A conversation with Dr. Leena Desai: કાર્બન ઓફસેટ સ્કેમ અને ગુજરાતમાં ટકાઉ ઉર્જા સંક્રમણ

ટૂંકો જવાબ: કાર્બન ઓફસેટ સ્કેમ એવી યુક્તિઓ છે જેમાં કંપનીઓ ઉત્સર્જન ઘટાડવાને બદલે સસ્તા ક્રેડિટ ખરીદીને ગ્રીનવોશિંગ કરે છે, જે ગુજરાતના ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન લક્ષ્યાંકોને નબળા પાડે છે. ડૉ. લીના દેસાઈ સમજાવે છે કે પશુ ઉદ્યોગ, ખાસ કરીને ડેરી અને માંસ ઉત્પાદન, પ્રદૂષણનો મોટો સ્ત્રોત છે અને સાચો ઉપાય પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર અને નવીનીકરણીય ઉર્જામાં છે.

કાર્બન ઓફસેટ સ્કેમ શું છે અને તે ગુજરાતમાં કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?

કાર્બન ઓફસેટ એ એક પદ્ધતિ છે જેમાં કંપની અથવા વ્યક્તિ પોતાના ઉત્સર્જનની ભરપાઈ કરવા માટે એવા પ્રોજેક્ટમાં રોકાણ કરે છે જે ઉત્સર્જન ઘટાડે છે, જેમ કે વૃક્ષારોપણ અથવા સૌર ઉર્જા. પરંતુ સમસ્યા એ છે કે ઘણી વખત આ ક્રેડિટ ખોટી રીતે ગણવામાં આવે છે, બમણી વેચાય છે, અથવા એવા પ્રોજેક્ટ પર આધારિત હોય છે જે વાસ્તવમાં ઉત્સર્જન ઘટાડતા નથી. ગુજરાતમાં, કેટલીક કંપનીઓ પોતાના કારખાનાના ઉત્સર્જનને છુપાવવા માટે સસ્તા ક્રેડિટ ખરીદે છે, જ્યારે ખરેખર તેમને પોતાની ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં ફેરફાર કરવાની જરૂર છે.

ડૉ. દેસાઈના મતે, આ સ્કેમ માત્ર ગ્રીનવોશિંગ નથી, પરંતુ આબોહવા નીતિને નબળી પાડે છે. "જ્યારે કંપની કાર્બન ક્રેડિટ ખરીદે છે, ત્યારે તે પોતાના ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવાને બદલે તેને ખરીદીને 'દૂર કરી દે છે' — પરંતુ આ ગાણિતીક રમત છે, વાસ્તવિક ઉકેલ નથી," તેઓ કહે છે. ગુજરાતમાં, જ્યાં રાજ્ય સરકારે 2022માં રિન્યુએબલ એનર્જી ટાર્ગેટ નક્કી કર્યા છે, આવા સ્કેમ રોકાણને ખોટી દિશામાં મોકલે છે.

“કાર્બન ઓફસેટ એ ગણિતીય રમત છે, વાસ્તવિક ઉકેલ નથી. જ્યાં સુધી આપણે પશુ ઉદ્યોગ અને અશ્મિભૂત ઇંધણનો ત્યાગ નહીં કરીએ, ત્યાં સુધી કોઈ ક્રેડિટ આપણને બચાવી શકશે નહીં.”

ગુજરાતમાં ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં પશુ ઉદ્યોગનો હિસ્સો કેટલો છે?

વૈશ્વિક સ્તરે, FAO અનુસાર (2023), પશુ ઉદ્યોગ કુલ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનના લગભગ 14.5% માટે જવાબદાર છે, જે પરિવહન ક્ષેત્ર કરતાં પણ વધુ છે. ગુજરાતમાં, જે ભારતના દૂધ ઉત્પાદનમાં અગ્રણી રાજ્ય છે, ડેરી ઉદ્યોગ મિથેન ઉત્સર્જનનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. ગાય અને ભેંસના ઢોરમાંથી નીકળતું મિથેન, જે CO2 કરતાં 28 ગણું વધુ શક્તિશાળી છે, તે રાજ્યના કુલ ઉત્સર્જનમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે.

શું કાર્બન ક્રેડિટ ખરીદવાથી ખરેખર ઉત્સર્જન ઘટે છે?

મોટાભાગે ના. એક અભ્યાસ મુજબ, યુરોપિયન યુનિયનના કાર્બન માર્કેટમાં અનેક ક્રેડિટ 'એડિશનાલિટી' ટેસ્ટમાં નિષ્ફળ જાય છે, એટલે કે તે પ્રોજેક્ટ ઉત્સર્જન ઘટાડવાને બદલે એવા કામ કરે છે જે કોઈપણ રીતે થઈ શકે તેમ હતું. ઉદાહરણ તરીકે, કેટલાક વૃક્ષારોપણ પ્રોજેક્ટમાં વૃક્ષો થોડા વર્ષોમાં સુકાઈ જાય છે, અથવા તે એવી જમીન પર કરવામાં આવે છે જે પહેલેથી જ જંગલ હતી. ગુજરાતમાં, કેટલીક કંપનીઓએ સૌર ઉર્જા પ્રોજેક્ટમાં રોકાણ કરીને ક્રેડિટ મેળવી છે, પરંતુ આ પ્રોજેક્ટ રાજ્યના ગ્રીડમાં વધારાની ઉર્જા ઉમેરતા નથી કારણ કે તે પહેલેથી જ આયોજિત હતા.

ગુજરાતમાં ટકાઉ ઉર્જા સંક્રમણ માટે કયા વિકલ્પો છે?

ડૉ. દેસાઈ સૂચવે છે કે સાચો સંક્રમણ એ છે કે ઉત્સર્જનના સ્ત્રોત પર જ અંકુશ મૂકવો. ગુજરાતે પહેલેથી જ સૌર ઉર્જામાં મોટી પ્રગતિ કરી છે, જેમ કે ભુજ નજીકનો ચરણકા સૌર પાર્ક, જે વિશ્વના સૌથી મોટા સૌર પાર્કોમાંનો એક છે. પરંતુ આ પૂરતું નથી. આપણે ઉર્જા કાર્યક્ષમતા, સાર્વજનિક પરિવહન, અને સૌથી અગત્યનું, ખાદ્ય પ્રણાલીમાં ફેરફાર કરવાની જરૂર છે. પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર, જેમાં ડેરી અને માંસનો સમાવેશ થતો નથી, તે ઉત્સર્જનમાં 50% સુધી ઘટાડો કરી શકે છે, જેમ કે ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીના અભ્યાસમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે (2023).

કાર્બન ઓફસેટ સ્કેમથી બચવા માટે ગુજરાતી ગ્રાહકો શું કરી શકે?

પ્રથમ, ગ્રાહકોએ એવી બ્રાન્ડ્સ પર શંકા કરવી જોઈએ જે 'કાર્બન ન્યુટ્રલ' અથવા 'ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ' લેબલ વાપરે છે પરંતુ તેમના ઉત્પાદનમાં પશુ ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ડેરી કંપનીઓ કે જેઓ ઓફસેટ ખરીદે છે પરંતુ તેમના ઢોરમાંથી નીકળતું મિથેન ઘટાડતી નથી. બીજું, ગ્રાહકોએ સ્થાનિક, પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ ઉત્પાદનો પસંદ કરવા જોઈએ, જેમ કે ગુજરાતી વાનગીઓમાં ઉપયોગમાં લેવાતી દાળ, શાકભાજી અને અનાજ. ત્રીજું, તેઓએ રોકાણમાં પણ સચેત રહેવું જોઈએ: એવા ફંડ્સ ટાળો જે કાર્બન ક્રેડિટમાં રોકાણ કરે છે પરંતુ તેમની અસર ચકાસતા નથી.

શું પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર ગુજરાતમાં આબોહવા પરિવર્તન ઘટાડી શકે છે?

ચોક્કસપણે. ગુજરાતમાં પરંપરાગત રીતે શાકાહારી આહાર પ્રચલિત છે, પરંતુ છેલ્લા દાયકામાં ડેરી ઉત્પાદનોનો વપરાશ વધ્યો છે, જેમ કે દૂધ, દહીં અને ઘી. આ ઉત્પાદનોની પર્યાવરણીય અસર નોંધપાત્ર છે. EAT-Lancet કમિશન (2019) અનુસાર, પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર માત્ર ઉત્સર્જન ઘટાડે નહીં, પરંતુ જમીન અને પાણીના ઉપયોગમાં પણ ઘટાડો કરે છે. ગુજરાતમાં, જ્યાં પાણીની અછત છે, ત્યાં ડેરી ઉદ્યોગ માટે ઘાસચારો ઉગાડવા માટે પાણીનો વપરાશ ઘટાડવો જરૂરી છે.

ગુજરાત સરકારની નીતિઓ કાર્બન ઓફસેટને કેવી રીતે નિયંત્રિત કરે છે?

ભારત સરકારે 2022માં કાર્બન ટ્રેડિંગ યોજના શરૂ કરી છે, જેમાં ગુજરાત પણ સામેલ છે. જોકે, ડૉ. દેસાઈ ચિંતા વ્યક્ત કરે છે કે આ યોજનામાં પારદર્શિતાનો અભાવ છે. "ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ પાસે કાર્બન ક્રેડિટની ચકાસણી માટે પૂરતી ક્ષમતા નથી," તેઓ કહે છે. "અમને એવી સ્વતંત્ર સંસ્થાઓની જરૂર છે જે ઓડિટ કરી શકે, અને જાહેર ડેટાબેઝ જે દરેક ક્રેડિટની અસર દર્શાવે." ગુજરાતમાં, સૌર ઉર્જા નીતિ પ્રશંસનીય છે, પરંતુ તેને પશુ ઉદ્યોગના ઉત્સર્જન સાથે જોડવામાં આવી નથી.

શું કાર્બન ઓફસેટ સ્કેમ વન્યજીવન અને જૈવવિવિધતાને અસર કરે છે?

હા, અને આ ઘણીવાર અવગણવામાં આવે છે. કાર્બન ઓફસેટ પ્રોજેક્ટ્સ, જેમ કે વૃક્ષારોપણ, ઘણીવાર મોનોકલ્ચર વન ઉભા કરે છે જે સ્થાનિક ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડે છે. ગુજરાતમાં, ખાસ કરીને કચ્છના વિસ્તારમાં, એવા પ્રોજેક્ટ્સ છે જે મેન્ગ્રોવ વાવે છે, પરંતુ તે સ્થાનિક વન્યજીવન માટે યોગ્ય નથી. ડૉ. દેસાઈ ઉમેરે છે, "અમે પ્રાણીઓના નિવાસસ્થાનનો નાશ કરીને કાર્બન ક્રેડિટ મેળવીએ છીએ, જે આબોહવા કટોકટીને વધુ ખરાબ બનાવે છે." જૈવવિવિધતા અને આબોહવા એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે; તેમને અલગ કરી શકાય નહીં.

ગુજરાતમાં ટકાઉ ઉર્જા સંક્રમણ માટે સૌથી અસરકારક પગલાં કયા છે?

શું કાર્બન ઓફસેટ સ્કેમ ટાળવા માટે કોઈ કાયદાકીય ઉપાય છે?

ભારતમાં હાલમાં કોઈ ચોક્કસ કાયદો નથી જે કાર્બન ઓફસેટની ચકાસણી કરે, પરંતુ ગ્રાહક સંરક્ષણ અધિનિયમ (2019) હેઠળ ગ્રીનવોશિંગને ગેરમાર્ગે દોરનારી જાહેરાત તરીકે ગણી શકાય. ડૉ. દેસાઈ સૂચવે છે કે ગુજરાત સરકારે એક રાજ્ય-સ્તરીય કાર્બન ઓડિટ એજન્સી બનાવવી જોઈએ જે તમામ ક્રેડિટની અસર ચકાસે. "અમે કચ્છમાં મીઠા ઉત્પાદકો પાસેથી શીખી શકીએ છીએ કે કેવી રીતે સહકારી માળખું કામ કરે છે," તેઓ ઉમેરે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું કાર્બન ઓફસેટ ખરીદવું ગેરકાયદેસર છે?

ના, કાર્બન ઓફસેટ ખરીદવું ગેરકાયદેસર નથી, પરંતુ જો તે ખોટી રીતે રજૂ કરવામાં આવે અથવા તેની અસર વાસ્તવિક ન હોય, તો તે છેતરપિંડી ગણી શકાય. ભારતમાં, કાર્બન ટ્રેડિંગ યોજના હેઠળ, કંપનીઓએ તેમની ક્રેડિટની જાણ કરવી જરૂરી છે, પરંતુ ચકાસણીની પ્રક્રિયા હજુ વિકસિત થઈ રહી છે.

કાર્બન ઓફસેટ સ્કેમથી ગુજરાતના ખેડૂતોને કેવી અસર થાય છે?

ખેડૂતો ઘણીવાર એવા પ્રોજેક્ટ્સમાં સામેલ થાય છે જેમ કે વૃક્ષારોપણ, પરંતુ તેમને યોગ્ય વળતર મળતું નથી. વધુમાં, જો ક્રેડિટ ખોટી સાબિત થાય, તો ખેડૂતો પર કાયદાકીય કાર્યવાહી થઈ શકે છે. ગુજરાતમાં, જ્યાં ખેતી મુખ્ય વ્યવસાય છે, આવા સ્કેમ નાના ખેડૂતોને સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

શું ડેરી ઉત્પાદનો કાર્બન ઓફસેટ સ્કેમનો ભાગ છે?

હા, ઘણી ડેરી કંપનીઓ તેમના ઉત્પાદનને 'કાર્બન ન્યુટ્રલ' તરીકે વેચવા માટે ઓફસેટ ખરીદે છે, પરંતુ તેઓ ઢોરના મિથેન ઉત્સર્જનને ઘટાડતી નથી. આ ગ્રીનવોશિંગ છે, કારણ કે ડેરી ઉદ્યોગની પર્યાવરણીય અસર મુખ્યત્વે મિથેનમાંથી આવે છે, જે ઓફસેટથી દૂર થતી નથી.

ગુજરાતમાં કયા કાર્બન ઓફસેટ પ્રોજેક્ટ સૌથી વિશ્વસનીય છે?

સામાન્ય રીતે, સૌર અને પવન ઉર્જા પ્રોજેક્ટ કે જે વધારાની ક્ષમતા ઉમેરે છે અને સ્વતંત્ર રીતે ચકાસવામાં આવે છે તે વધુ વિશ્વસનીય છે. ગુજરાતમાં, ગુજરાત ઉર્જા વિકાસ નિગમ (GUVNL) દ્વારા સંચાલિત સૌર પ્રોજેક્ટ્સ સામાન્ય રીતે સારા માનવામાં આવે છે, પરંતુ હંમેશા તૃતીય-પક્ષ ઓડિટ તપાસો.

શું મારે વ્યક્તિગત રીતે કાર્બન ઓફસેટ ખરીદવું જોઈએ?

તમારા પોતાના ઉત્સર્જનને ઘટાડવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું વધુ સારું છે, જેમ કે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર અપનાવવો, જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરવો, અને ઉર્જા કાર્યક્ષમ ઉપકરણો ખરીદવા. જો તમે ઓફસેટ ખરીદવા માંગો છો, તો સ્વતંત્ર પ્રમાણિત પ્રોજેક્ટ પસંદ કરો અને ખાતરી કરો કે તે તમારા વિસ્તારમાં છે.

મુખ્ય તારણો

ડૉ. લીના દેસાઈ અમદાવાદ સ્થિત પર્યાવરણ વૈજ્ઞાનિક છે અને ગુજરાતમાં ટકાઉ ઉર્જા નીતિ પર 15 વર્ષથી કામ કરી રહ્યા છે. તેમણે રાજ્યની આબોહવા ક્રિયા યોજનામાં યોગદાન આપ્યું છે અને કાર્બન માર્કેટની અસર પર અનેક પેપર પ્રકાશિત કર્યા છે.