ગુજરાતમાં બાયકેચ-મુક્ત માછીમારી કેવી રીતે કરવી? 7 સરળ પગલાં

સંક્ષિપ્ત જવાબ: બાયકેચ-મુક્ત માછીમારી એ એવી પદ્ધતિ છે જેમાં માછીમારી દરમિયાન ડોલ્ફિન, કાચબા, શાર્ક અને અન્ય બિન-લક્ષિત દરિયાઈ જીવોને આકસ્મિક રીતે પકડાતા અટકાવવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં આ માટે ટર્ટલ એક્સક્લુડર ડિવાઇસ (TED), હૂક-એન્ડ-લાઈન માછીમારી અને સ્થાનિક નિયમોનું પાલન જરૂરી છે. આ માર્ગદર્શિકા 7 વ્યવહારુ પગલાં આપે છે, જે દરિયાઈ જીવનનું રક્ષણ કરતી વખતે માછીમારોની આજીવિકા પણ ટકાવે છે.

બાયકેચ શું છે અને ગુજરાતમાં તેની અસર કેટલી ગંભીર છે?

બાયકેચ એટલે માછીમારી દરમિયાન બિન-લક્ષિત દરિયાઈ પ્રાણીઓનું આકસ્મિક પકડાવું. આમાં દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન, શાર્ક, રે, દરિયાઈ પક્ષીઓ અને નાની માછલીઓનો સમાવેશ થાય છે. યુનાઈટેડ નેશન્સના ફૂડ એન્ડ એગ્રિકલ્ચર ઓર્ગેનાઈઝેશન (FAO, 2024) અનુસાર, વૈશ્વિક સ્તરે દર વર્ષે લગભગ 40 ટકા કેચ બાયકેચ હોય છે, જેમાંથી મોટાભાગનું મૃત્યુ થાય છે.

ગુજરાતમાં, ખાસ કરીને કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના દરિયાકાંઠે, ઝીંગા ટ્રોલિંગ અને ગિલનેટ માછીમારી સામાન્ય છે. આ પદ્ધતિઓમાં બાયકેચનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું હોય છે. ભારતીય વન્યજીવ સંરક્ષણ સંસ્થા (WII) ના 2023ના અભ્યાસ મુજબ, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે દર વર્ષે અંદાજે 5,000 દરિયાઈ કાચબા માછીમારીના સાધનોમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે. આમાં ઓલિવ રિડલી અને ગ્રીન ટર્ટલ જેવી સંકટગ્રસ્ત પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.

પગલું 1: યોગ્ય માછીમારી સાધનો પસંદ કરો

પ્રથમ પગલું એ છે કે તમે જે માછીમારી પદ્ધતિ વાપરો છો તે બાયકેચ ઘટાડે. ટ્રોલિંગ નેટને બદલે હૂક-એન્ડ-લાઈન અથવા લોંગલાઈન પદ્ધતિઓ પસંદ કરો, જે ચોક્કસ પ્રજાતિઓને લક્ષ્ય બનાવે છે. આ પદ્ધતિઓમાં બાયકેચનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે ઓછું હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગુજરાતના વેરાવળ બંદર પર કેટલાક માછીમારોએ પરંપરાગત ગિલનેટને બદલે હૂક-એન્ડ-લાઈન અપનાવી છે, જેનાથી બાયકેચમાં 60% ઘટાડો થયો છે (ગુજરાત માછીમારી વિભાગ, 2024).

સાધનોની કિંમત: હૂક-એન્ડ-લાઈન સેટ ₹5,000–₹15,000માં મળે છે, જ્યારે ટ્રોલિંગ નેટ ₹1 લાખથી વધુ હોય છે. આ ઉપરાંત, ટર્ટલ એક્સક્લુડર ડિવાઇસ (TED) ટ્રોલિંગ નેટમાં લગાવવું જરૂરી છે, જેની કિંમત ₹8,000–₹12,000 છે. TED એક જાળી જેવી રચના છે જે મોટા પ્રાણીઓને જાળમાંથી બહાર નીકળવા દે છે, પરંતુ નાની માછલીઓને અંદર રાખે છે.

પગલું 2: ટર્ટલ એક્સક્લુડર ડિવાઇસ (TED) ઇન્સ્ટોલ કરો

TED એ ટ્રોલિંગ નેટમાં લગાવવામાં આવતું એક સસ્તું અને અસરકારક સાધન છે. તે મોટા દરિયાઈ પ્રાણીઓ, જેમ કે કાચબા, ડોલ્ફિન અને શાર્કને જાળમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો આપે છે, જ્યારે નાની માછલીઓ અંદર રહે છે. અમેરિકન નેશનલ ઓશનિક એન્ડ એટમોસ્ફેરિક એડમિનિસ્ટ્રેશન (NOAA, 2024) અનુસાર, TED નો ઉપયોગ કરતી ટ્રોલરોમાં કાચબાના બાયકેચમાં 97% સુધી ઘટાડો થાય છે.

ગુજરાતમાં, ભારત સરકારે 2017માં દરિયાઈ માછીમારી નિયમોમાં TED ફરજિયાત કર્યો છે, પરંતુ અમલીકરણ નબળું છે. તમે તમારા સ્થાનિક માછીમારી વિભાગ (મત્સ્ય ઉદ્યોગ નિયામક કાર્યાલય, ગાંધીનગર) પાસેથી TED મેળવી શકો છો. ઇન્સ્ટોલેશન માટે સ્થાનિક કારીગરની મદદ લઈ શકાય છે, જેનો ખર્ચ ₹2,000–₹3,000 છે. યાદ રાખો, TED ને યોગ્ય રીતે ઇન્સ્ટોલ કરવું જરૂરી છે, નહીંતર તે કામ કરશે નહીં.

પગલું 3: બાયકેચ-ઓછા સમય અને વિસ્તારોમાં માછીમારી કરો

માછીમારીનો સમય અને સ્થાન બાયકેચ પર ભારે અસર કરે છે. કાચબા અને ડોલ્ફિન ચોક્કસ ઋતુમાં અને ચોક્કસ વિસ્તારોમાં વધુ સક્રિય હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ઓલિવ રિડલી કાચબાની માળો બનાવવાની ઋતુ નવેમ્બરથી માર્ચ સુધી હોય છે. આ સમયગાળામાં દરિયાકાંઠાના છીછરા વિસ્તારોમાં માછીમારી ટાળવી જોઈએ.

ગુજરાત માછીમારી વિભાગ (2024) દ્વારા જાહેર કરાયેલા દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારોના નકશાનો ઉપયોગ કરો. આ નકશા સ્થાનિક માછીમારી સંઘો અને ઓનલાઈન પોર્ટલ પર ઉપલબ્ધ છે. ઉદાહરણ તરીકે, કચ્છના ગલ્ફમાં આવેલા મરીન નેશનલ પાર્ક અને જામનગરના મરીન સેન્ચ્યુરીમાં માછીમારી પર પ્રતિબંધ છે. આ વિસ્તારોમાં માછીમારી કરવાથી માત્ર દંડ જ નહીં, પણ દરિયાઈ જીવનને નુકસાન થાય છે.

પગલું 4: બાયકેચ ઝડપથી અને સલામત રીતે છોડો

જો બાયકેચ થાય, તો તેને ઝડપથી અને યોગ્ય રીતે છોડવું જરૂરી છે. કાચબા, ડોલ્ફિન અને શાર્ક જેવા પ્રાણીઓ જાળમાં ફસાયા પછી તણાવ અને ઈજા અનુભવે છે. તેમને જાળમાંથી કાઢીને તરત જ પાણીમાં છોડી દેવા જોઈએ. મોટા પ્રાણીઓને સંભાળવા માટે ખાસ તાલીમ જરૂરી છે, કારણ કે ખોટી રીતે સંભાળવાથી તેમને વધુ નુકસાન થઈ શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, વેરાવળના માછીમારો એક સરળ તકનીક અપનાવે છે: જાળમાં કાચબો દેખાય કે તરત જ નેટને બોટમાં ખેંચવાને બદલે, તેઓ કાચબાને પાણીમાં જ છોડી દે છે. આ માટે ખાસ કરીને તાલીમ અને ટીમવર્ક જરૂરી છે. ગુજરાત માછીમારી વિભાગ દ્વારા મફત તાલીમ કાર્યક્રમો યોજાય છે, જેમાં માછીમારોને બાયકેચ સંભાળવાની યોગ્ય રીત શીખવવામાં આવે છે.

“બાયકેચ એ માછીમારીનો અનિવાર્ય ભાગ નથી. યોગ્ય સાધનો અને તાલીમ સાથે, આપણે દરિયાઈ જીવનનું રક્ષણ કરીને પણ સારી આજીવિકા મેળવી શકીએ છીએ.”

પગલું 5: સ્થાનિક નિયમો અને સંરક્ષણ પહેલમાં ભાગ લો

ગુજરાતમાં દરિયાઈ માછીમારી પર નિયમન ધારાધોરણો છે. ભારત સરકારનો દરિયાઈ માછીમારી નિયમન અધિનિયમ, 2019, માછીમારીના સાધનો, સમય અને વિસ્તારો પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઝીંગા ટ્રોલિંગ માટે લઘુત્તમ જાળીની આંખનું કદ 40 મિમી છે, જેથી નાની માછલીઓ બહાર નીકળી શકે. આ નિયમોનું પાલન કરવું માત્ર કાયદેસર જ નહીં, પણ દરિયાઈ જીવન માટે જરૂરી છે.

આ ઉપરાંત, સ્થાનિક સંરક્ષણ પહેલમાં જોડાઓ. દાખલા તરીકે, ગુજરાત ફોરેસ્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ અને વન્યજીવ સંરક્ષણ ટ્રસ્ટ (WCT) દ્વારા ચલાવવામાં આવતા 'કાચબા મિત્ર' કાર્યક્રમમાં ભાગ લઈ શકો છો. આ કાર્યક્રમ હેઠળ, માછીમારો કાચબાના માળાની માહિતી આપે છે અને ઈંડાને સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડવામાં મદદ કરે છે. આવી પહેલમાં ભાગ લેવાથી માત્ર દરિયાઈ જીવનનું રક્ષણ થાય છે, પણ સમુદાયમાં તમારી પ્રતિષ્ઠા પણ વધે છે.

પગલું 6: વૈકલ્પિક, પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ વિકલ્પો અપનાવો

જો તમે માછીમાર છો, તો તમારા પરિવાર અને સમુદાય માટે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ વિકલ્પો અપનાવવાનું વિચારો. આનાથી માછલીની માંગ ઘટશે અને દરિયાઈ જીવન પર દબાણ ઓછું થશે. સોયા, છોલા, મશરૂમ અને સીવીડ આધારિત વિકલ્પો હવે ભારતમાં સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે. ઉદાહરણ તરીકે, 'ગ્રીન ટેસ્ટ' બ્રાન્ડના પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ ફિશ ફિલેટ્સ અમદાવાદ અને સુરતની ઓનલાઈન સ્ટોર્સમાં ₹450–₹600 પ્રતિ કિલોમાં મળે છે.

ગુજરાતની પરંપરાગત વાનગીઓમાં પણ છોલા અને દાળ આધારિત વિકલ્પો સરળતાથી બનાવી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, 'બટાકા નું શાક' ને દરિયાઈ સ્વાદ આપવા માટે સ્મોક્ડ પેપ્રિકા અને નોરી શીટ્સનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. આ માત્ર આરોગ્ય માટે સારું નથી, પણ દરિયાઈ જીવન અને આબોહવા બંને માટે ફાયદાકારક છે. ગુડ ફૂડ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (2024) અનુસાર, પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડનું બજાર 2030 સુધીમાં વૈશ્વિક સ્તરે $1.3 બિલિયન સુધી પહોંચવાની ધારણા છે.

પગલું 7: બાયકેચ ડેટા એકત્રિત કરો અને સમુદાયને શિક્ષિત કરો

છેલ્લું પગલું છે ડેટા એકત્રિત કરવો અને સમુદાયમાં જાગૃતિ ફેલાવવી. તમારા માછીમારીના સાધનોમાં કેટલો બાયકેચ થાય છે, તેની નોંધ રાખો. આ ડેટા સ્થાનિક વૈજ્ઞાનિકો અને સંરક્ષણ સંસ્થાઓને મદદ કરે છે. ગુજરાત માછીમારી વિભાગ પાસે એક ઓનલાઈન પોર્ટલ છે જ્યાં માછીમારો બાયકેચની માહિતી નોંધાવી શકે છે. આ કરવાથી તમે દરિયાઈ સંરક્ષણમાં સીધો ફાળો આપો છો.

ઉદાહરણ તરીકે, ભાવનગરના માછીમાર સમુદાયે 2023માં એક સ્વ-સહાય જૂથ બનાવ્યું છે જે અઠવાડિક ધોરણે બાયકેચ ડેટા એકત્રિત કરે છે. આ જૂથે WII અને ગુજરાત ફોરેસ્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ સાથે ભાગીદારી કરી છે, અને તેમના ડેટાના આધારે સ્થાનિક માછીમારી નિયમોમાં સુધારો કરવામાં આવી રહ્યો છે. સમુદાયમાં જાગૃતિ માટે, નિયમિત બેઠકો, પોસ્ટરો અને સોશિયલ મીડિયા જૂથોનો ઉપયોગ કરો.

બાયકેચ-મુક્ત માછીમારી FAQ

શું ગુજરાતમાં TED ફરજિયાત છે?

હા, ભારત સરકારે 2017માં દરિયાઈ માછીમારી નિયમોમાં TED ફરજિયાત કર્યો છે, ખાસ કરીને ઝીંગા ટ્રોલરો માટે. જો કે, ગુજરાતમાં અમલીકરણ નબળું છે અને ઘણી ટ્રોલરોમાં TED ઇન્સ્ટોલ નથી. તમે સ્થાનિક મત્સ્ય ઉદ્યોગ નિયામક કાર્યાલય (ગાંધીનગર) પાસેથી વિગત મેળવી શકો છો અને નિયમનું પાલન કરવું તમારી જવાબદારી છે.

બાયકેચ થતા કાચબાને કેવી રીતે બચાવી શકાય?

કાચબાને જાળમાંથી કાઢીને તરત જ પાણીમાં છોડી દેવો જોઈએ. તેને પાણીમાં છોડતા પહેલા તેની ઈજાઓ તપાસો, પરંતુ વધુ સમય બહાર ન રાખો. મોટા કાચબાને બોટમાં ખેંચવાને બદલે, જાળને પાણીમાં જ ખોલવાનો પ્રયાસ કરો. ગુજરાત માછીમારી વિભાગ મફત તાલીમ કાર્યક્રમો ચલાવે છે.

બાયકેચ-મુક્ત માછીમારી માટે કયા સાધનો શ્રેષ્ઠ છે?

હૂક-એન્ડ-લાઈન અથવા લોંગલાઈન પદ્ધતિઓ બાયકેચ ઘટાડવામાં સૌથી અસરકારક છે. જો તમારે ટ્રોલિંગ જ કરવું હોય, તો TED ફરજિયાત છે. આ ઉપરાંત, મોટી આંખવાળી ગિલનેટનો ઉપયોગ કરો, જે નાની માછલીઓને બહાર નીકળવા દે છે. સાધનોની કિંમત ₹5,000 થી ₹20,000 સુધીની છે.

શું બાયકેચ-મુક્ત માછીમારી ખર્ચાળ છે?

શરૂઆતમાં હૂક-એન્ડ-લાઈન સેટ અથવા TED માટે ₹5,000–₹15,000 ખર્ચ થઈ શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે તે સસ્તી પડે છે. બાયકેચ ઘટવાથી સમય અને બળતણ બચે છે, કારણ કે તમે ઓછા બિનઉપયોગી કેચ સાથે વધુ લક્ષિત માછલી પકડી શકો છો. ગુજરાત માછીમારી વિભાગ કેટલીક વખત સબસિડી પણ આપે છે.

શું પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ બાયકેચ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે?

હા, પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડનો વપરાશ વધવાથી માછલીની માંગ ઘટે છે, જેના પરિણામે ઓછી માછીમારી થાય છે અને બાયકેચ પણ ઘટે છે. ગુડ ફૂડ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (2024) અનુસાર, વૈશ્વિક સ્તરે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ બજાર ઝડપથી વધી રહ્યું છે, અને ભારતમાં પણ તેની ઉપલબ્ધતા વધી રહી છે.

શું ગુજરાતમાં કોઈ સંરક્ષિત દરિયાઈ વિસ્તારો છે?

હા, ગુજરાતમાં મરીન નેશનલ પાર્ક અને મરીન સેન્ચ્યુરી (જામનગર), કચ્છના ગલ્ફમાં આવેલા સંરક્ષિત વિસ્તારો, અને મિથાપુર-સુત્રાપાડા દરિયાકાંઠે દરિયાઈ કાચબાના માળાના સંરક્ષણ ક્ષેત્રો છે. આ વિસ્તારોમાં માછીમારી પર પ્રતિબંધ અથવા નિયંત્રણ છે. સ્થાનિક માછીમારી વિભાગ પાસેથી નકશા મેળવી શકો છો.

મુખ્ય ટેકઅવે