ટ્રસ્ટ ઓફ ઇન્ડિયા' (WTI), 'ગ્રીનલાઇન ફાઉન્ડેશન', અને 'કચ્છ નવજીવન' જેવી NGO નો સમાવેશ થાય છે. આ સંસ્થાઓ પાસે જાળાં દૂર કરવાની તાલીમ અને સાધનોની સુવિધા હોય છે.

ઉદાહરણ: વેરાવળમાં, સ્થાનિક માછીમાર સંઘ અને WTI દ્વારા સંયુક્ત પ્રયાસમાં ૨૦૨૪માં ૧૨ ભૂતિયા જાળાં દૂર કરવામાં આવ્યા, જેમાં ૩૦ થી વધુ કાચબા બચી ગયા. આ પ્રકારના સહયોગ માટે તમે જિલ્લા માછીમારી અધિકારી કચેરીનો સંપર્ક કરી શકો છો.

પગલું ૩: જાળાં દૂર કરવાની તાલીમ મેળવો — સુરક્ષા પ્રથમ

ભૂતિયા જાળાં દૂર કરવા માટે યોગ્ય તાલીમ જરૂરી છે, કારણ કે તેમાં ફસાયેલા પ્રાણીઓ ડરેલા હોય છે અને તમને ઈજા પહોંચાડી શકે છે. તાલીમમાં જાળાંને સુરક્ષિત રીતે કાપવા, પ્રાણીઓને મુક્ત કરવા અને પ્રાથમિક સારવાર આપવાની રીતો શીખવવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં, 'મરીન એનિમલ રેસ્ક્યુ ટીમ' (MART) જેવી સંસ્થાઓ નિયમિત તાલીમ કાર્યશાળા યોજે છે.

ઉદાહરણ: ૨૦૨૩માં, પોરબંદરમાં MART દ્વારા આયોજિત તાલીમમાં ૨૫ સ્વયંસેવકોએ ભાગ લીધો, અને પછીના મહિનામાં તેઓએ ૧૦ જેટલા કાચબાને જાળાંમાંથી મુક્ત કર્યા. તાલીમનો ખર્ચ સામાન્ય રીતે મફત હોય છે, પરંતુ તમારો સમય અને મહેનત જરૂરી છે.

જાળાં દૂર કરતી વખતે શું ધ્યાન રાખવું?

હંમેશા મોજા પહેરો, તીક્ષ્ણ કાતર વાપરો, અને ફસાયેલા પ્રાણીને શાંત રાખવા માટે તેને કપડાથી ઢાંકી દો. જો પ્રાણી ગંભીર રીતે ઘાયલ હોય, તો તરત જ સ્થાનિક પશુ ચિકિત્સક અથવા વન્યજીવ બચાવ કેન્દ્રનો સંપર્ક કરો.

પગલું ૪: નિયમિત દરિયાકાંઠા સફાઈ અભિયાન શરૂ કરો

એક વખત તાલીમ મળ્યા પછી, નિયમિત સફાઈ અભિયાનનું આયોજન કરો. મહિનામાં ઓછામાં ઓછું એક વખત, ઓછી ભરતીના સમયે (low tide) સફાઈ કરો, જ્યારે જાળાં કિનારે દેખાય છે. સ્થાનિક શાળાઓ, કોલેજો અને સામાજિક સંસ્થાઓને આમંત્રિત કરો — આ લોકજાગૃતિ પણ વધારે છે.

ઉદાહરણ: ભાવનગરના 'એલિફન્ટ બીચ' પર, એક સ્થાનિક યુવા જૂથે દર મહિને સફાઈ શરૂ કરી, અને અત્યાર સુધીમાં ૨,૦૦૦ કિલોગ્રામ જાળાં અને કચરો એકઠો કર્યો છે. આ અભિયાનને જિલ્લા વહીવટી તંત્ર તરફથી પણ સમર્થન મળ્યું છે.

સફાઈ માટે કેટલો ખર્ચ થાય?

સફાઈ અભિયાન માટે મોટા ભાગનો ખર્ચ મોજા, કચરાની થેલીઓ અને પરિવહન પર થાય છે. એક અભિયાન માટે આશરે ₹૩,૦૦૦ થી ₹૫,૦૦૦ ખર્ચ થઈ શકે છે, જે સ્થાનિક વ્યવસાયો અથવા ક્રાઉડફંડિંગ દ્વારા એકત્ર કરી શકાય છે. ઘણી વખત, મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કચરો ઉપાડવામાં મદદ કરે છે.

પગલું ૫: જાળાંના નિકાલ અને રિસાયક્લિંગ માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા કરો

એકઠી કરેલી જાળાંને ફક્ત કચરામાં ફેંકી દેવી પૂરતું નથી; તેનો યોગ્ય નિકાલ કરવો જરૂરી છે. નાયલોનની જાળાંને રિસાયક્લિંગ માટે મોકલી શકાય છે, જ્યાં તેનો ઉપયોગ નવા ઉત્પાદનો બનાવવા માટે થાય છે. ભારતમાં, 'રિસાયક્લિંગ હબ' જેવી સંસ્થાઓ જાળાં સ્વીકારે છે, અને કેટલીક જાળાંને ઈંધણ તરીકે પણ વાપરવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ: દ્વારકામાં, એક સ્થાનિક સહકારી મંડળીએ જાળાંમાંથી કાપડ અને દોરડાં બનાવવાનું શરૂ કર્યું, જે સ્થાનિક બજારમાં વેચાય છે. આ પહેલ માત્ર કચરો ઘટાડે છે, પરંતુ રોજગારી પણ પેદા કરે છે.

રિસાયક્લિંગના વિકલ્પો શું છે?

તમે જાળાંને સ્થાનિક રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટમાં મોકલી શકો છો, અથવા NGO ના સહયોગથી તેને કલા સ્થાપનો, ઈંટો, અથવા અન્ય ઉપયોગી વસ્તુઓમાં રૂપાંતરિત કરી શકો છો. આ પ્રકારના નવીન ઉપાયો લોકોનું ધ્યાન ખેંચે છે અને સમસ્યા પ્રત્યે જાગૃતિ લાવે છે.

પગલું ૬: માછીમારો અને સ્થાનિક સમુદાયો સાથે ભાગીદારી કેળવો

લાંબા ગાળાના ઉકેલ માટે માછીમારોને જાગૃત કરવા જરૂરી છે, કારણ કે તેઓ જ જાળાં ગુમાવે છે અથવા ત્યજી દે છે. તેમને શીખવો કે જૂની જાળાંને સમુદ્રમાં ફેંકવાને બદલે કિનારે પાછી લાવીને સોંપવાથી દરિયાઈ જીવન બચે છે. સ્થાનિક માછીમાર સંઘો સાથે બેઠકો યોજો અને સમસ્યાની ગંભીરતા સમજાવો.

ઉદાહરણ: વેરાવળના માછીમાર સંઘે 'જાળું પાછું લાવો' અભિયાન શરૂ કર્યું, જેમાં માછીમારો જૂની જાળાં પરત કરે છે અને બદલામાં નાના પ્રોત્સાહન મેળવે છે. આ અભિયાનને કારણે ૨૦૨૪માં ૫૦૦ કિલોગ્રામ જાળાં એકઠી થઈ, જે દરિયામાં જતી અટકી.

પગલું ૭: સરકારી નીતિઓ અને જાહેર દબાણ દ્વારા કાયમી ઉકેલ લાવો

છેલ્લું પગલું એ છે કે નીતિ સ્તરે પરિવર્તન લાવવું. ગુજરાત સરકારે દરિયાઈ કચરો વ્યવસ્થાપન માટે નિયમો બનાવ્યા છે, પરંતુ તેનો અમલ ઘણી વખત નબળો છે. તમે જાહેર અભિયાન, અરજીઓ અને ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ સાથે વાત કરીને દબાણ કરી શકો છો કે માછીમારીના સાધનો પર ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ લાગુ કરવામાં આવે, જેથી ગુમ થયેલી જાળાં ઓળખી શકાય.

ઉદાહરણ: ૨૦૨૩માં, ગુજરાત મરીન બોર્ડે 'દરિયાઈ કચરો વ્યવસ્થાપન યોજના' શરૂ કરી, જેમાં દરિયાકાંઠાના જિલ્લાઓમાં કચરો સંગ્રહ કેન્દ્રો સ્થાપવાનો સમાવેશ થાય છે. આવી યોજનાઓનો લાભ લેવા માટે સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓ સાથે સંકલન કરો.

ભૂતિયા જાળાં સંબંધિત વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું ભૂતિયા જાળાં ખરેખર દરિયાઈ જીવોને મારી નાખે છે?

હા, ભૂતિયા જાળાં દરિયાઈ જીવો માટે ઘાતક છે. UNEP (૨૦૨૨) અનુસાર, દર વર્ષે લાખો દરિયાઈ પ્રાણીઓ — માછલીઓ, કાચબા, ડોલ્ફિન અને પક્ષીઓ — જાળાંમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે. ગુજરાતમાં, દરિયાઈ કાચબાના મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ આ જાળાં છે.

ગુજરાતમાં ભૂતિયા જાળાં ક્યાં સૌથી વધુ જોવા મળે છે?

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને દ્વારકા, પોરબંદર, વેરાવળ, ભાવનગર અને કચ્છના અખાતના વિસ્તારોમાં ભૂતિયા જાળાં વધુ જોવા મળે છે. આ વિસ્તારોમાં માછીમારીની પ્રવૃત્તિ વધુ હોવાથી જાળાં ગુમ થવાની શક્યતા પણ વધુ છે.

ભૂતિયા જાળાં દૂર કરવા માટે કેટલો ખર્ચ થાય છે?

એક નાના અભિયાન માટે આશરે ₹૩,૦૦૦ થી ₹૫,૦૦૦ ખર્ચ થઈ શકે છે, જેમાં મોજા, થેલીઓ અને પરિવહનનો સમાવેશ થાય છે. મોટા અભિયાનો માટે ખર્ચ વધી શકે છે, પરંતુ ઘણી વખત સ્થાનિક વ્યવસાયો અથવા સરકારી યોજનાઓ આર્થિક સહાય પૂરી પાડે છે.

શું હું એકલો ભૂતિયા જાળાં દૂર કરી શકું?

હા, તમે એકલા પણ નાની જાળાં દૂર કરી શકો છો, પરંતુ સલામતી માટે ઓછામાં ઓછા બે લોકો સાથે રહેવું સારું છે. મોટી જાળાં માટે તાલીમ અને ટીમની જરૂર પડે છે. જો તમે શિખાઉ હોવ, તો પહેલા સ્થાનિક NGO સાથે જોડાવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે.

શું ભૂતિયા જાળાંને રિસાયક્લિંગ કરી શકાય છે?

હા, નાયલોનની જાળાંને રિસાયક્લિંગ કરી શકાય છે. ભારતમાં કેટલીક સંસ્થાઓ જાળાં એકત્ર કરીને તેમાંથી નવા ઉત્પાદનો બનાવે છે, જેમ કે કાપડ, દોરડાં અને પ્લાસ્ટિકની વસ્તુઓ. આ પ્રક્રિયા પર્યાવરણને ફાયદો કરે છે અને કચરો ઘટાડે છે.

ગુજરાત સરકાર ભૂતિયા જાળાં સામે શું પગલાં લઈ રહી છે?

ગુજરાત સરકારે દરિયાઈ કચરો વ્યવસ્થાપન માટે યોજનાઓ બનાવી છે, જેમાં દરિયાકાંઠાના સફાઈ અભિયાન અને કચરો સંગ્રહ કેન્દ્રોનો સમાવેશ થાય છે. જો કે, અમલમાં સુધારો જરૂરી છે. નાગરિકો તરીકે, તમે સ્થાનિક સત્તાવાળાઓને જવાબદાર ઠેરવી શકો છો અને વધુ સારી નીતિઓ માટે દબાણ કરી શકો છો.