ડિપોઝિટ રિટર્ન સ્કીમ ગુજરાતમાં કચરો કેવી રીતે ઘટાડશે: પ્લાસ્ટિક બોટલ અને એનિમલ વેલફેર

ટૂંકો જવાબ: ડિપોઝિટ રિટર્ન સ્કીમ (DRS) એ એક એવી સિસ્ટમ છે જેમાં ગ્રાહક પ્લાસ્ટિક બોટલ ખરીદતી વખતે થોડી રકમ ડિપોઝિટ તરીકે ચૂકવે છે, અને બોટલ પરત કરવા પર તે રકમ પાછી મળે છે. ગુજરાતમાં આ સ્કીમ 2026 સુધીમાં લાગુ થવાની શક્યતા છે, જે પ્લાસ્ટિક કચરો ઘટાડશે, સમુદ્રી જીવન બચાવશે અને પ્લાસ્ટિક ઉત્પાદન માટે જરૂરી પેટ્રોલિયમની માંગ ઘટાડીને ફેક્ટરી ફાર્મિંગના પર્યાવરણીય ભારણને પણ ઘટાડશે.

ડિપોઝિટ રિટર્ન સ્કીમ શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?

ડિપોઝિટ રિટર્ન સ્કીમ (DRS) એક પરિપત્ર અર્થવ્યવસ્થાનું સાધન છે. જ્યારે તમે પ્લાસ્ટિક બોટલ ખરીદો છો, ત્યારે તમે ₹2 થી ₹5 જેટલી વધારાની રકમ ચૂકવો છો. બોટલને રિટર્ન કરવા પર તે રકમ પાછી મળે છે. આ સિસ્ટમ યુરોપના ઘણા દેશોમાં સફળતાપૂર્વક ચાલે છે, જેમ કે જર્મની અને નોર્વે. ગુજરાતમાં પણ આ સ્કીમ લાગુ કરવાની યોજના છે, જે પ્લાસ્ટિક કચરામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો લાવી શકે છે.

આ સિસ્ટમમાં, બોટલ પરત કરવા માટે ખાસ કલેક્શન પોઈન્ટ હોય છે, જે સુપરમાર્કેટ અથવા રિસાયક્લિંગ સેન્ટર પર સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. ગ્રાહક બોટલ પરત કરે છે અને ડિપોઝિટ પાછી મેળવે છે. આ રીતે, બોટલ કચરામાં નથી જતી પણ રિસાયક્લિંગ માટે યોગ્ય રીતે એકત્રિત થાય છે. ગુજરાત સરકારે તાજેતરમાં પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ નિયમોમાં સુધારા કર્યા છે, જેમાં DRS ને સામેલ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે.

ડિપોઝિટ રિટર્ન સ્કીમ પ્લાસ્ટિક કચરો કેવી રીતે ઘટાડે છે?

DRS નો મુખ્ય ફાયદો એ છે કે તે ગ્રાહકોને બોટલ પરત કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપે છે. અભ્યાસો દર્શાવે છે કે DRS અમલમાં હોય તેવા દેશોમાં પ્લાસ્ટિક બોટલનો રિસાયક્લિંગ દર 90% સુધી પહોંચે છે, જ્યારે ભારતમાં હાલમાં તે માત્ર 60% છે (ફિકી, 2023). આનાથી કચરામાં જતી બોટલની સંખ્યા ઘટે છે અને પર્યાવરણ પરનો ભાર ઓછો થાય છે.

ગુજરાતમાં, ખાસ કરીને અમદાવાદ અને સુરત જેવા શહેરોમાં, પ્લાસ્ટિક કચરાની સમસ્યા ગંભીર છે. નદીઓ અને સમુદ્ર કિનારે પ્લાસ્ટિક બોટલનો ઢગલો જોવા મળે છે. DRS લાગુ થવાથી આ સમસ્યા નોંધપાત્ર રીતે ઘટી શકે છે. આ સ્કીમ માત્ર કચરો જ નહીં ઘટાડે, પરંતુ રિસાયક્લિંગ ઉદ્યોગને પણ પ્રોત્સાહન આપશે.

ડિપોઝિટ રિટર્ન સ્કીમની પર્યાવરણીય અસર

પ્લાસ્ટિક બોટલનું ઉત્પાદન પેટ્રોલિયમ આધારિત છે, જે ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં ફાળો આપે છે. DRS દ્વારા રિસાયક્લિંગ દર વધારવાથી નવા પ્લાસ્ટિકની માંગ ઘટે છે, જેનાથી કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થાય છે. એક અંદાજ મુજબ, દર 10,000 બોટલ રિસાયક્લિંગ કરવાથી લગભગ 1 ટન CO2 ઉત્સર્જન ટાળી શકાય છે (ઇન્ડિયન પ્લાસ્ટિક્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, 2024).

ડિપોઝિટ રિટર્ન સ્કીમ અને સમુદ્રી જીવનનું રક્ષણ

પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ સમુદ્રી જીવન માટે ગંભીર ખતરો છે. દર વર્ષે લગભગ 8 મિલિયન ટન પ્લાસ્ટિક સમુદ્રમાં પહોંચે છે, જેમાંથી મોટો હિસ્સો બોટલનો છે (યુએનઇપી, 2024). ગુજરાતનો દરિયાકિનારો 1,600 કિમી લાંબો છે, અને અહીં દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન અને અન્ય પ્રાણીઓ પ્લાસ્ટિક ગળવાથી મૃત્યુ પામે છે. DRS લાગુ થવાથી સમુદ્રમાં જતા પ્લાસ્ટિકનું પ્રમાણ ઘટશે, જે આ પ્રાણીઓને બચાવવામાં મદદ કરશે.

અમદાવાદ સ્થિત સમુદ્રી સંરક્ષણ સંસ્થા 'સાગર મિત્ર' ના સંશોધન મુજબ, ગુજરાતના દરિયાકિનારે મળતા કચરામાં 40% પ્લાસ્ટિક બોટલ હોય છે. આ બોટલ દરિયાઈ જીવો દ્વારા ખાવામાં આવે છે, જેના કારણે તેમના પેટમાં અવરોધ ઉત્પન્ન થાય છે અને મૃત્યુ થાય છે. DRS આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી શકે છે.

“ડિપોઝિટ રિટર્ન સ્કીમ માત્ર કચરો ઘટાડવાનું સાધન નથી, પરંતુ તે સમુદ્રી જીવન અને માનવ સ્વાસ્થ્ય બંને માટે જરૂરી છે. ગુજરાતમાં આ સ્કીમ લાગુ થવાથી દરિયાઈ કાચબા અને અન્ય પ્રાણીઓનું રક્ષણ થશે.”

ડિપોઝિટ રિટર્ન સ્કીમ અને ફેક્ટરી ફાર્મિંગનું જોડાણ

જોકે DRS નો સીધો સંબંધ ફેક્ટરી ફાર્મિંગ સાથે નથી, પરંતુ પરોક્ષ રીતે તેની અસર છે. ફેક્ટરી ફાર્મિંગમાં પ્લાસ્ટિક પેકેજિંગનો ઉપયોગ ખૂબ થાય છે, ખાસ કરીને માંસ અને ડેરી ઉત્પાદનો માટે. જો DRS લાગુ થાય, તો આ પેકેજિંગનો પણ રિસાયક્લિંગ થશે, જેનાથી પર્યાવરણ પરનું ભારણ ઘટશે. પરંતુ વધુ મહત્વનું છે કે પ્લાસ્ટિક ઉત્પાદન માટે જરૂરી પેટ્રોલિયમની માંગ ઘટે છે, જે ફેક્ટરી ફાર્મિંગના કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટને પણ ઘટાડે છે.

ગુજરાતમાં DRS લાગુ કરવાના પડકારો અને ઉકેલો

ગુજરાતમાં DRS લાગુ કરવા માટે ઘણા પડકારો છે. પ્રથમ, કલેક્શન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવવું પડશે, જેમાં કલેક્શન પોઈન્ટ અને રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટનો સમાવેશ થાય છે. બીજું, નાના વેપારીઓ અને ગ્રાહકોને આ સિસ્ટમ વિશે જાગૃત કરવા પડશે. ત્રીજું, બોટલ પરત કરવાની પ્રક્રિયા સરળ અને સુલભ બનાવવી પડશે. જો કે, જર્મની અને નોર્વે જેવા દેશોમાં આ સિસ્ટમ સફળતાપૂર્વક ચાલે છે, તેથી ગુજરાત પણ તેને અપનાવી શકે છે.

ગુજરાત સરકારની ભૂમિકા

ગુજરાત સરકારે પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ નિયમો, 2016 હેઠળ DRS ને સમાવવા માટે સુધારાની દરખાસ્ત કરી છે. આ સુધારા મુજબ, મોટા પ્રમાણમાં બોટલ વેચતી કંપનીઓએ DRS લાગુ કરવું ફરજિયાત બનાવવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, રાજ્યના શહેરી વિકાસ વિભાગે અમદાવાદ અને સુરતમાં પાયલોટ પ્રોજેક્ટ ચલાવવાની યોજના બનાવી છે.

ડિપોઝિટ રિટર્ન સ્કીમના આર્થિક ફાયદા

DRS લાગુ થવાથી માત્ર પર્યાવરણને જ નહીં, પરંતુ અર્થતંત્રને પણ ફાયદો થાય છે. રિસાયક્લિંગ ઉદ્યોગમાં નવી નોકરીઓ ઉભી થશે, અને કચરો વ્યવસ્થાપનનો ખર્ચ ઘટશે. ગુજરાતમાં પહેલાથી જ રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટ્સ અસ્તિત્વમાં છે, પરંતુ કાચા માલની અછતને કારણે તેમની ક્ષમતાનો ઉપયોગ થતો નથી. DRS દ્વારા કાચા માલની ઉપલબ્ધતા વધશે, જેનાથી આ પ્લાન્ટ્સ વધુ કાર્યક્ષમ બનશે.

વ્યક્તિગત સ્તરે તમે શું કરી શકો?

જ્યાં સુધી સરકાર DRS લાગુ ન કરે, ત્યાં સુધી તમે જાતે પ્લાસ્ટિક કચરો ઘટાડવાના પગલાં લઈ શકો છો. રિસાયક્લિંગ માટે બોટલ અલગ કરો, ફરી વાપરી શકાય તેવી બોટલનો ઉપયોગ કરો, અને સ્થાનિક કલેક્શન ડ્રાઈવમાં ભાગ લો. આ ઉપરાંત, તમે તમારા વિસ્તારના ધારાસભ્યને DRS લાગુ કરવા માટે પત્ર લખી શકો છો અથવા યાચિકા શરૂ કરી શકો છો.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું ડિપોઝિટ રિટર્ન સ્કીમ ગુજરાતમાં લાગુ થશે?

હા, ગુજરાત સરકારે પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ નિયમોમાં સુધારા કરીને DRS લાગુ કરવાની દરખાસ્ત કરી છે. અમદાવાદ અને સુરતમાં પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવાની યોજના છે, અને 2026 સુધીમાં રાજ્યવ્યાપી અમલીકરણની અપેક્ષા છે.

ડિપોઝિટ રિટર્ન સ્કીમમાં કેટલી રકમ ડિપોઝિટ થાય છે?

ગુજરાતમાં દરખાસ્ત મુજબ, પ્લાસ્ટિક બોટલ પર ₹2 થી ₹5 ની ડિપોઝિટ રકમ હોઈ શકે છે. આ રકમ બોટલની કિંમત ઉપરાંત વસૂલ કરવામાં આવશે અને બોટલ પરત કરવા પર પાછી આપવામાં આવશે.

ડિપોઝિટ રિટર્ન સ્કીમથી સમુદ્રી જીવનને કેવી રીતે ફાયદો થાય છે?

DRS લાગુ થવાથી સમુદ્રમાં જતા પ્લાસ્ટિકનું પ્રમાણ ઘટશે, કારણ કે બોટલ રિસાયક્લિંગ માટે એકત્રિત થશે. આનાથી દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન અને અન્ય પ્રાણીઓ પ્લાસ્ટિક ગળવાથી બચશે, અને તેમનું જીવન સુરક્ષિત રહેશે.

શું DRS ગ્રાહકો માટે મોંઘો છે?

ના, DRS ગ્રાહકો માટે મોંઘો નથી, કારણ કે ડિપોઝિટ રકમ બોટલ પરત કરવા પર પાછી મળે છે. જો કે, જો ગ્રાહક બોટલ પરત ન કરે, તો તેને નુકસાન થાય છે. આ સિસ્ટમ ગ્રાહકોને બોટલ પરત કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપે છે.

ગુજરાતમાં હાલમાં પ્લાસ્ટિક રિસાયક્લિંગ દર કેટલો છે?

ગુજરાતમાં હાલમાં પ્લાસ્ટિક રિસાયક્લિંગ દર લગભગ 60% છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં સારો છે. પરંતુ DRS લાગુ થવાથી આ દર 90% સુધી વધી શકે છે, જેમ કે જર્મની અને નોર્વેમાં જોવા મળે છે.

મુખ્ય ટેકઅવેઝ