કેન્ડ હંટિંગના 8 મિથ્સ ડિબંક્ડ: ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણનું સત્ય

**ટૂંકો જવાબ:** કેન્ડ હંટિંગ એટલે બંધિસ્તાનમાં કેદ કરેલા પ્રાણીઓનો નફા માટે શિકાર, જેમાં પ્રાણીને ભાગી છૂટવાનો કોઈ રસ્તો નથી. તે સંરક્ષણમાં મદદ કરતું નથી, પરંતુ પ્રાણીઓને ગંભીર શારીરિક અને માનસિક વેદના આપે છે. ગુજરાતમાં આ પ્રથા ગેરકાયદેસર છે, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે તે અબજો ડોલરનો ઉદ્યોગ છે. આ લેખમાં આપણે તેના 8 સામાન્ય મિથ્સને ડિબંક કરીશું અને નૈતિક વન્યજીવ પ્રવાસનના વિકલ્પો શોધીશું.

મિથ 1: કેન્ડ હંટિંગ સંરક્ષણમાં મદદ કરે છે

ઘણા શિકારી દાવો કરે છે કે કેન્ડ હંટિંગથી મળેલા પૈસા સંરક્ષણમાં જાય છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે બંધિસ્તાનમાં ઉછરેલા પ્રાણીઓ જંગલી વસ્તીમાં ક્યારેય છોડવામાં આવતા નથી, અને આવકનો મોટો હિસ્સો ખાનગી માલિકો અને શિકાર ક્લબોને જાય છે. યુનિવર્સિટી ઓફ ઓક્સફોર્ડના 2023ના અભ્યાસ મુજબ, કેન્ડ હંટિંગ સંરક્ષણમાં શૂન્ય યોગદાન આપે છે, કારણ કે તે જંગલી વસ્તી સાથે સંબંધિત નથી.

મિથ 2: કેન્ડ હંટિંગ પ્રાણીઓને 'કુદરતી' મૃત્યુ આપે છે

શિકારી દાવો કરે છે કે શિકાર કરતાં પ્રાણીને ઝડપી મૃત્યુ મળે છે. પરંતુ અભ્યાસો દર્શાવે છે કે મોટાભાગના કેન્ડ હંટિંગ શોટ પ્રાણીને તરત મારતા નથી; તેઓ ઘણીવાર ગોળી લાગ્યા પછી દર્દમાં તરફડિયાં મારે છે. ડો. જેન ગુડોલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (2022) અનુસાર, 30% થી 50% કિસ્સાઓમાં પ્રાણીને બીજી ગોળી મારવી પડે છે. આ ઉપરાંત, બંધિસ્તાનમાં પ્રાણીઓ તણાવ, કુપોષણ અને રોગોથી પીડાય છે, જે તેમના જીવનની ગુણવત્તાને ગંભીર રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે.

બંધિસ્તાનમાં પ્રાણીઓની માનસિક સ્થિતિ

વન્યજીવ પ્રાણીઓ કુદરતી રીતે મુક્ત વિચરણ કરવા માટે બનેલા છે. જ્યારે તેમને નાના બંધિસ્તાનમાં કેદ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેઓ 'સ્ટીરિયોટાઇપિકલ વર્તન' વિકસાવે છે — જેમ કે આગળ-પાછળ ચાલવું, માથું હલાવવું, અથવા સ્વ-નુકસાન. આ ગંભીર માનસિક તણાવ અને ડિપ્રેશનની નિશાની છે, જેમ કે પ્રાણી વર્તનવિજ્ઞાની ડો. માર્થા ક્રોસે 2021માં જણાવ્યું હતું.

મિથ 3: કેન્ડ હંટિંગ આર્થિક રીતે સ્થાનિક સમુદાયોને લાભ આપે છે

દલીલ કરવામાં આવે છે કે કેન્ડ હંટિંગ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં નોકરી અને આવક લાવે છે. જોકે, આ આવક મોટે ભાગે મોટી કંપનીઓ અને વિદેશી માલિકોના ખિસ્સામાં જાય છે. દક્ષિણ આફ્રિકાના સંશોધન મુજબ (Trophy Hunting by the Numbers, 2023), કેન્ડ હંટિંગમાંથી મળતી આવકનો માત્ર 3% સ્થાનિક સમુદાયો સુધી પહોંચે છે, જ્યારે ઇકો-ટૂરિઝમ સ્થાનિક લોકોને 80% સુધી લાભ આપે છે.

મિથ 4: કેન્ડ હંટિંગમાં પ્રાણીઓ 'જંગલી' હોય છે

શિકાર ક્લબો ઘણીવાર જાહેરાત કરે છે કે પ્રાણીઓ 'જંગલી' છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તેઓ જન્મથી બંધિસ્તાનમાં ઉછરેલા હોય છે. તેઓ મનુષ્યોથી ટેવાયેલા હોય છે, ઘણીવાર હાથથી ખવડાવવામાં આવે છે, અને તેમને ભાગવાની કોઈ તક હોતી નથી. આને 'કેન્ડ' (કેન્ડી) એટલા માટે કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેમને શિકારી માટે કેન્ડીની જેમ સરળ લક્ષ્ય બનાવવામાં આવે છે. ઇન્ટરનેશનલ ફંડ ફોર એનિમલ વેલફેર (IFAW, 2022) આ પ્રાણીઓને 'અર્ધ-પાળેલા' ગણાવે છે.

મિથ 5: કેન્ડ હંટિંગ લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓને બચાવે છે

કેટલાક દાવો કરે છે કે કેન્ડ હંટિંગ લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓના સંવર્ધનમાં મદદ કરે છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે કેન્ડ હંટિંગમાં મુખ્યત્વે સામાન્ય પ્રજાતિઓ જેમ કે સિંહ, હરણ અને જંગલી ડુક્કર હોય છે, જે લુપ્તપ્રાય નથી. વધુ ગંભીર બાબત એ છે કે આ પ્રથા જંગલી વસ્તીમાં આનુવંશિક વિવિધતા ઘટાડે છે, કારણ કે શિકાર માટે ઉછેરવામાં આવતા પ્રાણીઓને અલગ રાખવામાં આવે છે અને તેઓ જંગલી પ્રાણીઓ સાથે ભળી શકતા નથી. આનાથી સંરક્ષણના પ્રયાસોને નુકસાન થાય છે (યુનિવર્સિટી ઓફ કેપ ટાઉન, 2024).

મિથ 6: કેન્ડ હંટિંગ ભારતમાં કાયદેસર છે

ભારતમાં, વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ 1972 હેઠળ બંધિસ્તાનમાં પ્રાણીઓનો શિકાર સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર છે. ગુજરાતમાં, ગીર જંગલ અને અન્ય સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં આ કાયદો સખત રીતે લાગુ પાડવામાં આવે છે, અને વન વિભાગ દ્વારા દર વર્ષે ઘણા કિસ્સાઓ નોંધાય છે. જો કે, ગ્રે માર્કેટમાં અમુક લોકો ખાનગી જમીન પર આ પ્રથા ચલાવવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ તે ગેરકાયદેસર છે અને ભારતીય કાયદા હેઠળ સજાપાત્ર છે.

ગુજરાતમાં કાયદાકીય ઉદાહરણ

2021માં, ગુજરાત હાઈકોર્ટે એક ખાનગી રિસોર્ટમાં સિંહોને બંધિસ્તાનમાં રાખવાના કિસ્સામાં કડક ટિપ્પણી કરી હતી, જેમાં જણાવ્યું હતું કે 'વન્યજીવોની સ્વતંત્રતા અસ્પૃશ્ય છે.' આ ચુકાદાએ ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ પ્રત્યે જાગૃતિ વધારી છે.

મિથ 7: કેન્ડ હંટિંગ પર્યાવરણ માટે સારું છે

કેટલાક દલીલ કરે છે કે કેન્ડ હંટિંગ પર્યાવરણ પર ઓછી અસર કરે છે કારણ કે તે બંધિસ્તાનમાં થાય છે. પરંતુ આ સાચું નથી. બંધિસ્તાનમાં પ્રાણીઓને ઉછેરવા માટે પુષ્કળ પાણી, ખોરાક અને જમીનની જરૂર પડે છે, જે સંસાધનોનો વ્યય છે. ઉદાહરણ તરીકે, એક સિંહને ઉછેરવા માટે દર વર્ષે લગભગ 3,000 કિલો માંસની જરૂર પડે છે, જે પશુપાલન ઉદ્યોગ પર ભાર મૂકે છે અને ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં વધારો કરે છે (FAO, 2022).

મિથ 8: કેન્ડ હંટિંગ પ્રાણીઓને 'માનવીય' મૃત્યુ આપે છે

કોઈપણ પ્રાણીની હત્યા 'માનવીય' હોઈ શકે નહીં, ખાસ કરીને જ્યારે તે નફા માટે કરવામાં આવે છે. બંધિસ્તાનમાં પ્રાણીઓ ઘણીવાર ભૂખ, તરસ અને તડકામાં લાંબા સમય સુધી રાહ જોવડાવીને નબળા પાડવામાં આવે છે, જેથી શિકારી સરળતાથી નિશાન લગાવી શકે. આ પ્રક્રિયા પ્રાણીને ભારે માનસિક ત્રાસ આપે છે. પ્રાણી અધિકાર સંગઠનો જેમ કે PETA અને Humane Society International આ પ્રથાને 'ક્રૂરતાનો અભ્યાસ' ગણાવે છે.

ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવ પ્રવાસનના વિકલ્પો

ગુજરાતમાં પ્રાણીઓને કુદરતી નિવાસમાં જોવાના ઘણા નૈતિક વિકલ્પો છે. ગીર જંગલમાં લાયન સફારી, કચ્છના રણમાં વાઇલ્ડલાઇફ ટૂર્સ, અને સસણ ગીર અભયારણ્યમાં પક્ષી નિહાળવા જેવા કાર્યક્રમો પ્રાણીઓને મુક્ત રાખીને પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપે છે. આવા પ્રવાસનથી મળતી આવક સંરક્ષણમાં જાય છે અને સ્થાનિક સમુદાયોને રોજગારી મળે છે, જે કેન્ડ હંટિંગ કરતાં વધુ ટકાઉ છે.

“કેન્ડ હંટિંગ એ સંરક્ષણ નથી; તે નફા માટેની ક્રૂરતા છે. પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી નિવાસમાં જોવાનું શીખવું જોઈએ, બંદૂકના નિશાન તરીકે નહીં.”

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું કેન્ડ હંટિંગ ભારતમાં ગેરકાયદેસર છે?

હા, ભારતમાં કેન્ડ હંટિંગ વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ 1972 હેઠળ સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર છે. આ કાયદો બંધિસ્તાનમાં પ્રાણીઓનો શિકાર, કબજો અને વેપાર પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. ગુજરાતમાં વન વિભાગ દ્વારા કડક દેખરેખ રાખવામાં આવે છે, અને ઉલ્લંઘન કરનારાઓને 3 વર્ષ સુધીની જેલ અને દંડ થઈ શકે છે.

કેન્ડ હંટિંગ અને પરંપરાગત શિકારમાં શું તફાવત છે?

પરંપરાગત શિકારમાં પ્રાણીઓ જંગલી હોય છે અને તેમને ભાગવાની તક હોય છે, જ્યારે કેન્ડ હંટિંગમાં પ્રાણીઓ બંધિસ્તાનમાં કેદ હોય છે અને ભાગી શકતા નથી. કેન્ડ હંટિંગને 'શિકાર' ન કહેવાય, કારણ કે તેમાં કોઈ કૌશલ્ય કે પડકાર હોતો નથી; તે માત્ર નિશાનેબાજી છે.

શું કેન્ડ હંટિંગથી મળેલું માંસ ખાવું સલામત છે?

કેન્ડ હંટિંગમાંથી મળેલું માંસ ઘણીવાર રોગો અને પરોપજીવીઓથી દૂષિત હોઈ શકે છે, કારણ કે પ્રાણીઓ બિનઆરોગ્યપ્રદ પરિસ્થિતિમાં ઉછરેલા હોય છે. વધુમાં, ગોળીના ઝેરના કણો માંસમાં રહી શકે છે. આરોગ્ય નિષ્ણાતો આવા માંસના સેવનની ભલામણ કરતા નથી, અને નૈતિક રીતે પણ તે સ્વીકાર્ય નથી.

કેન્ડ હંટિંગ સામે હું શું કરી શકું?

તમે સ્થાનિક વન વિભાગ અથવા પ્રાણી અધિકાર સંગઠનોને જાણ કરી શકો છો, અને નૈતિક વન્યજીવ પ્રવાસનને સમર્થન આપી શકો છો. ઉપરાંત, સોશિયલ મીડિયા પર જાગૃતિ ફેલાવો અને કોઈપણ શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિની જાણ કરો. ગુજરાતમાં, તમે સ્ટેટ ફોરેસ્ટ ડિપાર્ટમેન્ટની હેલ્પલાઇન પર કૉલ કરી શકો છો.

શું ગીર જંગલમાં સફારી નૈતિક છે?

હા, ગીર જંગલની સત્તાવાર સફારી નૈતિક છે, કારણ કે તેમાં સિંહો કુદરતી નિવાસમાં મુક્ત હોય છે અને પ્રવાસીઓ નિયંત્રિત વાહનોમાંથી તેમને અંતરે રાખીને જુએ છે. આ પ્રવાસન આવક સંરક્ષણમાં જાય છે, અને પ્રાણીઓને કોઈ નુકસાન થતું નથી. જો કે, ખાનગી 'સફારી' જેમાં પ્રાણીઓને બંધિસ્તાનમાં રાખવામાં આવે છે, તે ટાળવી જોઈએ.

કેન્ડ હંટિંગ પર વૈશ્વિક પ્રતિબંધ છે?

કેન્ડ હંટિંગ પર સંપૂર્ણ વૈશ્વિક પ્રતિબંધ નથી, પરંતુ ઘણા દેશો અને પ્રદેશોએ તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. યુરોપિયન યુનિયન, ઓસ્ટ્રેલિયા અને યુ.એસ.ના ઘણા રાજ્યોમાં આ પ્રથા ગેરકાયદેસર છે. જો કે, દક્ષિણ આફ્રિકા અને ટેક્સાસ જેવા સ્થળોએ તે હજુ પણ કાયદેસર છે, જેના કારણે તે એક મોટો ઉદ્યોગ બની ગયો છે.

મુખ્ય Takeaways