ગ્લોબલ વોર્મિંગ ના કારણો: પશુ ઉદ્યોગની છુપી ભૂમિકા પર મુલાકાત

ટૂંકો જવાબ: ગ્લોબલ વોર્મિંગ ના કારણોમાં પશુ ઉદ્યોગનો ફાળો લગભગ 14.5% છે, જે પરિવહન ક્ષેત્રના કુલ ઉત્સર્જન કરતાં પણ વધારે છે (FAO, 2023). ગાય, ભેંસ અને અન્ય પશુઓમાંથી નીકળતું મિથેન, ગોબર વ્યવસ્થાપન અને પશુ આહાર માટે થતો જમીન ઉપયોગ આ માટે જવાબદાર છે. ગુજરાત, ભારતનું અગ્રણી ડેરી રાજ્ય હોવાથી, આ સમસ્યામાં મોટો ફાળો આપે છે.

ગ્લોબલ વોર્મિંગ ના કારણોમાં પશુ ઉદ્યોગનું પ્રમાણ કેટલું છે?

ડૉ. અનિલ દેસાઈ, પર્યાવરણ વૈજ્ઞાનિક અને અમદાવાદ સ્થિત સેન્ટર ફોર ક્લાઈમેટ રિસર્ચના નિદેશક, કહે છે, "જ્યારે આપણે ગ્લોબલ વોર્મિંગ ના કારણોની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે કોલસો અને પેટ્રોલની વાત કરીએ છીએ, પરંતુ પશુ ઉદ્યોગને ભૂલી જઈએ છીએ. FAOના 2023ના અહેવાલ મુજબ, પશુધન ક્ષેત્ર વૈશ્વિક ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં આશરે 14.5% ફાળો આપે છે. આ આંકડો સમગ્ર વૈશ્વિક પરિવહન ક્ષેત્રના ઉત્સર્જન કરતાં વધુ છે."

"આમાંથી મોટો હિસ્સો મિથેનનો છે, જે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કરતાં 28 ગણો વધુ શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે. ગાય અને ભેંસોનું પાચનતંત્ર, ગોબર સડવાની પ્રક્રિયા અને પશુ આહાર માટે ઉગાડવામાં આવતા પાકોમાં વપરાતા ખાતરો આ મિથેન અને નાઈટ્રસ ઓક્સાઇડ ઉત્પન્ન કરે છે. ભારતમાં, જે વિશ્વનું સૌથી મોટું દૂધ ઉત્પાદક છે, આ સમસ્યા વધુ ગંભીર છે."

ગુજરાતનું ડેરી ક્ષેત્ર ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં કેવી રીતે ફાળો આપે છે?

ડૉ. દેસાઈ સમજાવે છે, "ગુજરાત ભારતનું બીજું સૌથી મોટું દૂધ ઉત્પાદક રાજ્ય છે, જે રાષ્ટ્રીય દૂધ ઉત્પાદનમાં લગભગ 10% ફાળો આપે છે. અમુલ જેવી સહકારી મંડળીઓએ ગ્રામીણ અર્થતંત્રને મજબૂત કર્યું છે, પરંતુ પર્યાવરણીય કિંમત ભારે છે. રાજ્યમાં મોટાભાગની ગાયો અને ભેંસો સઘન પદ્ધતિથી ઉછેરવામાં આવે છે, જ્યાં તેમને ઉચ્ચ-પ્રોટીન આહાર આપવામાં આવે છે જે પાચન દરમિયાન વધુ મિથેન ઉત્પન્ન કરે છે."

"આ ઉપરાંત, ગુજરાતમાં ગોબર વ્યવસ્થાપનની પરંપરાગત પદ્ધતિઓ, જેમ કે ગોબરને ખુલ્લામાં સડવા દેવું, પણ મિથેન અને નાઈટ્રસ ઓક્સાઇડ ઉત્સર્જન કરે છે. દૂધ ઉત્પાદન માટે જરૂરી પશુ આહાર, ખાસ કરીને અલ્ફાલ્ફા અને સોયાબીન, ઉગાડવા માટે થતો જમીન ઉપયોગ અને સિંચાઈ પણ કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ફાળો આપે છે. એક અંદાજ મુજબ, એક લિટર દૂધ ઉત્પાદન કરવા માટે લગભગ 3.5 કિલોગ્રામ CO₂ સમકક્ષ ઉત્સર્જન થાય છે (Our World in Data, 2024)."

શું મિથેન ઘટાડવું ગ્લોબલ વોર્મિંગ રોકવા માટે અસરકારક છે?

"મિથેન ઘટાડવું એ તાત્કાલિક અસર માટે સૌથી અસરકારક વ્યૂહરચના છે," ડૉ. દેસાઈ ભારપૂર્વક કહે છે. "CO₂ હજારો વર્ષો સુધી વાતાવરણમાં રહે છે, પરંતુ મિથેન માત્ર એક દાયકા સુધી ટકી રહે છે. તેથી, જો આપણે આજે મિથેન ઉત્સર્જન ઘટાડીએ, તો આગામી 10-20 વર્ષોમાં ગ્લોબલ વોર્મિંગની ગતિ નોંધપાત્ર રીતે ધીમી પડી શકે છે. IPCCના 2022ના અહેવાલ મુજબ, મિથેનમાં 45% ઘટાડો 2045 સુધીમાં ગ્લોબલ વોર્મિંગને 0.3°C સુધી ઘટાડી શકે છે."

"જોકે, સમસ્યા એ છે કે પશુ ઉદ્યોગના ઉત્સર્જન પર ધ્યાન આપવાનું ટાળવામાં આવે છે. COP28 સમિટમાં પણ પશુ ઉદ્યોગ પર કોઈ ચોક્કસ કરાર થયો નથી. ગ્લોબલ મિથેન પ્રતિજ્ઞા (Global Methane Pledge) પર 150 દેશોએ હસ્તાક્ષર કર્યા છે, પરંતુ તેમાં મોટાભાગનો ભાર ફોસિલ ઇંધણ પર છે, પશુ ઉદ્યોગ પર નહીં. આ એક મોટી નીતિ નિષ્ફળતા છે."

ગ્લોબલ વોર્મિંગ ના કારણો ઘટાડવા માટે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર શા માટે જરૂરી છે?

ડૉ. દેસાઈ સ્પષ્ટપણે કહે છે, "પશુ ઉદ્યોગનું ઉત્સર્જન ઘટાડવાનો સૌથી અસરકારક રસ્તો એ છે કે પશુ આહારનો વપરાશ ઘટાડવો. EAT-Lancet કમિશનના 2019ના અભ્યાસ મુજબ, વૈશ્વિક સ્તરે માંસ અને ડેરીનો વપરાશ 50% ઘટાડવાથી ખાદ્ય પ્રણાલીના ઉત્સર્જનમાં 73% સુધીનો ઘટાડો થઈ શકે છે. આ માત્ર ઉત્સર્જન જ નહીં, પરંતુ જમીન ઉપયોગ, જળ સંરક્ષણ અને જૈવવિવિધતા માટે પણ ફાયદાકારક છે."

ગુજરાતમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહારની સંભાવના શું છે?

"ગુજરાતમાં આ સંક્રમણ સરળ બનાવવાની અનોખી તક છે," ડૉ. દેસાઈ નોંધે છે. "ગુજરાતી થાળીમાં પહેલેથી જ દાળ-ભાત, રોટલી, શાક અને ચણા જેવા પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ વિકલ્પો ભરપૂર છે. આપણી પરંપરાગત રસોઈમાં પ્રાણી પ્રોટીનનો હિસ્સો ઓછો છે. જો આપણે ડેરી ઉત્પાદનોનો વપરાશ ઘટાડીને વધુ શાક, કઠોળ અને અનાજને અપનાવીએ, તો આપણે માત્ર આબોહવા માટે જ નહીં, પરંતુ આપણા સ્વાસ્થ્ય માટે પણ સારું કરી શકીએ છીએ. આ ઉપરાંત, ફેક્ટરી ફાર્મિંગમાં પશુઓની જે ક્રૂરતા થાય છે, તે પણ અટકશે."

ગ્લોબલ વોર્મિંગ ના કારણો પર નીતિનિર્માણમાં શું ખામી છે?

"COP સમિટ્સ અને રાષ્ટ્રીય નીતિઓમાં પશુ ઉદ્યોગને હંમેશા અવગણવામાં આવે છે," ડૉ. દેસાઈ ટીકા કરે છે. "ભારતે રાષ્ટ્રીય સ્તરે નિર્ધારિત યોગદાન (NDC)માં પશુધન ક્ષેત્રના ઉત્સર્જનને સંબોધિત કર્યું નથી. જ્યારે IPCCના 2023ના સિન્થેસિસ રિપોર્ટમાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું છે કે પશુ-આધારિત આહારમાં ઘટાડો એ ઉત્સર્જન ઘટાડવાનો સૌથી મોટો તક છે. પરંતુ રાજકીય દબાણ અને ઉદ્યોગના હિતોને કારણે આ પગલાં લેવામાં આવતા નથી."

"ગુજરાતમાં, અમુલ જેવી સંસ્થાઓનું રાજકીય અને આર્થિક વજન ઘણું મોટું છે. તેથી, રાજ્ય સરકાર પશુધન ક્ષેત્રના ઉત્સર્જન પર કઠોર નિયમો લાદવામાં અચકાય છે. પરંતુ આપણે સમજવું પડશે કે આબોહવા પરિવર્તનની અસરો, જેમ કે ગુજરાતમાં વધતી ગરમી, દુષ્કાળ અને ચક્રવાત, આખરે આ જ ડેરી ખેડૂતોને સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડશે."

“જ્યાં સુધી આપણે પશુ ઉદ્યોગને ગ્લોબલ વોર્મિંગ ના કારણો તરીકે સ્વીકારીશું નહીં, ત્યાં સુધી આપણી તમામ આબોહવા નીતિઓ અધૂરી રહેશે. પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર એ માત્ર આહાર નથી, તે આબોહવા ન્યાય છે.”

ગુજરાતના ખેડૂતો અને ગ્રાહકો માટે વ્યવહારુ ઉકેલ શું છે?

ડૉ. દેસાઈ સૂચન કરે છે, "સૌથી પહેલું પગલું એ છે કે ગોબર વ્યવસ્થાપનમાં સુધારો કરવો. ગુજરાત સરકારની ગોબર-ધન (Gobar-Dhan) યોજના હેઠળ બાયોગેસ પ્લાન્ટ્સ સ્થાપવામાં આવી રહ્યા છે, જે મિથેનને કેપ્ચર કરીને ઉર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે. આ એક સારી શરૂઆત છે. પરંતુ આ માત્ર લક્ષણોની સારવાર છે, મૂળ સમસ્યાની નહીં. મૂળ સમસ્યા એ છે કે આપણે પશુ ઉત્પાદનોનો વપરાશ ઘટાડવો પડશે."

શું પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર પોષણની દૃષ્ટિએ સંપૂર્ણ છે?

"વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થયું છે કે સારી રીતે આયોજિત પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર જીવનના તમામ તબક્કાઓ માટે પોષણની દૃષ્ટિએ પૂરતો છે," ડૉ. દેસાઈ પુષ્ટિ કરે છે. "અમેરિકન ડાયેટિક એસોસિએશન (2021) સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે શાકાહારી અને વેગન આહાર બાળકો, સગર્ભા સ્ત્રીઓ અને રમતવીરો સહિત તમામ માટે યોગ્ય છે. ગુજરાતી આહારમાં પહેલેથી જ દાળ, ચણા, મગ, રાજમા જેવા પ્રોટીન સ્ત્રોતો ભરપૂર છે. B12 વિટામિન માટે, જે માત્ર પ્રાણી ઉત્પાદનોમાં જ મળે છે, સપ્લીમેન્ટ લેવું જરૂરી છે."

ગ્લોબલ વોર્મિંગ ના કારણો પર વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું પશુ ઉદ્યોગ ખરેખર ગ્લોબલ વોર્મિંગનું મુખ્ય કારણ છે?

હા, પશુ ઉદ્યોગ વૈશ્વિક ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં લગભગ 14.5% ફાળો આપે છે, જે સમગ્ર પરિવહન ક્ષેત્ર કરતાં વધારે છે (FAO, 2023). તેમાંથી મોટો હિસ્સો મિથેનનો છે, જે CO₂ કરતાં 28 ગણો વધુ શક્તિશાળી છે. આથી, તેને ગ્લોબલ વોર્મિંગના મુખ્ય કારણોમાં ગણવામાં આવે છે.

ગ્લોબલ વોર્મિંગ માટે જવાબદાર વાયુ કયો છે?

મુખ્ય ગ્રીનહાઉસ વાયુઓમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂), મિથેન (CH₄) અને નાઈટ્રસ ઓક્સાઇડ (N₂O) છે. પશુ ઉદ્યોગના સંદર્ભમાં, આંતરડાની આથવણ (enteric fermentation) અને ગોબરમાંથી મિથેન, અને ખાતરના ઉપયોગથી નાઈટ્રસ ઓક્સાઇડ ઉત્સર્જન થાય છે. મિથેન અલ્પજીવી છે પરંતુ તીવ્ર અસર કરે છે.

ગુજરાતમાં ડેરી ઉદ્યોગની આબોહવા અસર શું છે?

ગુજરાત, ભારતનું બીજું સૌથી મોટું દૂધ ઉત્પાદક રાજ્ય હોવાથી, રાષ્ટ્રીય દૂધ ઉત્પાદનમાં લગભગ 10% ફાળો આપે છે. આ સઘન પશુપાલન, ગોબર વ્યવસ્થાપન અને પશુ આહાર ઉગાડવા માટે થતા જમીન ઉપયોગથી નોંધપાત્ર મિથેન અને નાઈટ્રસ ઓક્સાઇડ ઉત્સર્જન થાય છે, જે રાજ્યના કુલ ઉત્સર્જનનો મોટો હિસ્સો બનાવે છે.

શું પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર અપનાવવાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ ઘટાડી શકાય?

હા, વૈશ્વિક સ્તરે માંસ અને ડેરીનો વપરાશ 50% ઘટાડવાથી ખાદ્ય પ્રણાલીના ઉત્સર્જનમાં 73% સુધીનો ઘટાડો થઈ શકે છે (EAT-Lancet, 2019). આ ઉપરાંત, જમીન ઉપયોગ, જળ સંરક્ષણ અને જૈવવિવિધતા માટે પણ તે ફાયદાકારક છે. તે એક સૌથી અસરકારક વ્યક્તિગત પગલું છે.

શું બાયોગેસ પ્લાન્ટ મિથેન સમસ્યાનો ઉકેલ છે?

બાયોગેસ પ્લાન્ટ મિથેનને કેપ્ચર કરીને ઉર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે, જે એક આંશિક ઉકેલ છે. તે ગોબર વ્યવસ્થાપનમાંથી થતા ઉત્સર્જનને ઘટાડે છે, પરંતુ આંતરડાની આથવણ (enteric fermentation)ની સમસ્યાનો ઉકેલ નથી. મૂળ સમસ્યા પશુઓની સંખ્યા અને તેમના આહારની છે, જેને ઘટાડવા માટે વપરાશમાં ફેરફાર જરૂરી છે.

નિષ્કર્ષ: ગ્લોબલ વોર્મિંગ ના કારણો સામે વ્યક્તિગત અને નીતિ સ્તરે પગલાં