હું માછીમાર હતો: દરિયાઈ સંરક્ષણ અને આબોહવા પરિવર્તનનું અંદરનું સત્ય

ટૂંકો જવાબ: હા, દરિયાઈ સંરક્ષણ અને આબોહવા પરિવર્તન એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે; દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો (MPAs) કાર્બન શોષણ વધારીને અને જૈવવિવિધતા સુરક્ષિત કરીને આબોહવા પરિવર્તન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. ભારતના દરિયાકાંઠે ટ્રોલિંગ અને અતિશય માછીમારી આ લાભોને નષ્ટ કરે છે. આ લેખમાં, ભૂતપૂર્વ માછીમાર તરીકે, હું ઉદ્યોગની અંદરની વાત કહું છું અને ઉકેલો સૂચવું છું.

હું ક્યાંથી શરૂઆત કરી: વેરાવળના માછીમાર કુટુંબમાં જન્મ

હું વેરાવળ, ગુજરાતના એક માછીમાર કુટુંબમાં ઉછર્યો. અમારી હોડી પેઢી દર પેઢી માછલી પકડતી. મેં ૧૯૯૦ના દાયકામાં સક્રિય માછીમારી શરૂ કરી, જ્યારે દરિયો સમૃદ્ધ હતો. પણ ધીમે ધીમે, મેં જોયું કે માછલી ઘટતી જાય છે, જાળમાં કચરો વધે છે, અને દરિયાઈ જીવનનો નાશ થાય છે. આ અનુભવે મને દરિયાઈ સંરક્ષણ અને આબોહવા પરિવર્તનના સંબંધને સમજવા પ્રેર્યો.

મેં શું જોયું: ટ્રોલિંગ અને બાયકેચનો વિનાશ

ટ્રોલિંગ એ એક એવી માછીમારી પદ્ધતિ છે જેમાં ભારે જાળું દરિયાના તળિયે ખેંચાય છે. તે દરિયાઈ વસવાટોને કચડી નાખે છે, કોરલ રીફ તોડે છે, અને દરિયાઈ જીવોને મારી નાખે છે જે માછલી નથી – જેને 'બાયકેચ' કહેવાય છે. યુનાઈટેડ નેશન્સ ફૂડ એન્ડ એગ્રિકલ્ચર ઓર્ગેનાઈઝેશન (FAO, 2024) અનુસાર, વૈશ્વિક સ્તરે દર વર્ષે અંદાજે ૨૦-૨૫ મિલિયન ટન બાયકેચ પકડાય છે. મેં મારી પોતાની હોડી પર દરરોજ સેંકડો નાની માછલીઓ, કાચબા અને ડોલ્ફિનને મરતા જોયા.

બાયકેચ અને દરિયાઈ ઈકોસિસ્ટમ પર તેની અસર

બાયકેચ માત્ર પ્રાણીઓની વેદના નથી; તે દરિયાઈ ખાદ્ય શૃંખલાને તોડે છે. જ્યારે નાની માછલીઓ અને અન્ય જીવો મરી જાય છે, ત્યારે મોટા શિકારી પ્રાણીઓ ભૂખે મરે છે. આ અસંતુલન આખા દરિયાઈ પારિસ્થિતિક તંત્રને નબળું પાડે છે, જે આબોહવા પરિવર્તન સામે દરિયાની લડવાની ક્ષમતા ઘટાડે છે. દરિયાઈ ઘાસ અને મેન્ગ્રોવ, જે કાર્બન શોષે છે, તે પણ ટ્રોલિંગથી નાશ પામે છે.

શું બદલાયું: માછીમારી ઉદ્યોગનું દબાણ અને સત્ય

જ્યારે સરકારે દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો (MPAs) દરખાસ્ત કરી, ત્યારે માછીમાર સંઘોએ સખત વિરોધ કર્યો. તેઓ કહેતા કે તેમની આજીવિકા છીનવાઈ જશે. પણ મેં જોયું કે જે વિસ્તારોમાં માછીમારી પર પ્રતિબંધ હતો, ત્યાં માછલીઓની સંખ્યા ફરી વધી, અને નજીકના વિસ્તારોમાં પણ માછલી વધુ પકડાઈ. આ અનુભવે મને શીખવ્યું કે MPA કેવી રીતે દરિયાઈ સંરક્ષણ અને આબોહવા પરિવર્તન બંને માટે ફાયદાકારક છે.

“દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો એ માછીમારોના દુશ્મન નથી; તે દરિયાના બેંકમાં જમા થયેલું વ્યાજ છે, જે આપણે પાછું મેળવીએ છીએ.”

હું હવે શું કરું છું: સંરક્ષણ અને ટકાઉ માછીમારી તરફ વળ્યો

આજે હું માછીમાર નથી, પણ હું ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના સમુદાયો સાથે કામ કરું છું. હું ટકાઉ માછીમારી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપું છું, જેમ કે લાઇન ફિશિંગ અને ટ્રોલિંગ બંધ કરવું. હું ખેડૂતો અને માછીમારોને સમજાવું છું કે દરિયાઈ સંરક્ષણ અને આબોહવા પરિવર્તન એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે. અમે મેન્ગ્રોવ વાવે છે, અને કચરો ઓછો કરવા માટે કામ કરીએ છીએ.

માછીમારી ઉદ્યોગનું લોબિંગ અને તેની અસર

માછીમારી ઉદ્યોગ દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો સામે લોબિંગ કરે છે કારણ કે તેમને ટૂંકા ગાળાનો નફો મહત્વપૂર્ણ લાગે છે. પણ આ નફો લાંબા ગાળે ટકતો નથી. વર્લ્ડ વાઇલ્ડ લાઇફ ફંડ (WWF, 2023) અનુસાર, વિશ્વની ૩૦% માછલીની વસ્તી અતિશય માછીમારીને કારણે ઘટી છે. જો આપણે આજે પગલાં નહીં લઈએ, તો માછીમારી ઉદ્યોગ પોતે જ નાશ પામશે.

તમે શું શીખી શકો: દરિયાઈ સંરક્ષણ અને આબોહવા પરિવર્તનમાં તમારી ભૂમિકા

તમે વિચારશો કે એક વ્યક્તિ તરીકે તમે શું કરી શકો? ઘણું બધું. પ્રથમ, તમારા આહારમાં માછલી ઓછી કરો અને પ્લાન્ટ-આધારિત વિકલ્પો અપનાવો. માછલીનું ઉત્પાદન પણ કાર્બન ઉત્સર્જન કરે છે, અને તે દરિયાઈ જીવોની વેદનાનું કારણ બને છે. બીજું, ટકાઉ માછીમારીને સમર્થન આપો, જેમ કે MSC પ્રમાણિત ઉત્પાદનો. ત્રીજું, દરિયાઈ સંરક્ષણ માટે અવાજ ઉઠાવો, ખાસ કરીને ગુજરાતમાં.

દરિયાઈ સંરક્ષણ અને આબોહવા પરિવર્તન વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો ખરેખર આબોહવા પરિવર્તન ઘટાડે છે?

હા. દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો મેન્ગ્રોવ, દરિયાઈ ઘાસ અને માર્શ વસવાટોનું રક્ષણ કરે છે, જે મોટા પ્રમાણમાં કાર્બન શોષે છે. IPCC (2022) અનુસાર, આ ઈકોસિસ્ટમ્સ વૈશ્વિક કાર્બન ઉત્સર્જનના લગભગ ૩% જેટલું શોષી લે છે. વધુમાં, તેઓ માછલીની વસ્તીને પુનઃસ્થાપિત કરે છે, જે દરિયાઈ ખાદ્ય શૃંખલાને મજબૂત બનાવે છે.

ગુજરાતમાં દરિયાઈ સંરક્ષણ માટે કયા કાયદા છે?

ભારતમાં વાઇલ્ડ લાઇફ પ્રોટેક્શન એક્ટ, ૧૯૭૨ હેઠળ દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યો જાહેર કરી શકાય છે. ગુજરાતમાં દ્વારકા નજીક 'મરીન નેશનલ પાર્ક' અને કચ્છના ખાડીમાં દરિયાઈ અભયારણ્ય છે. આ ઉપરાંત, દરિયાઈ માછીમારી નિયમન અધિનિયમ, ૨૦૨૩ હેઠળ ટ્રોલિંગ પર પ્રતિબંધ લાદી શકાય છે.

માછલી ખાવાનું બંધ કરવાથી આબોહવા પરિવર્તનમાં કેટલો ફરક પડે છે?

માછલીનું ઉત્પાદન વૈશ્વિક ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનના લગભગ ૧-૨% માટે જવાબદાર છે (Our World in Data, 2023). જો લોકો માછલીની જગ્યાએ પ્લાન્ટ-આધારિત પ્રોટીન અપનાવે, તો તે ઉત્સર્જનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરી શકે છે, અને દરિયાઈ જીવોની વેદના પણ ટાળે છે.

શું ટકાઉ માછીમારી શક્ય છે?

હા, પરંતુ તે માટે કડક નિયમો અને અમલીકરણ જરૂરી છે. લાઇન ફિશિંગ અને નાના પાયે માછીમારી ઓછી હાનિકારક છે. પણ સૌથી ટકાઉ વિકલ્પ એ છે કે માછલીનું સેવન ઘટાડીને છોડ આધારિત ઓમેગા-3 (શેવાળમાંથી) અને અન્ય પ્લાન્ટ પ્રોટીન અપનાવવું.

દરિયાઈ સંરક્ષણમાં સામાન્ય નાગરિક કેવી રીતે મદદ કરી શકે?

તમે દરિયાકાંઠાની સફાઈમાં ભાગ લઈ શકો છો, ટકાઉ સીફૂડ લેબલ ધરાવતા ઉત્પાદનો ટાળી શકો છો, અને સ્થાનિક સંરક્ષણ NGOની ઝુંબેશને સમર્થન આપી શકો છો. સૌથી મહત્વપૂર્ણ, તમારા આહારમાં માછલી ઘટાડીને પ્લાન્ટ-આધારિત વિકલ્પો અપનાવો – આ દરિયાઈ સંરક્ષણ અને આબોહવા પરિવર્તન બંને માટે સૌથી અસરકારક પગલું છે.

મુખ્ય શિક્ષણ