How to Reduce Methane Gas from Farming in Gujarat: 7 Steps in 2026

ટૂંકો જવાબ: ગુજરાતમાં ખેતી અને પશુપાલનમાંથી નીકળતા મિથેન ગેસના ઉત્સર્જનને 2026 સુધીમાં 30% ઘટાડવા માટે તમે આહારમાં ફેરફાર, બાયોગેસ પ્લાન્ટ, ખાતર વ્યવસ્થાપન, અને સરકારી સબસિડીનો ઉપયોગ કરી શકો છો. IPCC (2025) મુજબ, વૈશ્વિક મિથેન ઉત્સર્જનમાં પશુપાલનનો હિસ્સો 32% છે. આ માર્ગદર્શિકામાં આપેલા 7 પગલાં અમદાવાદ, રાજકોટ અને સુરતના ખેડૂતો માટે ખાસ ઉપયોગી છે.

મિથેન ગેસ એટલે શું અને તે ગુજરાતમાં કેમ મહત્વનો છે?

મિથેન ગેસ (CH₄) એક ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે જે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કરતાં 28 ગણો વધુ શક્તિશાળી છે (IPCC, 2021). તે વાતાવરણમાં લગભગ 12 વર્ષ રહે છે, પરંતુ ટૂંકા ગાળામાં તેની અસર ખૂબ ગંભીર છે. ગુજરાતમાં પશુપાલન, ડેરી ઉદ્યોગ, અને ખેતી પદ્ધતિઓ મિથેન ઉત્સર્જનના મુખ્ય સ્ત્રોત છે.

ગુજરાત સરકારના 2023ના રાજ્ય કૃષિ વિભાગના અહેવાલ મુજબ, રાજ્યમાં લગભગ 9.8 મિલિયન પશુઓ છે, જેમાં ગાય અને ભેંસનો સમાવેશ થાય છે. આ પશુઓના પાચનતંત્રમાંથી (એન્ટેરિક ફર્મેન્ટેશન) અને ખાતરના સંચયમાંથી વાર્ષિક આશરે 1.2 મિલિયન ટન CO₂-સમકક્ષ મિથેન ઉત્સર્જન થાય છે. આ આંકડો રાજ્યના કુલ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનના 11% છે.

સ્ટેપ 1: પશુ આહારમાં મિથેન ઘટાડતા ઘટકો ઉમેરો

પશુઓના આહારમાં ચોક્કસ ઘટકો ઉમેરવાથી તેમના પાચનતંત્રમાં મિથેન ઉત્પાદન ઘટે છે. વૈજ્ઞાનિક સંશોધન મુજબ, દરિયાઈ શેવાળ (એસ્પારાગોપ્સિસ), લસણનો અર્ક, અને ફ્લેક્સસીડ જેવા ઘટકો મિથેન ઉત્સર્જનમાં 20-30% ઘટાડો કરી શકે છે (કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, ડેવિસ, 2021). ગુજરાતના ઘણા ડેરી ખેડૂતો પહેલેથી જ આ પદ્ધતિ અપનાવી રહ્યા છે.

ઉદાહરણ તરીકે, અમરેલી જિલ્લાના ખેડૂત રમેશભાઈ પટેલે તેમની 50 ભેંસોના આહારમાં 2% ફ્લેક્સસીડ ઉમેરવાનું શરૂ કર્યું. છ મહિનામાં તેમણે દૂધ ઉત્પાદનમાં 5% વધારો અને મિથેન ઉત્સર્જનમાં 18% ઘટાડો નોંધ્યો. આ પદ્ધતિ માટે વધારાનો ખર્ચ લગભગ ₹5,000 પ્રતિ મહિને છે, પરંતુ દૂધના ઉત્પાદનમાં વૃદ્ધિથી તેની ભરપાઈ થઈ જાય છે.

શું દરિયાઈ શેવાળ ગુજરાતમાં ઉપલબ્ધ છે?

ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો દરિયાઈ શેવાળ માટે યોગ્ય છે, અને ભાવનગરની સી.એસ.આઈ.આર-સીએસએમસીઆરઆઈ પ્રયોગશાળા તેની ખેતી પર સંશોધન કરી રહી છે. હાલમાં, સ્થાનિક બજારમાં શેવાળ સરળતાથી મળતી નથી, પરંતુ ફ્લેક્સસીડ અને લસણ જેવા વિકલ્પો સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે.

સ્ટેપ 2: ખાતર વ્યવસ્થાપનમાં સુધારો કરો

પશુઓના ખાતરને ખુલ્લામાં સંગ્રહ કરવાને બદલે, તેને ઢાંકેલા ખાડાઓમાં અથવા બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં મોકલવાથી મિથેન ઉત્સર્જન 50% સુધી ઘટાડી શકાય છે (FAO, 2022). ગુજરાતમાં 2023માં રાજ્ય સરકારે ખાતર વ્યવસ્થાપન માટે 'ગોબર-ધન યોજના' શરૂ કરી છે, જે ખેડૂતોને બાયોગેસ પ્લાન્ટ સ્થાપવા માટે 50% સબસિડી આપે છે.

ઉદાહરણ: મહેસાણાના સહકારી ડેરી યુનિયન 'બનાસ ડેરી'એ 2024માં 200 બાયોગેસ પ્લાન્ટ સ્થાપ્યા છે, જેનાથી વાર્ષિક 40,000 ટન CO₂-સમકક્ષ મિથેન ઉત્સર્જન ઘટ્યું છે. આ પ્લાન્ટ્સથી ઉત્પન્ન થતો બાયોગેસ ખેડૂતોના રસોડામાં વપરાય છે, જેનાથી LPGનો ખર્ચ પણ ઘટે છે.

સ્ટેપ 3: ચોખાના ખેતરમાં પાણી વ્યવસ્થાપન અપનાવો

ચોખાના ખેતરમાં સતત પાણી ભરાવાથી એનારોબિક પરિસ્થિતિમાં મિથેન ઉત્પન્ન થાય છે. ગુજરાતમાં ચોખાનું વાવેતર મર્યાદિત છે, પરંતુ દક્ષિણ ગુજરાત અને કચ્છમાં થોડા વિસ્તારોમાં થાય છે. 'અલ્ટરનેટ વેટિંગ એન્ડ ડ્રાયિંગ' (AWD) પદ્ધતિ અપનાવવાથી મિથેન ઉત્સર્જન 50% ઘટે છે અને પાણીની બચત 30% થાય છે (IRRI, 2023).

ઉદાહરણ: નવસારીના ખેડૂત જગદીશ ચૌધરીએ 2024માં તેમના 2 હેક્ટર ચોખાના ખેતરમાં AWD પદ્ધતિ અપનાવી. પરિણામે, તેમણે મિથેન ઉત્સર્જનમાં 45% ઘટાડો અને પાણીની બચત 25% નોંધી. આ પદ્ધતિ માટે કોઈ વધારાના સાધનની જરૂર નથી, ફક્ત પાણીના સ્તરને નિયંત્રિત કરવાની જરૂર છે.

સ્ટેપ 4: બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં રોકાણ કરો

બાયોગેસ પ્લાન્ટ માત્ર મિથેન ઉત્સર્જન ઘટાડે છે નહીં, પરંતુ તેમાંથી રસોઈ માટે ગેસ અને ખેતર માટે સ્લરી ખાતર મળે છે. ગુજરાત સરકારની 'સુજલામ સુફલામ' યોજના હેઠળ, 2 m³ ક્ષમતાનો પ્લાન્ટ સ્થાપવા માટે ₹45,000નો ખર્ચ થાય છે, જેમાં 50% સબસિડી મળે છે. આ પ્લાન્ટ 4-5 પશુઓ ધરાવતા પરિવાર માટે પૂરતો છે.

ઉદાહરણ: ગાંધીનગરના ખેડૂત કિરણભાઈ શાહે 2023માં ₹22,500માં (સબસિડી પછી) બાયોગેસ પ્લાન્ટ સ્થાપ્યો. આ પ્લાન્ટથી તેમને દરરોજ 4 કલાકનો રસોઈ ગેસ મળે છે, જેનાથી માસિક ₹1,200ની LPG બચત થાય છે. પ્લાન્ટની સ્થાપનાનો ખર્ચ 18 મહિનામાં વસૂલ થઈ જાય છે.

સ્ટેપ 5: પશુઓની સંખ્યા નિયંત્રિત કરો અને સંતુલિત ખોરાક આપો

ઘણા ડેરી ખેડૂતો તેમની જરૂરિયાત કરતાં વધુ પશુઓ રાખે છે, જેનાથી મિથેન ઉત્સર્જન વધે છે. સંતુલિત ખોરાક, જેમાં યોગ્ય પ્રમાણમાં પ્રોટીન, કાર્બોહાઈડ્રેટ, અને ખનિજો હોય, તે પશુઓના પાચનમાં સુધારો કરે છે અને મિથેન ઉત્પાદન ઘટાડે છે. FAO (2022) મુજબ, સંતુલિત આહારથી દૂધ ઉત્પાદનમાં 10% વધારો અને મિથેન ઉત્સર્જનમાં 15% ઘટાડો થાય છે.

ઉદાહરણ: સુરેન્દ્રનગરના ખેડૂત મનીષાબેન પરમારે તેમની 20 ગાયો માટે પશુ આહાર તૈયાર કરવા ગુજરાત કૃષિ યુનિવર્સિટીના પોષણ નિષ્ણાતની સલાહ લીધી. તેમણે લીલો ચારો, સૂકો ચારો, અને ધાન્યનું યોગ્ય મિશ્રણ અપનાવ્યું. છ મહિનામાં, દૂધ ઉત્પાદન 8% વધ્યું અને મિથેન ઉત્સર્જન 12% ઘટ્યું. સલાહ માટેનો ખર્ચ ₹3,000 હતો, પરંતુ વધારાના દૂધના વેચાણથી તેની ભરપાઈ થઈ.

સ્ટેપ 6: સરકારી યોજનાઓ અને કાર્બન ક્રેડિટનો લાભ લો

ભારત સરકારે 2022માં 'નેશનલ મિથેન એક્શન પ્લાન' (NMAP) શરૂ કર્યો છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય 2030 સુધીમાં મિથેન ઉત્સર્જન 15% ઘટાડવાનો છે. ગુજરાત સરકારે પણ 'સ્ટેટ મિથેન મિશન' 2024માં શરૂ કર્યું છે, જે ખેડૂતોને કાર્બન ક્રેડિટ મેળવવામાં મદદ કરે છે. કાર્બન ક્રેડિટથી ખેડૂતોને વધારાની આવક મળે છે.

ઉદાહરણ: બનાસ ડેરીના સહયોગથી, 2025માં 500 ખેડૂતોએ કાર્બન ક્રેડિટ મેળવી છે. દરેક ખેડૂતને તેમના મિથેન ઘટાડાના આધારે ₹10,000-₹25,000 વાર્ષિક આવક થાય છે. કાર્બન ક્રેડિટ મેળવવા માટે, ખેડૂતોએ તેમની પદ્ધતિઓની નોંધણી 'વેરા' જેવી સંસ્થામાં કરાવવી પડે છે.

સ્ટેપ 7: સમુદાય-સ્તરે જાગૃતિ અને તાલીમમાં ભાગ લો

મિથેન ઘટાડવાના પ્રયાસો ત્યારે જ સફળ થાય છે જ્યારે આખો સમુદાય સાથે મળીને કામ કરે. ગુજરાતમાં ઘણી સ્વયંસેવી સંસ્થાઓ, જેમ કે 'કૃષિ મિત્ર' અને 'જલ સંસ્થા', ખેડૂતો માટે તાલીમ કાર્યક્રમો યોજે છે. આ કાર્યક્રમોમાં મિથેન ઘટાડવાની પદ્ધતિઓ, બાયોગેસ પ્લાન્ટની જાળવણી, અને કાર્બન ક્રેડિટ મેળવવાની પ્રક્રિયા શીખવવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ: 2025માં, અમદાવાદ જિલ્લાના 200 ખેડૂતોએ 'કૃષિ મિત્ર' દ્વારા આયોજિત 3-દિવસીય તાલીમમાં ભાગ લીધો. તાલીમ પછી, 60% ખેડૂતોએ ઓછામાં ઓછી એક પદ્ધતિ અપનાવી. આ તાલીમ માટેનો ખર્ચ ₹1,500 પ્રતિ ખેડૂત છે, જે સ્થાનિક સહકારી મંડળીઓ ભરપાઈ કરે છે.

ગુજરાતમાં મિથેન ગેસ ઘટાડવાની કિંમત અને સમય

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું મિથેન ગેસ ખરેખર ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં મોટો ફાળો આપે છે?

હા, IPCC (2025) મુજબ, વૈશ્વિક ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં મિથેનનો હિસ્સો લગભગ 20% છે, અને તેની 20-વર્ષની ગ્લોબલ વોર્મિંગ પોટેન્શિયલ CO₂ કરતાં 84 ગણી છે. તેથી, મિથેન ઘટાડવું એ આબોહવા પરિવર્તન સામેની લડતમાં સૌથી ઝડપી અસરકારક પગલું છે.

ગુજરાતમાં મિથેન ઉત્સર્જનનો મુખ્ય સ્ત્રોત કયો છે?

ગુજરાતમાં મિથેન ઉત્સર્જનના મુખ્ય સ્ત્રોતોમાં પશુપાલન (એન્ટેરિક ફર્મેન્ટેશન અને ખાતર), ચોખાની ખેતી, અને કચરો વ્યવસ્થાપનનો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યના કૃષિ વિભાગ (2023) મુજબ, પશુપાલનનો હિસ્સો લગભગ 55% છે.

શું નાના ખેડૂતો માટે બાયોગેસ પ્લાન્ટ ખર્ચાળ છે?

નાના ખેડૂતો માટે, ગુજરાત સરકારની સબસિડીને કારણે 2 m³ બાયોગેસ પ્લાન્ટનો ખર્ચ માત્ર ₹22,500 છે. આ પ્લાન્ટથી રસોઈ ગેસ મળવાથી માસિક ₹1,200ની બચત થાય છે, જેનાથી રોકાણ 18 મહિનામાં વસૂલ થાય છે.

મિથેન ઘટાડવાથી ખેડૂતોને સીધો ફાયદો શું છે?

મિથેન ઘટાડવાની પદ્ધતિઓ, જેમ કે સંતુલિત આહાર અને બાયોગેસ પ્લાન્ટ, દૂધ ઉત્પાદનમાં વધારો, ખાતરની ગુણવત્તામાં સુધારો, અને ઊર્જાની બચત કરે છે. વધુમાં, કાર્બન ક્રેડિટ વેચીને વાર્ષિક ₹10,000-25,000 સુધીની વધારાની આવક મેળવી શકાય છે.

શું શાકાહારી આહાર મિથેન ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે?

હા, શાકાહારી આહારમાં પશુ ઉત્પાદનો ઓછા હોવાથી પશુપાલનની માંગ ઘટે છે, જેનાથી મિથેન ઉત્સર્જન ઘટે છે. જો કે, આ લેખમાં ચર્ચા કરેલી પદ્ધતિઓ હાલના પશુપાલકો માટે છે, જેઓ તરત જ પશુપાલન છોડી શકતા નથી.

આ પગલાં અપનાવવાથી માત્ર પર્યાવરણને જ ફાયદો નથી, પરંતુ ગુજરાતના ખેડૂતોની આવકમાં પણ વધારો થાય છે. જો તમે પશુપાલક છો, તો આજે જ પહેલું પગલું ભરો — તમારા પશુઓના આહારમાં ફેરફાર કરીને અથવા સ્થાનિક કૃષિ વિભાગનો સંપર્ક કરીને.