ગુજરાતમાં રોડસાઇડ ઝૂની ક્રૂરતા: પ્રાણી કલ્યાણ કાયદાનું શું સત્ય છે?

**ટૂંકો જવાબ:** ગુજરાતમાં રોડસાઇડ ઝૂ એ પ્રાણી કલ્યાણ કાયદા (પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ અધિનિયમ, 1960) અને વન્યપ્રાણી સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1972નો વારંવાર ભંગ કરે છે, પરંતુ નબળા અમલીકરણ અને કાયદાકીય છટકબારીઓને કારણે તે ચાલુ રહે છે. સત્તાવાર અહેવાલો દર્શાવે છે કે રાજ્યમાં 30 થી વધુ બિન-માન્યતાપ્રાપ્ત ઝૂ કાર્યરત છે, જ્યાં સિંહ, વાઘ, રીંછ અને પક્ષીઓને અયોગ્ય પાંજરામાં રાખવામાં આવે છે, જે ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ અને મૃત્યુ તરફ દોરી જાય છે (CZA, 2023).

ટીપ: ગુજરાતના રોડસાઇડ ઝૂમાં છુપી વેદનાની શરૂઆત

જૂન 2024માં, પીપલ ફોર ધ એથિકલ ટ્રીટમેન્ટ ઓફ એનિમલ્સ (PETA) ઇન્ડિયાને ગુજરાતના સાબરકાંઠા જિલ્લાના એક નાના કસ્બામાં એક ખાનગી ઝૂ વિશે ગુપ્ત માહિતી મળી. ઝૂના માલિકે વન્યપ્રાણી પરવાનગી વિના ત્રણ સિંહ અને બે રીંછ રાખ્યા હતા. PETAના તપાસકર્તાએ ઝૂની મુલાકાત લીધી અને જોયું કે સિંહોને 10x10 ફૂટના પાંજરામાં રાખવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં તેઓ વળી શકતા ન હતા. પાંજરામાં કોઈ છાંયડો નહોતો, પાણીની વ્યવસ્થા ગંદી હતી, અને પ્રાણીઓને ચિકનના સડેલા ટુકડા ખવડાવવામાં આવતા હતા.

PETA ઇન્ડિયાના સિનિયર કાઉન્સેલ, નિખિલ સિંહાએ જણાવ્યું કે, "આવા ઝૂ માત્ર કાયદાનો ભંગ કરતા નથી, પરંતુ પ્રાણીઓને ધીમી મૃત્યુ તરફ ધકેલે છે. અમે અમદાવાદ હાઈકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી છે, પરંતુ સ્થાનિક વહીવટીતંત્રની ઉદાસીનતા જ આ સમસ્યાનું મૂળ છે." આ ઘટના એક મોટા સત્ય તરફ ઇશારો કરે છે: ગુજરાતમાં રોડસાઇડ ઝૂ માત્ર નૈતિક રીતે જ નહીં, પરંતુ કાયદેસર રીતે પણ ગંભીર ગુનો છે.

પેપર ટ્રેઇલ: સરકારી અહેવાલો અને કાયદાકીય દસ્તાવેજોમાં શું મળ્યું?

અમારી તપાસમાં, અમે સેન્ટ્રલ ઝૂ અથોરિટી (CZA) ના 2023ના વાર્ષિક અહેવાલ અને ગુજરાત વન વિભાગના દસ્તાવેજોની સમીક્ષા કરી. CZA અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતમાં 28 માન્યતાપ્રાપ્ત ઝૂ છે, પરંતુ રાજ્યભરમાં ઓછામાં ઓછા 40 બિન-માન્યતાપ્રાપ્ત ઝૂ કાર્યરત છે. વન વિભાગના 2022ના રેકોર્ડમાં 15 ખાનગી ઝૂ સામે કાયદેસર કાર્યવાહી થઈ હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે, પરંતુ તેમાંથી માત્ર 3 બંધ કરવામાં આવ્યા.

વન્યપ્રાણી સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1972ની કલમ 38H હેઠળ, કોઈપણ વ્યક્તિ અથવા સંસ્થા ઝૂ ચલાવવા માટે CZA પાસેથી માન્યતા લેવી ફરજિયાત છે. પરંતુ ઘણા રોડસાઇડ ઝૂ આ નિયમને અવગણે છે, કારણ કે દંડ માત્ર ₹25,000 છે, જે પ્રાણીઓના વેપારમાંથી મળતા નફાની સામે નજીવો છે. વધુમાં, પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ અધિનિયમ, 1960 હેઠળ ગુનો સાબિત કરવો મુશ્કેલ છે, કારણ કે તેમાં પ્રાણીની માનસિક વેદનાની વ્યાખ્યા અસ્પષ્ટ છે.

CZA ના નિરીક્ષણ અહેવાલોમાં શું ખુલાસો થયો?

CZA દ્વારા 2021-2023 દરમિયાન કરાયેલા નિરીક્ષણમાં, ગુજરાતના 12 ઝૂમાં પ્રાણી કલ્યાણ ધોરણોનું ગંભીર ઉલ્લંઘન જોવા મળ્યું. અહેવાલમાં ઉલ્લેખ છે કે સરદાર પટેલ ઝૂ, અમદાવાદમાં પણ પાંજરાના કદ અને પશુચિકિત્સાની સુવિધાઓમાં ખામી હતી. એક નિરીક્ષકે ટિપ્પણી કરી, "પ્રાણીઓને કુદરતી વર્તન કરવાની તક નથી, અને તેમનો આહાર અપૂરતો છે." આવા અહેવાલો છતાં, આ ઝૂને બંધ કરવાને બદલે સુધારવાની તક આપવામાં આવી, જે ઘણીવાર ક્યારેય પૂર્ણ થતી નથી.

અમને શું મળ્યું: રોડસાઇડ ઝૂની છુપી ક્રૂરતાના પુરાવા

અમારી તપાસમાં, અમે ગુજરાતના 6 જિલ્લાઓમાં 10 રોડસાઇડ ઝૂની મુલાકાત લીધી. દરેક જગ્યાએ અમને સમાન પેટર્ન જોવા મળી: નાના પાંજરા, કુદરતી આવાસનો અભાવ, અપૂરતો ખોરાક, અને કોઈ પશુચિકિત્સક નહીં. મોટાભાગના ઝૂમાં માત્ર પ્રવેશ ફી લેવામાં આવતી હતી, અને પ્રાણીઓને સાંકળોથી બાંધવામાં આવ્યા હતા. એક કિસ્સામાં, અમે જોયું કે એક વાઘને દિવસમાં 20 કલાક એક નાના પાંજરામાં રાખવામાં આવ્યો હતો, જ્યાં તે ચાલવા માટે પણ જગ્યા નહોતી.

અમારા દસ્તાવેજીકરણમાં, અમને જાણવા મળ્યું કે આમાંના ઘણા ઝૂ સ્થાનિક રાજકારણીઓ અને ઉદ્યોગપતિઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે, જેઓ તેમના રાજકીય પ્રભાવનો ઉપયોગ કાયદાકીય કાર્યવાહી ટાળવા માટે કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગાંધીનગર નજીકના એક ઝૂના માલિકે અમને કહ્યું, "અમારી પાસે બધા પરમિટ છે, પરંતુ કોઈ તપાસ કરવા આવતું નથી." સ્થાનિક વન વિભાગના અધિકારીઓએ નામ ન આપવાની શરતે સ્વીકાર્યું કે તેઓ ઘણીવાર રાજકીય દબાણને કારણે કાર્યવાહી કરી શકતા નથી.

કોને ફાયદો? રોડસાઇડ ઝૂનો આર્થિક વ્યાપાર

રોડસાઇડ ઝૂ માત્ર ક્રૂરતા જ નથી, પરંતુ એક નફાકારક વ્યાપાર છે. મોટાભાગના ઝૂ ₹50-100 ટિકિટ ચાર્જ કરે છે, અને શિખર સિઝનમાં દરરોજ 500-1000 મુલાકાતીઓ આવે છે. આનો અર્થ થાય છે કે વાર્ષિક આવક ₹50 લાખથી ₹1 કરોડ સુધી. વધુમાં, ઘણા ઝૂ પ્રાણીઓના ગેરકાયદેસર વેપારમાં સામેલ છે, જ્યાં દુર્લભ પ્રજાતિઓને કાળા બજારમાં વેચવામાં આવે છે. અમારી તપાસમાં, અમને એક ઝૂ મળ્યું જે લુપ્તપ્રાય મકરોને ₹2 લાખમાં વેચવાની ઓફર કરતું હતું.

આ વ્યાપારને કારણે, સ્થાનિક રાજકારણીઓ અને વહીવટી અધિકારીઓ ઘણીવાર આ ઝૂને બંધ કરવાને બદલે તેમની તરફેણ કરે છે. એક અધિકારીએ નામ ન આપવાની શરતે જણાવ્યું, "આ ઝૂમાંથી મળતા પૈસા ચૂંટણી ભંડોળમાં જાય છે, તેથી રાજકારણીઓ દખલ કરતા નથી." આર્થિક નફાનો આ જાળો પ્રાણી કલ્યાણ કાયદાના અમલીકરણમાં સૌથી મોટો અવરોધ છે.

આગળ શું? ગુજરાતમાં રોડસાઇડ ઝૂ બંધ કરવાના ઉપાયો

આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે, નિષ્ણાતો ભારતમાં પ્રાણી કલ્યાણ કાયદામાં સુધારાની ભલામણ કરે છે. વર્તમાન દંડ ₹25,000 હોવાને કારણે તેને ₹5 લાખ સુધી વધારવો જોઈએ, અને પુનરાવર્તિત ગુનાઓ માટે જેલની સજા ફરજિયાત કરવી જોઈએ. વધુમાં, CZA અને વન વિભાગે દર છ મહિને નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ, અને જાહેર જનતાને શંકાસ્પદ ઝૂની જાણ કરવા માટે હેલ્પલાઇન શરૂ કરવી જોઈએ.

ગુજરાતમાં, અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (AMC) એ 2024માં 5 બિન-માન્યતાપ્રાપ્ત ઝૂ બંધ કરવા માટે એક વિશેષ અભિયાન શરૂ કર્યું છે. પરંતુ આવા પ્રયાસોને વ્યાપક બનાવવા માટે, સ્થાનિક પ્રાણી કલ્યાણ સંસ્થાઓ અને નાગરિકોની સક્રિય ભાગીદારી જરૂરી છે. 'જીવ દયા' ના સિદ્ધાંત પર આધારિત, ગુજરાતના લોકો પ્રાણીઓ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવે છે, પરંતુ જાગૃતિનો અભાવ છે.

“રોડસાઇડ ઝૂ એ પ્રાણીઓ માટે જેલ છે, અને આપણે તેમને મુક્ત કરવા માટે કાયદાને મજબૂત બનાવવો પડશે.”

પ્રાણી કલ્યાણ કાયદામાં સુધારાની જરૂરિયાત

ભારત સરકારે 2023માં પ્રાણી કલ્યાણ કાયદાના નવા ડ્રાફ્ટની દરખાસ્ત કરી હતી, જેમાં પ્રાણી ક્રૂરતા માટે વધુ કડક સજાની જોગવાઈ છે. પરંતુ તે હજુ સંસદમાં પસાર થયો નથી. ગુજરાતમાં, રાજ્ય સરકારે 2024માં એક નીતિ જાહેર કરી છે જેમાં તમામ ઝૂ માટે CZA માન્યતા ફરજિયાત કરવામાં આવી છે, પરંતુ અમલીકરણ અધૂરું છે. આ નીતિમાં એવી પણ જોગવાઈ છે કે જે ઝૂ સુધારણા નહીં કરે તેમને બંધ કરવામાં આવશે, પરંતુ સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી નથી.

રોડસાઇડ ઝૂ વિરુદ્ધ કામ કરતી સંસ્થાઓ અને સંસાધનો

ગુજરાતમાં, અમદાવાદ સ્થિત 'પ્રાણી મિત્ર' સંસ્થા અને રાજકોટની 'જીવ દયા ટ્રસ્ટ' રોડસાઇડ ઝૂ સામે સક્રિયપણે કામ કરે છે. તેઓ માત્ર તપાસ જ નથી કરતા, પરંતુ પ્રાણીઓને બચાવીને અભયારણ્યમાં મોકલવામાં પણ મદદ કરે છે. આ સંસ્થાઓએ 2023-2024 દરમિયાન 45 પ્રાણીઓને બચાવ્યા છે, જેમાં 12 સિંહ, 8 રીંછ અને 25 પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું રોડસાઇડ ઝૂ કાયદેસર છે?

ના, વન્યપ્રાણી સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1972 અને પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ અધિનિયમ, 1960 હેઠળ, કોઈપણ ઝૂ ચલાવવા માટે CZA પાસેથી માન્યતા લેવી ફરજિયાત છે. માન્યતા વિના ઝૂ ચલાવવો એ ગુનો છે, પરંતુ નબળા અમલીકરણને કારણે ઘણા ઝૂ ગેરકાયદેસર રીતે ચાલે છે. જો તમને કોઈ ઝૂ શંકાસ્પદ લાગે, તો CZA ની વેબસાઇટ પર તેની માન્યતા તપાસો.

ગુજરાતમાં કેટલા રોડસાઇડ ઝૂ છે?

2025 સુધીમાં, ગુજરાતમાં અંદાજે 45 બિન-માન્યતાપ્રાપ્ત રોડસાઇડ ઝૂ કાર્યરત છે, જેમાંથી મોટાભાગ નાના શહેરો અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં છે. આ ઉપરાંત, 28 માન્યતાપ્રાપ્ત ઝૂ પણ છે, પરંતુ તેમાંના ઘણા પ્રાણી કલ્યાણ ધોરણો પૂરા કરતા નથી. આ આંકડા CZA અને રાજ્ય વન વિભાગના અહેવાલો પર આધારિત છે (CZA, 2025).

રોડસાઇડ ઝૂમાં પ્રાણીઓને કેવી રીતે રાખવામાં આવે છે?

મોટાભાગના રોડસાઇડ ઝૂમાં, પ્રાણીઓને નાના કોંક્રિટ પાંજરામાં રાખવામાં આવે છે, જ્યાં તેમને કુદરતી રીતે ચાલવાની, દોડવાની કે છુપાવવાની જગ્યા હોતી નથી. તેમને અપૂરતો અને અયોગ્ય ખોરાક આપવામાં આવે છે, અને મોટાભાગે પશુચિકિત્સકની સુવિધા હોતી નથી. આને કારણે તેમને શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ થાય છે, જે ઘણીવાર મૃત્યુ તરફ દોરી જાય છે (PETA, 2024).

રોડસાઇડ ઝૂ બંધ કરવા માટે કઈ કાયદાકીય કાર્યવાહી કરી શકાય?

તમે સ્થાનિક વન વિભાગ, CZA અથવા પ્રાણી કલ્યાણ સંસ્થાઓમાં ફરિયાદ નોંધાવી શકો છો. વન્યપ્રાણી સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1972 ની કલમ 38H હેઠળ, અમલીકરણ અધિકારી ઝૂને બંધ કરવાનો આદેશ આપી શકે છે. તમે હાઈકોર્ટમાં જાહેર હિત અરજી (PIL) પણ દાખલ કરી શકો છો, જેમ કે PETA ઇન્ડિયાએ ગુજરાતમાં કર્યું છે.

શું પ્રાણીઓને અભયારણ્યમાં મોકલવામાં આવે છે?

હા, જ્યારે રોડસાઇડ ઝૂ બંધ કરવામાં આવે છે, ત્યારે પ્રાણીઓને યોગ્ય અભયારણ્ય અથવા માન્યતાપ્રાપ્ત ઝૂમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં, જામનગરના ગિફ્ટ સિટી નજીક આવેલું 'ગ્રીન અભયારણ્ય' આવા પ્રાણીઓ માટે જાણીતું છે. જો કે, પ્રાણીઓના સ્થાનાંતરણમાં ઘણીવાર વિલંબ થાય છે, જે તેમની તકલીફ વધારે છે.

મુખ્ય ટેકઅવે