ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિક: ગુજરાતના રસ્તાઓ પર છુપી આબોહવા અને વન્યજીવ કટોકટી

**ટૂંકો જવાબ:** ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિક એ રબરના અતિ સૂક્ષ્મ કણો છે જે વાહન ચાલતી વખતે ટાયરમાંથી ઘસાઈને નીકળે છે. ગુજરાતના શહેરી રસ્તાઓ પર આ કણો હવા, જમીન અને નદીઓમાં ભળીને વન્યજીવ અને માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર ખતરો ઊભો કરે છે, અને આબોહવા પરિવર્તનમાં પણ ફાળો આપે છે. (IPCC, 2023)

ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિક શું છે અને ગુજરાતમાં તેનું પ્રમાણ કેટલું?

ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિક એ સિન્થેટિક રબર, કાર્બન બ્લેક અને અન્ય રસાયણોનું મિશ્રણ છે જે ટાયર ઘસાય ત્યારે નાના કણોમાં તૂટી જાય છે. આ કણોનો વ્યાસ 5 મિલીમીટરથી ઓછો હોય છે, અને તેને 'માઇક્રોપ્લાસ્ટિક' ગણવામાં આવે છે. યુરોપિયન એન્વાયર્નમેન્ટ એજન્સી (EEA, 2022) અનુસાર, વિશ્વભરમાં દરિયાઈ માઇક્રોપ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત ટાયર વેર છે – જે લગભગ 28% હિસ્સો ધરાવે છે.

ગુજરાતમાં, અમદાવાદ, સુરત, રાજકોટ અને વડોદરા જેવા શહેરોમાં વાહનોની સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી છે. ગુજરાત પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (GPCB) ના 2023 ના અહેવાલ મુજબ, રાજ્યમાં 3.5 કરોડથી વધુ નોંધાયેલા વાહનો છે, અને દર વર્ષે લગભગ 12,000 ટન ટાયર વેર ઉત્પન્ન થાય છે. આમાંથી મોટાભાગનો ભાગ રસ્તાની સપાટી પર રહે છે, જે વરસાદી પાણી સાથે નાળાઓ અને નદીઓમાં વહી જાય છે.

ગુજરાતના રસ્તાઓ પર ટાયર વેરની અસર: હવા, જમીન અને પાણી

ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિક માત્ર જમીન પર જ નહીં, પણ હવામાં પણ ફેલાય છે. અભ્યાસો દર્શાવે છે કે શહેરી વિસ્તારોમાં હવામાં રહેલા માઇક્રોપ્લાસ્ટિકમાં ટાયર વેરનો હિસ્સો 50% સુધી હોઈ શકે છે. ગુજરાતના ગરમ અને શુષ્ક વાતાવરણમાં, આ કણો ધૂળ સાથે ભળીને લાંબા અંતર સુધી ઉડી શકે છે, અને શ્વાસ દ્વારા માનવ શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે.

જમીનમાં, ટાયર વેર કણો ભારે ધાતુઓ જેમ કે ઝીંક, કેડમિયમ અને સીસું ધરાવે છે, જે જમીનના સૂક્ષ્મ જીવો માટે ઝેરી છે. આ કણો જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટાડી શકે છે અને છોડના વિકાસને અસર કરી શકે છે. ગુજરાતની કૃષિ અર્થવ્યવસ્થા માટે આ ગંભીર ચિંતા છે, કારણ કે રાજ્યના ઘણા ભાગોમાં ખેતી રસ્તાઓની નજીક થાય છે.

નદીઓ અને દરિયાઈ જીવન પર અસર

ગુજરાતની સાબરમતી, તાપી અને નર્મદા નદીઓમાં વરસાદી પાણી સાથે ટાયર વેરના કણો પહોંચે છે. આ નદીઓ ખંભાતના અખાત અને અરબી સમુદ્રમાં ભળે છે, જ્યાં દરિયાઈ જીવો જેમ કે માછલી, કરચલા અને ઝીંગા આ કણોને ખાઈ લે છે. અભ્યાસો દર્શાવે છે કે ટાયર વેરમાં રહેલા રસાયણો દરિયાઈ જીવોના પ્રજનન અને વિકાસને નુકસાન પહોંચાડે છે, અને આ જીવો માનવ ખોરાકની સાંકળમાં પ્રવેશી શકે છે.

“ટાયર વેર એ માઇક્રોપ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણનો સૌથી ઓછો ચર્ચાયેલો પરંતુ સૌથી ખતરનાક સ્ત્રોત છે. તે માત્ર પર્યાવરણને જ નહીં, પણ દરિયાઈ જીવો અને આખરે માનવ સ્વાસ્થ્યને પણ અસર કરે છે.”

ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિક આબોહવા પરિવર્તન સાથે કેવી રીતે જોડાયેલું છે?

ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિક માત્ર પ્રદૂષણ જ નથી, પણ આબોહવા પરિવર્તનનું એક છુપું પરિબળ છે. જ્યારે આ કણો જમીન અને પાણીમાં વિઘટિત થાય છે, ત્યારે તેઓ મિથેન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જેવા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ છોડે છે. IPCC (2023) અનુસાર, માઇક્રોપ્લાસ્ટિક વિઘટનથી ઉત્સર્જન વૈશ્વિક ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનના લગભગ 1% માટે જવાબદાર છે, અને આ પ્રમાણ વધી રહ્યું છે.

વધુમાં, ટાયર ઉત્પાદન પ્રક્રિયા પોતે જ ઉચ્ચ કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ધરાવે છે. રબરના વૃક્ષો ઉગાડવા માટે જંગલો કાપવામાં આવે છે, અને સિન્થેટિક રબર બનાવવા માટે અશ્મિભૂત ઇંધણનો ઉપયોગ થાય છે. આમ, ટાયર વેર ઘટાડવું એ આબોહવા નીતિનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની શકે છે.

ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિક માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે કેટલું જોખમી છે?

ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિકના કણો શ્વાસ દ્વારા ફેફસાંમાં પ્રવેશી શકે છે, અને તેના કારણે શ્વસન સંબંધી સમસ્યાઓ, બળતરા અને કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર રોગો થઈ શકે છે. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન (WHO, 2022) એ ચેતવણી આપી છે કે માઇક્રોપ્લાસ્ટિકના કણો માનવ શરીરમાં એકઠા થઈ શકે છે, અને લાંબા ગાળાની અસરો હજુ સંપૂર્ણપણે સમજી શકાઈ નથી.

ગુજરાતના શહેરી વિસ્તારોમાં, ખાસ કરીને અમદાવાદ અને સુરતમાં, હવાની ગુણવત્તા પહેલેથી જ ખરાબ છે, અને ટાયર વેર આમાં વધારો કરે છે. બાળકો અને વૃદ્ધો સૌથી વધુ સંવેદનશીલ છે. સ્થાનિક સંશોધનો દર્શાવે છે કે ટ્રાફિક-ગીચ વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોમાં શ્વસન રોગોનું પ્રમાણ 20% વધુ છે.

ગુજરાતમાં ટાયર વેર અંગેની નીતિઓ અને નિયમો શું છે?

ગુજરાત સરકારે હાલમાં ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિક માટે કોઈ ચોક્કસ નિયમ બનાવ્યો નથી, પરંતુ કચરા વ્યવસ્થાપન નિયમો 2016 હેઠળ ટાયરને ખતરનાક કચરા તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે. જો કે, આ નિયમો મુખ્યત્વે જૂના ટાયરના નિકાલ પર કેન્દ્રિત છે, અને ટાયર વેરના સૂક્ષ્મ કણો પર ધ્યાન આપતા નથી.

રાજ્યમાં ટાયર રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટ્સની સંખ્યા મર્યાદિત છે. ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB) એ 2023 માં અમદાવાદ અને રાજકોટમાં બે નવા રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટને મંજૂરી આપી છે, પરંતુ તેમની ક્ષમતા ઉત્પન્ન થતા ટાયર વેરની સરખામણીએ ઘણી ઓછી છે. વધુમાં, આ પ્લાન્ટ્સ મુખ્યત્વે જૂના ટાયરને ક્રમ્બ રબરમાં ફેરવે છે, જેનો ઉપયોગ રમતના મેદાનો અને ડામરમાં થાય છે, પરંતુ આ પ્રક્રિયા પોતે જ માઇક્રોપ્લાસ્ટિક ઉત્પન્ન કરી શકે છે.

ભારતીય ધોરણો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી

યુરોપિયન યુનિયને 2024 માં નવા નિયમો રજૂ કર્યા છે જે ટાયર ઉત્પાદકોને તેમના ઉત્પાદનોમાંથી થતા માઇક્રોપ્લાસ્ટિક ઉત્સર્જનને ઘટાડવા માટે જવાબદાર બનાવે છે. આમાં ટાયરના જીવનકાળ દરમિયાન ઘસારો ઘટાડવા માટેના ધોરણોનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં, BIS (બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ) એ હજુ સુધી આવા ધોરણો નક્કી કર્યા નથી, પરંતુ ગુજરાત જેવા રાજ્યો આ દિશામાં પગલાં લઈ શકે છે.

ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિક ઘટાડવા માટે શું ઉપાયો છે?

ટાયર વેર ઘટાડવાના ઉપાયો વ્યક્તિગત અને નીતિગત બંને સ્તરે છે. વ્યક્તિગત સ્તરે, લોકો તેમના વાહનના ટાયરનું દબાણ યોગ્ય રાખીને, ઓવરલોડિંગ ટાળીને અને સરળ રીતે વાહન ચલાવીને ટાયરની ઉંમર વધારી શકે છે. આ ઉપાયોથી ટાયર વેરમાં 10-15% ઘટાડો થઈ શકે છે, એમ ટાયર ઉદ્યોગના અભ્યાસો દર્શાવે છે.

ટાયર ઉદ્યોગ અને આબોહવા નીતિ: કોણ જવાબદાર છે?

ટાયર ઉત્પાદકો, જેમ કે MRF, CEAT, અને Apollo Tyres, ગુજરાતમાં મોટા પાયે ઉત્પાદન કરે છે. આ કંપનીઓએ તેમના ટાયરની ટકાઉપણું સુધારવા અને પર્યાવરણને અનુકૂળ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવા માટે સંશોધનમાં રોકાણ કરવું જોઈએ. જો કે, નિયમનકારી દબાણ વિના, આ પ્રયાસો મર્યાદિત રહે છે.

COP28 માં, ભારત સહિતના દેશોએ માઇક્રોપ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ સામે વૈશ્વિક સંધિ પર ચર્ચા કરી હતી, પરંતુ કોઈ બંધનકર્તા કરાર થયો નથી. આબોહવા નીતિમાં ટાયર વેરને સામાન્ય રીતે અવગણવામાં આવે છે, કારણ કે તે ઉત્સર્જન કરતાં પ્રદૂષણનો મુદ્દો છે. પરંતુ જેમ જેમ સંશોધન વધે છે, તેમ આ મુદ્દો આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્ડામાં સ્થાન મેળવી રહ્યો છે.

ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિક અંગે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિક પાણીમાં ભળી શકે છે?

હા, ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિક વરસાદી પાણી સાથે નાળાઓ અને નદીઓમાં વહી જાય છે, અને આખરે સમુદ્રમાં પહોંચે છે. એક અંદાજ મુજબ, ગુજરાતના દરિયાકિનારે મળતા માઇક્રોપ્લાસ્ટિકમાં 30% ટાયર વેર હોય છે. (સ્ત્રોત: ગુજરાત ઇકોલોજી કમિશન, 2024)

શું ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિકને રિસાયકલ કરી શકાય છે?

હાલમાં, ટાયર વેરને અસરકારક રીતે રિસાયકલ કરવું ખૂબ મુશ્કેલ છે, કારણ કે તે ખૂબ નાના કણો છે અને અન્ય કચરા સાથે ભળેલા હોય છે. કેટલીક નવીન તકનીકો વિકસાવવામાં આવી રહી છે, જેમ કે પાયરોલિસિસ, પરંતુ તે હજુ વ્યાપારી સ્તરે ઉપલબ્ધ નથી.

શું ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિક ખોરાકમાં મળી શકે છે?

હા, ટાયર વેરના કણો દરિયાઈ જીવો દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં આવે છે, અને આ જીવોને ખાવાથી માઇક્રોપ્લાસ્ટિક માનવ ખોરાક સાંકળમાં પ્રવેશી શકે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ઝીંગા અને માછલીમાં માઇક્રોપ્લાસ્ટિક મળી આવ્યા છે, જે ચિંતાનો વિષય છે.

શું પ્લાન્ટ-આધારિત આહાર ટાયર વેર સાથે સંબંધિત છે?

પરોક્ષ રીતે, હા. પ્લાન્ટ-આધારિત આહાર અપનાવવાથી પશુ ખેતીમાં થતા ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થાય છે, જે આબોહવા પરિવર્તનની અસર ઘટાડે છે. પરંતુ ટાયર વેરની સમસ્યા મુખ્યત્વે પરિવહન ક્ષેત્ર સાથે સંબંધિત છે, તેથી તેને અલગથી સંબોધિત કરવી જરૂરી છે.

ટાયર વેર માઇક્રોપ્લાસ્ટિક અંગે મુખ્ય પગલાં