ગોસ્ટ ગિયર શું છે અને ગુજરાતના દરિયાકિનારે તે કેવી રીતે વન્યજીવન અને આબોહવાને નુકસાન પહોંચાડે છે?

**ટૂંકો જવાબ:** ગોસ્ટ ગિયર એટલે ત્યજેલી, ખોવાયેલી કે છોડી દેવાયેલી માછીમારીની જાળ, ફાંસલા અને હૂક, જે સમુદ્રમાં વર્ષો સુધી તરતા રહીને માછલીઓ, ડોલ્ફિન, કાચબા અને દરિયાઈ પક્ષીઓને મારી નાખે છે. વૈશ્વિક સ્તરે દર વર્ષે લગભગ 640,000 ટન ગોસ્ટ ગિયર સમુદ્રમાં ઉમેરાય છે, જે દરિયાઈ કચરાનો 10% હિસ્સો છે અને આબોહવા પરિવર્તનને પણ વેગ આપે છે (FAO, 2024).

ગોસ્ટ ગિયર શું છે અને તે કેવી રીતે બને છે?

ગોસ્ટ ગિયર એ કોઈપણ માછીમારીનું સાધન છે જે સમુદ્રમાં છોડી દેવામાં આવે છે, ખોવાઈ જાય છે અથવા અકસ્માતે તૂટીને અલગ થઈ જાય છે. આમાં ટ્રોલ નેટ, ગિલ નેટ, લાઈન, હૂક, ફાંસલા અને પીંજરાનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે વાવાઝોડું આવે, જાળ ખડકો સાથે અથડાય અથવા માછીમારો જાળ તોડીને ભાગી જાય, ત્યારે આ સાધનો પાણીમાં રહી જાય છે.

ગુજરાતનો દરિયાકિનારો લગભગ 1,600 કિલોમીટર લાંબો છે, જે ભારતનો સૌથી લાંબો દરિયાકિનારો છે. અહીં દર વર્ષે હજારો માછીમારો દરિયામાં ઉતરે છે, ખાસ કરીને વેરાવળ, પોરબંદર, ઓખા અને માંડવીના બંદરોથી. આ પ્રદેશમાં માછીમારીનો ઉદ્યોગ મોટો છે, પરંતુ જાળનું સંચાલન નબળું હોવાને કારણે ગોસ્ટ ગિયરની સમસ્યા વધી રહી છે (CMFRI, 2023).

ગોસ્ટ ગિયર સમુદ્રી વન્યજીવનને કેવી રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે?

ગોસ્ટ ગિયરની સૌથી ભયંકર અસર 'ઘોસ્ટ ફિશિંગ' છે – જ્યાં જાળ પાણીમાં તરતી રહીને માછલીઓ, કરચલા, લોબસ્ટર, કાચબા, ડોલ્ફિન અને દરિયાઈ પક્ષીઓને ફસાવે છે. ફસાયેલા પ્રાણીઓ ભૂખે મરે છે, શ્વાસ ન લઈ શકતા ડૂબી જાય છે, અથવા શિકારી પ્રાણીઓનો ભોગ બને છે. એક જ ત્યજેલી જાળ દાયકાઓ સુધી આ રીતે સતત માર્યા કરે છે.

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ઓલિવ રિડલી કાચબા, ડુગોંગ (સમુદ્રી ગાય) અને ભારતીય સ્કેલપ ડોલ્ફિન જેવી સંવેદનશીલ પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. આ પ્રાણીઓ ગોસ્ટ ગિયરમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે, જે તેમની પહેલેથી ઘટતી વસ્તી પર દબાણ વધારે છે. ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર (IUCN, 2024) અનુસાર, ગોસ્ટ ગિયર દરિયાઈ જૈવવિવિધતા માટે સૌથી મોટો ખતરો છે.

“ગોસ્ટ ગિયર એ મૌન હત્યારો છે. તે વર્ષો સુધી સમુદ્રમાં તરતું રહે છે અને દરેક દિવસે સેંકડો પ્રાણીઓને મોતના ભોગ બનાવે છે, જ્યારે કોઈ જોતું પણ નથી.”

ગોસ્ટ ગિયર આબોહવા પરિવર્તન સાથે કેવી રીતે જોડાયેલું છે?

ગોસ્ટ ગિયર માત્ર વન્યજીવનને જ નહીં, પરંતુ આબોહવા પરિવર્તનને પણ અસર કરે છે. જ્યારે જાળ સમુદ્રતળ પર પડે છે, ત્યારે તે કોરલ રીફ, સી ગ્રાસ મેડો અને મેનગ્રોવ જેવા કાર્બન-સંગ્રહી ઇકોસિસ્ટમને નષ્ટ કરે છે. આ ઇકોસિસ્ટમ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષીને આબોહવા નિયમનમાં મદદ કરે છે, પરંતુ તેમના વિનાશથી સંગ્રહિત કાર્બન મુક્ત થાય છે.

વધુમાં, મોટાભાગની માછીમારીની જાળ પ્લાસ્ટિક (નાયલોન, પોલિઇથિલિન)માંથી બનેલી હોય છે. જ્યારે આ જાળ સૂર્યપ્રકાશ અને પાણીના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે તે માઇક્રોપ્લાસ્ટિકમાં તૂટી જાય છે. આ માઇક્રોપ્લાસ્ટિક સમુદ્રી જીવો દ્વારા ગળવામાં આવે છે, જે ખાદ્ય શૃંખલામાં પ્રવેશે છે અને માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે પણ જોખમી છે. યુનિવર્સિટી ઓફ જ્યોર્જિયાના અભ્યાસ (2024) અનુસાર, દરિયાઈ પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણમાં ગોસ્ટ ગિયરનો હિસ્સો 46% છે.

ગુજરાતમાં ગોસ્ટ ગિયરની સમસ્યા કેટલી મોટી છે?

ગુજરાતમાં દરિયાઈ માછીમારીનો ઉદ્યોગ રાજ્યના અર્થતંત્રમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, પરંતુ તેની સાથે ગોસ્ટ ગિયરની સમસ્યા પણ વધી રહી છે. ગુજરાત મરીન બોર્ડ (2023)ના અહેવાલ મુજબ, રાજ્યના દરિયાકાંઠે દર વર્ષે આશરે 2,500 ટન ત્યજેલી જાળ મળી આવે છે, જેમાંથી માત્ર 10% જ પુનઃઉપયોગમાં આવે છે.

વેરાવળ અને પોરબંદરના દરિયાકિનારે સ્થાનિક માછીમારો દ્વારા સ્વચ્છતા અભિયાન ચલાવવામાં આવે છે, પરંતુ તે અપૂરતું છે. મોટાભાગની જાળ ઊંડા સમુદ્રમાં તરતી રહે છે, જ્યાં તેને પકડવી મુશ્કેલ બને છે. આ ઉપરાંત, ગુજરાતમાં માછીમારીની જાળની નિકાલ માટે કોઈ વ્યવસ્થિત યોજના નથી, જે સમસ્યાને વધારે છે.

ગોસ્ટ ગિયરના નિયમો અને નીતિઓ શું કહે છે?

ભારતમાં માછીમારીના નિયમો રાજ્ય સરકારો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. ગુજરાત મરીન ફિશિંગ રેગ્યુલેશન્સ એક્ટ, 2003 મુજબ, દરિયામાં જાળ છોડવી ગેરકાયદે છે, પરંતુ તેનો અમલ નબળો છે. દંડની રકમ ઓછી હોવાને કારણે માછીમારો જાળ તોડીને ભાગી જાય છે, જે સમસ્યાને વધારે છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, ઇન્ટરનેશનલ મેરીટાઇમ ઓર્ગેનાઇઝેશન (IMO) અને FAOના દરિયાઈ કચરા અંગેના માર્ગદર્શિકામાં ગોસ્ટ ગિયરના નિવારણ માટે ભલામણો છે, પરંતુ તે બિન-બંધનકારક છે. યુરોપિયન યુનિયનમાં, સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક ડાયરેક્ટિવ (2019) મુજબ, માછીમારીના સાધનોના ઉત્પાદકોએ તેમના ઉત્પાદનોના સંગ્રહ અને રિસાયક્લિંગ માટે જવાબદારી લેવી પડે છે. ભારતમાં આવો કોઈ કાયદો હજુ સુધી નથી.

ગોસ્ટ ગિયરને રોકવા માટે શું ઉપાયો છે?

ગોસ્ટ ગિયરની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે બહુ-સ્તરીય અભિગમની જરૂર છે. પ્રથમ, માછીમારોને જાળનું યોગ્ય સંચાલન અને નિકાલ કરવાની તાલીમ આપવી જોઈએ. બીજું, જાળને બાયોડિગ્રેડેબલ સામગ્રીથી બનાવવી જોઈએ, જેથી તે સમુદ્રમાં ઓગળી જાય. ત્રીજું, જૂની જાળ એકત્રિત કરીને રિસાયક્લિંગ કરવાની સુવિધા ઊભી કરવી જોઈએ.

ગોસ્ટ ગિયર અને માછીમારી ઉદ્યોગ: શું ટકાઉ માછીમારી શક્ય છે?

ટકાઉ માછીમારી એવી પદ્ધતિ છે જે પર્યાવરણને નુકસાન ન પહોંચાડે અને માછલીઓની વસ્તી જાળવી રાખે. જોકે, ગોસ્ટ ગિયરના કારણે આ શક્ય બનતું નથી, કારણ કે ત્યજેલી જાળ અંધાધૂંધ રીતે માછલીઓને મારી નાખે છે, જે માછલીઓના ભંડારને ખતમ કરે છે. આથી, માછીમારી ઉદ્યોગને પણ ગોસ્ટ ગિયરથી આર્થિક નુકસાન થાય છે.

ગુજરાતમાં કેટલાક સહકારી મંડળોએ 'ફસ્ટ-ત્યજેલી જાળ રિપોર્ટિંગ' સિસ્ટમ શરૂ કરી છે, જેમાં માછીમારો ખોવાયેલી જાળની જાણ કરે છે. જોકે, આ પ્રથા હજુ વ્યાપક બની નથી. વૈશ્વિક સ્તરે, ગ્લોબલ ઘોસ્ટ ગિયર ઇનિશિયેટિવ જેવી સંસ્થાઓ ગોસ્ટ ગિયર એકત્ર કરવા અને રિસાયક્લિંગ માટે કામ કરે છે, પરંતુ ભારતમાં તેની પહોંચ મર્યાદિત છે.

ગોસ્ટ ગિયર સામે નાગરિકો શું કરી શકે?

સામાન્ય નાગરિકો પણ ગોસ્ટ ગિયર સામે લડવામાં ભૂમિકા ભજવી શકે છે. દરિયાકિનારે સ્વચ્છતા અભિયાનમાં ભાગ લેવો, સ્થાનિક એનજીઓને દાન આપવું, અને સોશિયલ મીડિયા પર જાગૃતિ ફેલાવવી એ મહત્વપૂર્ણ પગલાં છે. વધુમાં, માછીમારી ઉત્પાદનો ખરીદતી વખતે ટકાઉ માછીમારી પ્રમાણિત બ્રાન્ડ્સને ટેકો આપવો જોઈએ.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

ગોસ્ટ ગિયર શું છે?

ગોસ્ટ ગિયર એ ત્યજેલી, ખોવાયેલી અથવા છોડી દેવાયેલી માછીમારીની જાળ, ફાંસલા, હૂક અને લાઈન છે જે સમુદ્રમાં તરતા રહે છે. આ સાધનો વર્ષો સુધી સક્રિય રહીને દરિયાઈ જીવોને ફસાવે છે અને મારી નાખે છે, જેને 'ઘોસ્ટ ફિશિંગ' કહેવામાં આવે છે.

ગોસ્ટ ગિયરથી કયા પ્રાણીઓ પ્રભાવિત થાય છે?

ગોસ્ટ ગિયર માછલીઓ, કરચલા, લોબસ્ટર, દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન, વ્હેલ, દરિયાઈ પક્ષીઓ અને ડુગોંગ જેવા દરિયાઈ સસ્તન પ્રાણીઓને ફસાવે છે. આ પ્રાણીઓ ભૂખે મરે છે, શ્વાસ ન લઈ શકતા ડૂબી જાય છે, અથવા શિકારી પ્રાણીઓનો ભોગ બને છે.

ગોસ્ટ ગિયર આબોહવા પરિવર્તનને કેવી રીતે અસર કરે છે?

ગોસ્ટ ગિયર કોરલ રીફ અને સી ગ્રાસ મેડો જેવા કાર્બન-સંગ્રહી ઇકોસિસ્ટમને નષ્ટ કરે છે, જેનાથી સંગ્રહિત કાર્બન મુક્ત થાય છે. વધુમાં, જાળના પ્લાસ્ટિક માઇક્રોપ્લાસ્ટિકમાં તૂટી જાય છે, જે ખાદ્ય શૃંખલામાં પ્રવેશે છે અને પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડે છે.

ગુજરાતમાં ગોસ્ટ ગિયરની સમસ્યા કેટલી ગંભીર છે?

ગુજરાત મરીન બોર્ડ (2023) અનુસાર, રાજ્યના દરિયાકાંઠે દર વર્ષે આશરે 2,500 ટન ત્યજેલી જાળ મળી આવે છે, જેમાંથી માત્ર 10% જ રિસાયકલ થાય છે. આ સમસ્યા વેરાવળ, પોરબંદર અને ઓખા જેવા મુખ્ય માછીમારી બંદરો પર વધુ ગંભીર છે.

ગોસ્ટ ગિયરને રોકવા માટે કયા કાયદા છે?

ગુજરાત મરીન ફિશિંગ રેગ્યુલેશન્સ એક્ટ, 2003 મુજબ દરિયામાં જાળ છોડવી ગેરકાયદે છે, પરંતુ અમલ નબળો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, FAO અને IMOના માર્ગદર્શિકા છે, પરંતુ તે બિન-બંધનકારક છે. EUમાં સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક ડાયરેક્ટિવ (2019) મુજબ ઉત્પાદકો જવાબદાર છે.

ગોસ્ટ ગિયર સામે હું શું કરી શકું?

તમે દરિયાકિનારે સ્વચ્છતા અભિયાનમાં ભાગ લઈ શકો છો, ત્યજેલી જાળની જાણ કરી શકો છો, ટકાઉ માછીમારી પ્રમાણિત ઉત્પાદનો ખરીદી શકો છો, અને જાગૃતિ ફેલાવવા માટે સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરી શકો છો.