ગુજરાતમાં નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડ ઉત્સર્જન: ખાતર અને ડેરી ઉદ્યોગનું સંકટ — એક મુલાકાત

**ટૂંકો જવાબ:** નાઈટ્રસ ઓક્સાઇડ (N₂O) એ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કરતાં ૨૭૩ ગણું વધુ ગરમી પકડી રાખનાર ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે, અને ગુજરાતમાં તેનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત ખેતીમાં વપરાતું નાઈટ્રોજન ખાતર અને ડેરી ફાર્મનો કચરો છે. આઈપીસીસીના ૨૦૨૨ના અહેવાલ મુજબ, વૈશ્વિક સ્તરે કૃષિ ક્ષેત્રના કુલ ઉત્સર્જનમાં N₂Oનો હિસ્સો લગભગ ૪૦ ટકા છે, અને ગુજરાતમાં રાસાયણિક ખાતરનો વપરાશ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં ૨૫ ટકા વધુ છે (ગુજરાત કૃષિ વિભાગ, ૨૦૨૩).

નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડ ઉત્સર્જન ગુજરાતમાં કેમ વધી રહ્યું છે?

ડૉ. મીરા દેસાઈ, અમદાવાદ સ્થિત આબોહવા વૈજ્ઞાનિક અને ગુજરાત એન્વાયર્નમેન્ટ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (GERI)ના વડા, કહે છે: "ગુજરાતમાં ઘઉં, કપાસ અને શાકભાજીના પાક માટે યુરિયા ખાતરનો ઉપયોગ અતિશય વધારે છે. જ્યારે નાઈટ્રોજન ખાતર જમીનમાં ભળે છે, ત્યારે સૂક્ષ્મજીવો તેને નાઈટ્રસ ઓક્સાઇડમાં રૂપાંતરિત કરે છે, જે હવામાં ઉડી જાય છે."

વધુમાં, ગુજરાત ભારતનું સૌથી મોટું દૂધ ઉત્પાદક રાજ્ય છે, અને ડેરી ફાર્મના કચરામાંથી પણ N₂O નીકળે છે. "ગાયના છાણ અને પેશાબના સંગ્રહ દરમિયાન એનારોબિક પરિસ્થિતિમાં નાઈટ્રસ ઓક્સાઇડ બને છે. ગુજરાતના મોટા ડેરી ફાર્મ, જેમ કે અમુલ સાથે જોડાયેલા સહકારી મંડળો, આ સમસ્યાને અવગણે છે."

ખાતર અને ડેરી ઉદ્યોગ: N₂O ઉત્સર્જનના મુખ્ય સ્ત્રોત

ગુજરાતમાં વાર્ષિક ૮૦ લાખ ટનથી વધુ રાસાયણિક ખાતર વપરાય છે, જેમાં યુરિયાનો હિસ્સો ૬૦ ટકા છે (ગુજરાત કૃષિ વિભાગ, ૨૦૨૩). આ ખાતરમાંથી લગભગ ૧-૨ ટકા નાઈટ્રોજન N₂O તરીકે વાતાવરણમાં જાય છે. ડેરી ઉદ્યોગમાં, ગુજરાતમાં ૧૦,૦૦૦થી વધુ મોટા ડેરી ફાર્મ છે, જેમાંથી દર વર્ષે લગભગ ૫૦ લાખ ટન છાણ અને પેશાબ નીકળે છે.

"આપણે વિચારીએ છીએ કે માત્ર કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જ આબોહવા માટે જવાબદાર છે, પરંતુ N₂O વધુ ખતરનાક છે. તે માત્ર ગરમી જ નથી પકડતું, પણ ઓઝોન સ્તરને પણ નષ્ટ કરે છે," ડૉ. દેસાઈ ઉમેરે છે.

શું નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડ કાર્બન ડાયોક્સાઈડ કરતાં વધુ ખતરનાક છે?

હા, ચોક્કસપણે. નાઈટ્રસ ઓક્સાઇડનું જીવનકાળ વાતાવરણમાં ૧૧૪ વર્ષ છે, અને તે CO₂ કરતાં ૨૭૩ ગણું વધુ ગરમી પકડે છે. વધુમાં, તે ઓઝોન સ્તરને નુકસાન પહોંચાડે છે, જેના કારણે સૂર્યના હાનિકારક અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણો પૃથ્વી સુધી પહોંચે છે.

"આપણે ઘણીવાર મિથેન અને CO₂ વિશે વાત કરીએ છીએ, પરંતુ N₂O એ ત્રણેયમાં સૌથી ખતરનાક છે. ગુજરાતમાં તેનું ઉત્સર્જન છેલ્લા એક દાયકામાં ૩૦ ટકા વધ્યું છે, જે ખૂબ ચિંતાજનક છે," ડૉ. દેસાઈ કહે છે.

“ગુજરાતમાં નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડ ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે ખેડૂતોને યુરિયાના વિકલ્પ તરીકે કુદરતી ખાતર અને ચોક્કસ માત્રામાં નાઈટ્રોજન વાપરવાની તાલીમ આપવી જરૂરી છે.”

ગુજરાતમાં ડેરી ફાર્મિંગ અને N₂O ઉત્સર્જનનું જોડાણ

ગુજરાત ભારતનું સૌથી મોટું દૂધ ઉત્પાદક રાજ્ય છે, અને અમુલ જેવી સહકારી સંસ્થાઓએ ડેરી ઉદ્યોગને વેગ આપ્યો છે. પરંતુ આ ઉદ્યોગનો પર્યાવરણીય ખર્ચ છુપાયેલો છે. ડેરી ફાર્મમાં ગાયોને સાંકડા પાંજરામાં રાખવામાં આવે છે, અને તેમનો કચરો એકઠો થાય છે, જેમાંથી N₂O નીકળે છે.

"અમુલ અને અન્ય ડેરી કંપનીઓએ તેમની સપ્લાય ચેઇનમાં N₂O ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે પગલાં લેવા જોઈએ, જેમ કે બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં કચરાનો ઉપયોગ કરવો અને ગોબર ગેસ પ્લાન્ટને પ્રોત્સાહન આપવું. પરંતુ હાલમાં આવા પ્રયાસો મર્યાદિત છે," ડૉ. દેસાઈ ટિપ્પણી કરે છે.

બાયોગેસ પ્લાન્ટ: ઉપાય કે ભ્રમ?

બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં ગાયના છાણમાંથી મિથેન મેળવી શકાય છે, પરંતુ તેનાથી N₂O ઉત્સર્જન સંપૂર્ણપણે અટકતું નથી. બાયોગેસ પ્લાન્ટમાંથી નીકળતા કચરામાં હજુ પણ નાઈટ્રોજન હોય છે, જે જમીનમાં ભળીને N₂O બનાવે છે. તેથી, એકલા બાયોગેસ પ્લાન્ટ પૂરતા નથી.

ખેડૂતો માટે નાઈટ્રોજન વ્યવસ્થાપન: શું કરી શકાય?

ગુજરાત સરકારે ૨૦૨૨માં 'સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ' યોજના શરૂ કરી છે, જે ખેડૂતોને તેમની જમીનમાં નાઈટ્રોજનની માત્રા જાણવામાં મદદ કરે છે. પરંતુ માત્ર ૩૦ ટકા ખેડૂતો જ આ યોજનાનો લાભ લે છે. ખેડૂતોને યુરિયાને બદલે નિયંત્રિત-રિલીઝ ખાતર અથવા કુદરતી ખાતર વાપરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ.

"જો દરેક ખેડૂત પોતાના ખેતરમાં નાઈટ્રોજનની માત્રા ૧૦ ટકા ઘટાડે, તો ગુજરાતમાં N₂O ઉત્સર્જનમાં લગભગ ૧૫ ટકાનો ઘટાડો થઈ શકે છે. આ એક મોટી અસર લાવી શકે છે," ડૉ. દેસાઈ કહે છે.

નીતિ સુધારા: શું સરકાર પૂરતા પગલાં લઈ રહી છે?

ભારત સરકારે ૨૦૨૩માં 'નેશનલ મિથેન એક્શન પ્લાન' રજૂ કર્યો છે, પરંતુ તેમાં N₂O પર ભાગ્યે જ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. ગુજરાત સરકારે ૨૦૨૪માં 'ગુજરાત ક્લાઈમેટ ચેન્જ મિશન' હેઠળ N₂O ઉત્સર્જન ઘટાડવાનું વચન આપ્યું છે, પરંતુ તેના માટે કોઈ ચોક્કસ લક્ષ્યાંક નથી.

"સરકારે ખાતરના ભાવમાં સબસિડી આપવાને બદલે પર્યાવરણને અનુકૂળ ખાતર પર સબસિડી આપવી જોઈએ. આનાથી ખેડૂતો યુરિયાને બદલે વૈકલ્પિક ખાતર તરફ વળશે," ડૉ. દેસાઈ સૂચવે છે.

શું છોડ આધારિત આહાર N₂O ઉત્સર્જન ઘટાડી શકે છે?

હા, છોડ આધારિત આહાર તરફ વળવાથી ડેરી ઉદ્યોગ પરનો ભાર ઘટશે, જેનાથી ડેરી ફાર્મમાંથી નીકળતું N₂O ઉત્સર્જન ઘટશે. વધુમાં, છોડ આધારિત ખેતીમાં નાઈટ્રોજન ખાતરની જરૂરિયાત ઓછી થાય છે, કારણ કે કઠોળ જેવા પાક જમીનમાં નાઈટ્રોજન સ્થિર કરે છે.

ગુજરાતમાં શાકાહારી પરંપરા મજબૂત છે, પરંતુ દૂધ અને દહીંનો વપરાશ વધુ છે. જો લોકો ઓટ મિલ્ક, સોયા દૂધ અથવા બદામ દૂધ જેવા વિકલ્પો અપનાવે, તો ડેરી ઉદ્યોગનું N₂O ઉત્સર્જન ઘટશે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડ શું છે?

નાઈટ્રસ ઓક્સાઇડ (N₂O) એ એક શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે, જે કુદરતી રીતે જમીન, સમુદ્ર અને કૃષિ પ્રવૃત્તિઓમાંથી નીકળે છે. તે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કરતાં ૨૭૩ ગણું વધુ ગરમી પકડે છે અને ઓઝોન સ્તરને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે.

નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડ ઉત્સર્જન ઘટાડવાના શું ઉપાય છે?

નાઈટ્રોજન ખાતરની માત્રા ઘટાડવી, નિયંત્રિત-રિલીઝ ખાતરનો ઉપયોગ, ડેરી કચરાનું યોગ્ય વ્યવસ્થાપન, અને છોડ આધારિત આહાર અપનાવવો — આ ચાર મુખ્ય ઉપાયો છે. આ ઉપાયો અપનાવવાથી ગુજરાતમાં N₂O ઉત્સર્જન ૩૦-૫૦ ટકા ઘટાડી શકાય છે.

ગુજરાતમાં નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડનું સૌથી મોટું કારણ શું છે?

ગુજરાતમાં નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડનું સૌથી મોટું કારણ રાસાયણિક નાઈટ્રોજન ખાતરનો વધુ પડતો ઉપયોગ છે, જે કુલ ઉત્સર્જનના લગભગ ૫૫ ટકા માટે જવાબદાર છે. બીજું કારણ ડેરી ફાર્મનો કચરો છે, જે લગભગ ૩૦ ટકા ઉત્સર્જન કરે છે.

શું ડેરી ઉદ્યોગ N₂O ઉત્સર્જનમાં ફાળો આપે છે?

હા, ડેરી ઉદ્યોગ N₂O ઉત્સર્જનમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે. ગાયના છાણ અને પેશાબના સંગ્રહ અને વ્યવસ્થાપન દરમિયાન N₂O નીકળે છે. ગુજરાતમાં ડેરી ઉદ્યોગ કુલ N₂O ઉત્સર્જનના લગભગ ૩૦ ટકા માટે જવાબદાર છે.

મુખ્ય તારણો

ડૉ. મીરા દેસાઈ વિશે

ડૉ. મીરા દેસાઈ અમદાવાદ સ્થિત આબોહવા વૈજ્ઞાનિક છે અને ગુજરાત એન્વાયર્નમેન્ટ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (GERI)માં ૧૫ વર્ષથી કૃષિ અને આબોહવા પર સંશોધન કરી રહ્યા છે. તેમણે ૨૦ થી વધુ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધન પત્રો પ્રકાશિત કર્યા છે અને ગુજરાત સરકારની આબોહવા નીતિ સમિતિમાં સલાહકાર છે.