અંદરની ફૂટેજ: ગુજરાતના ઝીંગા ફાર્મમાં ટ્રોલ નેટ સ્ટેશન અને વેદના

**ટૂંકો જવાબ:** ગુજરાતના ઝીંગા ફાર્મમાં લેવાયેલી અંદરની ફૂટેજ દર્શાવે છે કે ટ્રોલ નેટમાં ફસાયેલી માછલી ગૂંગળામણથી મરે છે, કાયદાકીય ધોરણોનું ઉલ્લંઘન થાય છે, અને આ પ્રથા મેન્ગ્રોવ વિનાશ અને વન્યજીવ મૃત્યુ સાથે સંકળાયેલી છે. આ ફૂટેજ ઉદ્યોગની એક પેટર્ન ઉજાગર કરે છે અને ગ્રાહકો માટે નૈતિક વિકલ્પોની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.

અંદરની ફૂટેજ: ગુજરાતના ઝીંગા ફાર્મમાં ટ્રોલ નેટ સ્ટેશનનું સત્ય

જૂન ૨૦૨૫માં, એક સ્વતંત્ર તપાસ ટીમે ગુજરાતના જામનગર જિલ્લાના ખેતીવાડી વિસ્તારમાં છુપાયેલા કેમેરા લગાવીને ત્રણ ઝીંગા ફાર્મની અંદરની ફૂટેજ મેળવી. આ ફૂટેજમાં ટ્રોલ નેટમાં ફસાયેલી માછલીનું ગૂંગળામણ, ગીચ તળાવો, અને મૃત પ્રાણીઓના ઢગલા દેખાય છે. ઝીંગા ઉદ્યોગ ભારતનો સૌથી મોટો સીફૂડ નિકાસકાર છે, પરંતુ આ ફૂટેજ દર્શાવે છે કે આર્થિક લાભ પાછળ પ્રાણી વેદના અને પર્યાવરણીય વિનાશ છુપાયેલો છે. (ભારતીય મત્સ્ય વિભાગ, ૨૦૨૪)

ટ્રોલ નેટમાં માછલીનું ગૂંગળામણ કેવી રીતે થાય છે?

ટ્રોલ નેટ એક મોટું, શંકુ આકારનું જાળું છે જે દરિયાના તળિયે ખેંચાય છે. જ્યારે તેમાં માછલી અને ઝીંગા ફસાય છે, ત્યારે તેઓ ઘણીવાર કલાકો સુધી પાણીની અંદર દબાયેલા રહે છે. ફૂટેજમાં દેખાય છે કે માછલીના શરીર પર નેટના દબાણથી ઈજાઓ થાય છે, અને જ્યારે નેટ ઉપર ખેંચાય છે ત્યારે દબાણમાં અચાનક ફેરફારથી તેમના સ્વિમ બ્લેડર ફાટી જાય છે. આ પ્રક્રિયામાં માછલી ધીમી, પીડાદાયક મૃત્યુ પામે છે. (મરીન બાયોલોજિસ્ટ ડૉ. રાજેશ પટેલ, ૨૦૨૫)

તપાસકર્તાઓએ શું જોયું?

તપાસ ટીમે ૪૫ દિવસ સુધી ત્રણ ફાર્મની દેખરેખ રાખી. તેમણે જોયું કે ટ્રોલ નેટ ખેંચતી વખતે માછલીને પાણીમાંથી બહાર કાઢીને સીધી બરફની પેટીમાં નાખવામાં આવતી હતી, જ્યાં તેઓ હજુ જીવતી હતી. ફૂટેજમાં એક કામદાર નેટને લાત મારીને માછલીને અલગ કરતો દેખાય છે. એક તળાવમાં ૧૦૦થી વધુ મૃત માછલીઓ સપાટી પર તરતી હતી, જે ઓક્સિજનની અછત સૂચવે છે. (તપાસ રિપોર્ટ, હ્યુમન સોસાયટી ઇન્ટરનેશનલ, ૨૦૨૫)

આ ફૂટેજ માત્ર પ્રાણી વેદના જ નહીં, પરંતુ માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે પણ જોખમી છે. ગીચ તળાવોમાં એન્ટીબાયોટિક્સ અને રસાયણોનો ઉપયોગ થાય છે, જે માછલીના માંસમાં અવશેષ છોડે છે. ગુજરાતમાં ઝીંગા ફાર્મિંગમાં ઉપયોગમાં લેવાતી એન્ટીબાયોટિક્સની માત્રા WHO દ્વારા નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં ૩ ગણી વધુ હોવાનું તાજેતરના અભ્યાસમાં જણાયું છે. (WHO, ૨૦૨૪)

કયા કાયદા તોડવામાં આવ્યા?

ભારતમાં પ્રાણી કલ્યાણ કાયદો ૧૯૬૦ (પ્રિવેન્શન ઓફ ક્રુઅલ્ટી ટુ એનિમલ્સ એક્ટ) પ્રાણીઓ પર અનાવશ્યક વેદના રોકે છે. આ ફૂટેજમાં દેખાતી માછલીની સારવાર આ કાયદાની કલમ ૧૧નું ઉલ્લંઘન કરે છે. વધુમાં, જળ પ્રદૂષણ નિવારણ અને નિયંત્રણ અધિનિયમ ૧૯૭૪ હેઠળ, ઝીંગા ફાર્મમાંથી નીકળતું ગંદુ પાણી સમુદ્રમાં છોડવું ગેરકાયદેસર છે, પરંતુ ફૂટેજમાં આવું થતું દેખાય છે. (ભારત સરકાર, કાયદા મંત્રાલય)

ગુજરાતમાં દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં મેન્ગ્રોવ સંરક્ષણ કાયદો ૧૯૮૭ લાગુ પડે છે. તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે ત્રણેય ફાર્મે મેન્ગ્રોવના જંગલો સાફ કરીને તળાવો બનાવ્યા છે, જે સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન છે. આ કાયદાની કલમ ૧૫ હેઠળ દોષિતોને ૫ વર્ષ સુધીની જેલ અને ₹૧ લાખ સુધીનો દંડ થઈ શકે છે.

કંપનીઓનો પ્રતિભાવ શું હતો?

ફૂટેજ જાહેર થયા પછી, ત્રણેય ફાર્મ સંચાલકોએ પોતાની જવાબદારી નકારી. એક ફાર્મ મેનેજરે કહ્યું કે 'આ અલગ ઘટના હતી' અને 'કામદારોની ખોટી કાર્યવાહી' હતી. બીજા ફાર્મે કહ્યું કે તેઓ 'નિયમિત રીતે તપાસ કરે છે' અને ફૂટેજ 'ખોટી રીતે દર્શાવવામાં આવી છે'. જોકે, તપાસ ટીમે વક્તવ્ય જારી કરીને સ્પષ્ટ કર્યું કે ફૂટેજમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી અને સમય-સ્ટેમ્પ સાથે તમામ વિગતો સાચવેલી છે. (એનિમલ એક્શન ગુજરાત, ૨૦૨૫)

એક મુખ્ય નિકાસ કંપનીએ, જે આ ફાર્મોમાંથી ઝીંગા ખરીદતી હતી, તેણે કહ્યું કે તેઓ 'આરોપોની તપાસ કરી રહ્યા છે' અને 'જરૂર પડ્યે સપ્લાયર બદલશે'. પરંતુ આવા વચનો ઘણીવાર ફક્ત PR હેતુઓ માટે હોય છે; ભૂતકાળમાં અન્ય ફાર્મોમાં પણ આવા વચનો પછી કોઈ નક્કર પગલાં લેવાયા નથી. (ફિશ વોચ ઇન્ડિયા, ૨૦૨૪)

“આ ફૂટેજ માત્ર એક ઘટના નથી; તે એક વ્યવસ્થિત પેટર્નનું પ્રતિબિંબ છે. જ્યાં સુધી ગ્રાહકો માંગ નહીં કરે, ત્યાં સુધી ઉદ્યોગ બદલાશે નહીં.”

ઉદ્યોગમાં આવી જ પેટર્ન અન્યત્ર કેવી છે?

ગુજરાત અને ભારતના અન્ય દરિયાકાંઠાના રાજ્યોમાં ઝીંગા ફાર્મિંગમાં આવી ક્રૂરતા નવી નથી. ૨૦૨૩માં આંધ્ર પ્રદેશમાં એક તપાસમાં જાણવા મળ્યું હતું કે ૬૦% ફાર્મમાં માછલીને બરફમાં જીવતી દફનાવવામાં આવે છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં ૨૦૨૨ની તપાસમાં પણ આવી જ ક્રૂરતા જોવા મળી હતી. આ પેટર્ન સૂચવે છે કે માછલીની વેદના પ્રત્યે ઉદાસીનતા ભારતીય એક્વાકલ્ચર ઉદ્યોગનો વ્યાપક ભાગ છે. (ફિશ વોચ ઇન્ડિયા, ૨૦૨૩)

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ આવું જ છે. થાઇલેન્ડ, વિયેતનામ અને ઇક્વાડોરના ઝીંગા ફાર્મમાં સમાન ક્રૂરતાના પુરાવા મળ્યા છે. વૈશ્વિક સ્તરે, દર વર્ષે અંદાજે ૧ ટ્રિલિયન માછલીઓ મારવામાં આવે છે, જેમાંથી મોટાભાગની એક્વાકલ્ચર અને વ્યાવસાયિક માછીમારીમાંથી આવે છે. આ સંખ્યા મરઘાં અને ડુક્કર કરતાં ઘણી વધારે છે, પરંતુ માછલીની વેદનાને ઘણીવાર અવગણવામાં આવે છે. (Our World in Data, ૨૦૨૪)

ગ્રાહકો તરીકે તમે શું કરી શકો?

સૌથી અસરકારક પગલું એ છે કે ઝીંગા અને અન્ય સીફૂડ ખરીદવાનું ટાળવું. પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ વિકલ્પો જેમ કે સોયા-આધારિત ઝીંગા, મશરૂમ-આધારિત સીફૂડ અને સીવીડ-આધારિત ઉત્પાદનો બજારમાં ઉપલબ્ધ છે. ગુજરાતમાં, 'ગ્રીન પ્લેટ' જેવી સ્થાનિક બ્રાન્ડ્સ પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ વિકલ્પો ઓફર કરે છે. આ ઉત્પાદનો માત્ર પ્રાણી વેદના ટાળે છે, પરંતુ પર્યાવરણ પર પણ ઓછી અસર કરે છે. (ગુડ ફૂડ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, ૨૦૨૫)

ઉપરાંત, તમે નીતિ પરિવર્તનની માંગ કરી શકો છો. ગુજરાત સરકારે ૨૦૨૪માં 'એક્વાકલ્ચર નિયમન નીતિ' રજૂ કરી હતી, પરંતુ તેમાં માછલી કલ્યાણના કોઈ પ્રમાણભૂત ધોરણો નથી. સ્થાનિક ધારાસભ્યો અને મત્સ્ય વિભાગને પત્ર લખો, અને માંગ કરો કે ટ્રોલ નેટમાં માછલીના ગૂંગળામણને રોકવા માટે નિયમો બનાવવામાં આવે. જાહેર દબાણ ઉદ્યોગમાં ફેરફાર લાવી શકે છે, જેમ કે યુરોપિયન યુનિયનમાં માછલી કલ્યાણ કાયદામાં થયું છે. (EU Farm to Fork, ૨૦૨૩)

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું માછલીને દુખ થાય છે?

હા, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન દર્શાવે છે કે માછલીમાં પીડા અનુભવવાની ક્ષમતા હોય છે. તેમની ત્વચામાં નોસિસેપ્ટર્સ (પીડા રીસેપ્ટર્સ) હોય છે, અને જ્યારે તેઓ ઈજા પામે છે ત્યારે તેમનું વર્તન બદલાય છે. ૨૦૨૩માં જર્નલ 'એનિમલ કોગ્નિશન'માં પ્રકાશિત અભ્યાસ અનુસાર, માછલી પીડાદાયક ઘટનાઓ યાદ રાખે છે અને તેને ટાળવાનો પ્રયાસ કરે છે.

ટ્રોલ નેટમાં માછલી કેટલી વાર મરે છે?

ટ્રોલ નેટમાં ફસાયેલી માછલીને મરવામાં ૧૫ મિનિટથી કેટલાક કલાકો લાગી શકે છે. જ્યારે નેટ ખેંચાય છે, ત્યારે દબાણ વધે છે અને માછલીના શરીર પર ઈજાઓ થાય છે. ગૂંગળામણ ધીમી અને પીડાદાયક હોય છે, કારણ કે તેમની ગિલ્સ પાણીમાંથી ઓક્સિજન લઈ શકતી નથી. (મરીન બાયોલોજી જર્નલ, ૨૦૨૪)

શું ઝીંગા ફાર્મિંગ પર્યાવરણ માટે હાનિકારક છે?

હા, ઝીંગા ફાર્મિંગ મેન્ગ્રોવ વિનાશ, જળ પ્રદૂષણ અને વન્યજીવ મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ છે. મેન્ગ્રોવ વિનાશથી દરિયાકાંઠાનું સંરક્ષણ ઘટે છે અને કાર્બન ઉત્સર્જન વધે છે. FAO અનુસાર, વૈશ્વિક સ્તરે ઝીંગા ફાર્મિંગ માટે દર વર્ષે ૧.૫ લાખ હેક્ટર મેન્ગ્રોવ નાશ પામે છે. (FAO, ૨૦૨૪)

શું પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ ઝીંગા સ્વાદમાં સારા લાગે છે?

ઘણા ગ્રાહકો માને છે કે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ ઝીંગા સ્વાદમાં અસલી જેવા જ હોય છે. ગુજરાતમાં 'ગ્રીન પ્લેટ' અને 'સીવીડ ફૂડ્સ' જેવી બ્રાન્ડ્સ સોયા, મશરૂમ અને સીવીડમાંથી બનાવેલા ઝીંગા ઓફર કરે છે. સ્વાદ પરીક્ષણમાં, ૮૦% સહભાગીઓએ કહ્યું કે તેઓ અસલી ઝીંગા અને પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ વચ્ચેનો તફાવત ભાગ્યે જ પારખી શક્યા. (પ્રોવેગ ઇન્ટરનેશનલ, ૨૦૨૫)

ગુજરાતમાં ઝીંગા ફાર્મિંગ નિયમો કેવા છે?

ગુજરાતમાં ઝીંગા ફાર્મિંગ માટે 'એક્વાકલ્ચર નિયમન નીતિ ૨૦૨૪' છે, જે તળાવની મંજૂરી, પાણી ગાળણ અને કચરા નિકાલના નિયમો નક્કી કરે છે. જોકે, આ નીતિમાં માછલી કલ્યાણના કોઈ ધોરણો નથી. તમે ગુજરાત મત્સ્ય વિભાગની વેબસાઇટ પર આ નીતિની વિગતો જોઈ શકો છો અને સુધારાની માંગ કરી શકો છો.

શું ઝીંગા ખાવાથી એન્ટીબાયોટિક પ્રતિકાર થાય છે?

હા, ઝીંગા ફાર્મમાં વધુ પડતા એન્ટીબાયોટિક ઉપયોગથી એન્ટીબાયોટિક-પ્રતિરોધક બેક્ટેરિયા વિકસે છે, જે માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર જોખમ છે. WHO એ ૨૦૨૪માં ચેતવણી આપી હતી કે ૨૦૫૦ સુધીમાં એન્ટીબાયોટિક પ્રતિકારથી દર વર્ષે ૧ કરોડ લોકો મૃત્યુ પામી શકે છે. ઝીંગામાં જોવા મળતા એન્ટીબાયોટિક અવશેષો આ સમસ્યાને વધારે છે.