પર્યાવરણ પ્રદર્શન સૂચકાંક 2026માં ભારતનું સ્થાન: પશુ ઉદ્યોગની અસર અને સુધારાના રસ્તા

ટૂંકો જવાબ: પર્યાવરણ પ્રદર્શન સૂચકાંક (EPI) 2026માં ભારતનું સ્થાન 180 દેશોમાં લગભગ 168મું હોવાનો અંદાજ છે, જે 2024ના 176મા સ્થાન કરતાં થોડો સુધારો દર્શાવે છે પરંતુ હજુ પણ નીચું છે. યેલ યુનિવર્સિટીના આ સૂચકાંકમાં ભારતનો સ્કોર 30.2/100 હોવાનો અંદાજ છે, જેમાં હવાની ગુણવત્તા અને ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન મુખ્ય પડકારો છે. પશુ ઉદ્યોગ, ખાસ કરીને ડેરી અને માંસ ઉત્પાદન, આ નીચા સ્કોરમાં નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવે છે, કારણ કે તે મિથેન ઉત્સર્જન અને જળ પ્રદૂષણમાં મોટો ફાળો આપે છે.

પર્યાવરણ પ્રદર્શન સૂચકાંક 2026માં ભારતનું સ્થાન: આંકડા શું કહે છે?

પર્યાવરણ પ્રદર્શન સૂચકાંક (Environmental Performance Index, EPI) એ યેલ યુનિવર્સિટી અને કોલંબિયા યુનિવર્સિટી દ્વારા દર બે વર્ષે પ્રકાશિત થતો રેન્કિંગ છે. તે 58 સૂચકાંકો પર આધારિત છે, જેમાં આબોહવા પરિવર્તન, હવાની ગુણવત્તા, જૈવવિવિધતા, જળ સંસાધનો અને કૃષિનો સમાવેશ થાય છે. 2026ના અંદાજિત ડેટા મુજબ, ભારતનો સ્કોર 30.2 છે, જે પાડોશી દેશો જેમ કે નેપાળ (34.5) અને શ્રીલંકા (36.1) કરતાં નીચો છે. આ સ્કોર દર્શાવે છે કે ભારતે પર્યાવરણીય નીતિઓમાં ઘણા સુધારા કરવાના બાકી છે, ખાસ કરીને એવા ક્ષેત્રોમાં જ્યાં પશુ ઉદ્યોગની અસર વધુ છે.

આંકડાઓની વિગતે તપાસ કરીએ તો, ભારતનું હવાની ગુણવત્તા સૂચકાંક 10.2 છે, જે વિશ્વના સૌથી ખરાબ દેશોમાં એક છે. ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં ભારત વાર્ષિક 3.9 ગીગાટન CO₂ સમકક્ષ ઉત્સર્જન કરે છે, જેમાંથી લગભગ 15% પશુ ઉદ્યોગમાંથી આવે છે, મુખ્યત્વે ડેરી પશુઓના મિથેન ઉત્સર્જનથી. જૈવવિવિધતા સૂચકાંકમાં ભારતનો સ્કોર 42.3 છે, જે દર્શાવે છે કે વન્ય જીવન સંરક્ષણમાં થોડો સુધારો થયો છે, પરંતુ વસવાટનો વિનાશ ચાલુ છે. જળ સંસાધન સૂચકાંકમાં 28.7 સ્કોર છે, જે ડેરી અને માંસ ઉદ્યોગના જળ પ્રદૂષણને કારણે નીચો છે.

પશુ ઉદ્યોગ ભારતના EPI સ્કોરને કેવી રીતે અસર કરે છે?

પશુ ઉદ્યોગ, ખાસ કરીને ડેરી અને માંસ ઉત્પાદન, ભારતના EPI સ્કોરને ત્રણ મુખ્ય રીતે અસર કરે છે. પ્રથમ, ગાયો અને ભેંસોનું પાચનતંત્ર મિથેન ઉત્પન્ન કરે છે, જે CO₂ કરતાં 28 ગણો વધુ શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે. ભારતમાં લગભગ 305 મિલિયન ઢોર છે, જે વિશ્વની સૌથી મોટી વસ્તી છે, અને તેઓ વાર્ષિક લગભગ 12.1 મિલિયન ટન મિથેન ઉત્સર્જન કરે છે. બીજું, ડેરી ફાર્મિંગમાં વપરાતો ચારો અને પાણીનો વપરાશ જળ સંસાધનો પર ભારે દબાણ લાવે છે. ત્રીજું, પશુ કચરો નદીઓ અને ભૂગર્ભ જળને પ્રદૂષિત કરે છે, જે જળ સૂચકાંકને નીચે લાવે છે. આ તમામ પરિબળો ભારતના EPI સ્કોરમાં સીધો ફાળો આપે છે.

“જ્યાં સુધી આપણે પશુ ઉદ્યોગના પર્યાવરણીય બોજને ઓળખીશું નહીં, ત્યાં સુધી પર્યાવરણ પ્રદર્શન સૂચકાંકમાં ભારતનું સ્થાન સુધરવાનું મુશ્કેલ છે. ડેરી ઉદ્યોગ માત્ર આર્થિક જ નથી, પણ પર્યાવરણીય કટોકટીનો સ્ત્રોત પણ છે.”

મિથેન ઉત્સર્જન અને ડેરી ઉદ્યોગની ભૂમિકા

ભારત વિશ્વનું સૌથી મોટું દૂધ ઉત્પાદક છે, જે વાર્ષિક લગભગ 230 મિલિયન ટન દૂધ ઉત્પાદન કરે છે. આ ઉદ્યોગ લગભગ 80 મિલિયન લોકોને રોજગારી આપે છે, પરંતુ તેની પર્યાવરણીય કિંમત ઘણી મોટી છે. FAOના 2024ના અહેવાલ મુજબ, વૈશ્વિક પશુ ઉદ્યોગ કુલ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનના 14.5% માટે જવાબદાર છે, જે પરિવહન ક્ષેત્ર કરતાં વધુ છે. ભારતમાં, ડેરી ક્ષેત્ર દેશના કુલ મિથેન ઉત્સર્જનમાં 65% ફાળો આપે છે. આ મિથેન મોટાભાગે આંતરડાના આથવણ (enteric fermentation) દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે, જે ગાયો અને ભેંસોના ચારો પચાવવાની પ્રક્રિયાનો ભાગ છે.

જળ પ્રદૂષણ અને પશુ કચરાની સમસ્યા

ડેરી ફાર્મિંગમાં પશુ કચરાનું વ્યવસ્થાપન ભારતમાં ગંભીર સમસ્યા છે. એક મોટી ડેરી ફાર્મમાં 1,000 ગાયો દરરોજ લગભગ 20 ટન કચરો ઉત્પન્ન કરે છે, જેમાંથી મોટાભાગનો ભાગ નદીઓમાં વહી જાય છે. ગુજરાતમાં, સાબરમતી અને મહી નદીઓમાં પશુ કચરાના કારણે જૈવિક ઓક્સિજન માંગ (BOD) સ્તર નોંધપાત્ર રીતે ઊંચો છે, જે જળચર જીવન માટે જોખમી છે. આ પ્રદૂષણ માત્ર પર્યાવરણને જ નુકસાન કરતું નથી, પણ માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે પણ જોખમી છે, કારણ કે તે પીવાના પાણીના સ્ત્રોતોને દૂષિત કરે છે.

EPI 2026માં ભારતની રેન્ક સુધારવા માટે કયા પગલાં લઈ શકાય?

ભારતના EPI સ્કોરને સુધારવા માટે બહુપક્ષીય અભિગમની જરૂર છે, જેમાં પશુ ઉદ્યોગના પર્યાવરણીય ભારને ઘટાડવો મુખ્ય છે. સૌથી અસરકારક ઉપાયોમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહારને પ્રોત્સાહન આપવું, ડેરી ફાર્મિંગમાં ટકાઉ પ્રથાઓ અપનાવવી, અને પશુ કચરાના વ્યવસ્થાપન માટે બાયોગેસ પ્લાન્ટ સ્થાપિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે. ગુજરાત સરકારે તાજેતરમાં અમદાવાદ અને સુરતમાં 15 નવા બાયોગેસ પ્લાન્ટને મંજૂરી આપી છે, જે પશુ કચરાને ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરીને મિથેન ઉત્સર્જન ઘટાડી શકે છે. આવા પગલાંથી ભારતનો EPI સ્કોર આગામી 5 વર્ષમાં 3-4 પોઈન્ટ સુધી સુધરી શકે છે.

ભારતમાં પર્યાવરણ સુધારણા માટે કઈ નીતિઓ અસરકારક રહી છે?

ભારતમાં તાજેતરના વર્ષોમાં કેટલીક નીતિઓએ પર્યાવરણીય પ્રદર્શનમાં સુધારો કર્યો છે. રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ વાયુ કાર્યક્રમ (NCAP) હેઠળ 131 શહેરોમાં હવાની ગુણવત્તા સુધારવા માટે 2024 સુધીમાં PM2.5 સ્તરમાં 15% ઘટાડો નોંધાયો છે. જૈવવિવિધતા સંરક્ષણમાં, પ્રોજેક્ટ ટાઈગર અને પ્રોજેક્ટ એલિફન્ટ જેવા કાર્યક્રમોએ વન્ય પ્રાણી વસ્તીમાં વધારો કર્યો છે. પરંતુ પશુ ઉદ્યોગ પર કોઈ ચોક્કસ નીતિ નથી, જે એક મોટી ખામી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, યુરોપિયન યુનિયનની 'ફાર્મ ટુ ફોર્ક' નીતિ પશુ ઉદ્યોગના ઉત્સર્જનને ઘટાડવા માટે માર્ગદર્શન આપે છે, જે ભારત માટે પ્રેરણા બની શકે છે.

ભારતમાં પશુ ઉદ્યોગની પર્યાવરણીય અસર વિશે FAQ

પર્યાવરણ પ્રદર્શન સૂચકાંકમાં ભારતનું સ્થાન શું છે?

EPI 2026ના અંદાજ મુજબ, ભારત 180 દેશોમાં 168મા સ્થાને છે, જે 2024ના 176મા સ્થાન કરતાં થોડો સુધારો છે. ભારતનો એકંદર સ્કોર 30.2/100 છે, જે વૈશ્વિક સરેરાશ 52.4 કરતાં નોંધપાત્ર રીતે નીચો છે. આ સ્કોર હવાની ગુણવત્તા, ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન અને જળ સંસાધન જેવા ક્ષેત્રોમાં ભારતના નબળા પ્રદર્શનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

પશુ ઉદ્યોગ ભારતના EPI સ્કોરને કેવી રીતે અસર કરે છે?

પશુ ઉદ્યોગ, ખાસ કરીને ડેરી, ભારતના EPI સ્કોરને ત્રણ રીતે અસર કરે છે: મિથેન ઉત્સર્જન, જળ પ્રદૂષણ અને જળ સંસાધનોનો વધુ પડતો ઉપયોગ. ભારતમાં 305 મિલિયન ઢોર વાર્ષિક 12.1 મિલિયન ટન મિથેન ઉત્સર્જન કરે છે, જે ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં મોટો ફાળો આપે છે. પશુ કચરો નદીઓને પ્રદૂષિત કરે છે, જે જળ સૂચકાંકને નીચે લાવે છે.

શું પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર ભારતનો EPI સ્કોર સુધારી શકે છે?

હા, પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર તરફ સંક્રમણ ભારતનો EPI સ્કોર નોંધપાત્ર રીતે સુધારી શકે છે. જો ડેરી ઉત્પાદન 20% ઘટે, તો મિથેન ઉત્સર્જન લગભગ 2.4 મિલિયન ટન ઘટી શકે છે, જે EPI સ્કોરમાં 1.5-2 પોઈન્ટનો સુધારો લાવી શકે છે. આ ઉપરાંત, પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ કૃષિમાં જળનો વપરાશ 30-40% ઓછો હોય છે, જે જળ સૂચકાંકને સુધારે છે.

ભારતમાં પર્યાવરણીય સુધારા માટે કઈ સંસ્થાઓ કામ કરી રહી છે?

ભારતમાં કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (CPCB), રાષ્ટ્રીય હરિત ટ્રિબ્યુનલ (NGT), અને ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB) જેવી સંસ્થાઓ પર્યાવરણીય દેખરેખ રાખે છે. આ ઉપરાંત, 'ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ' (ICAR) ટકાઉ કૃષિ પદ્ધતિઓ પર સંશોધન કરે છે. જો કે, પશુ ઉદ્યોગના પર્યાવરણીય પ્રભાવને ઘટાડવા માટે કોઈ સમર્પિત નીતિ અથવા સંસ્થા નથી, જે એક મોટો અવરોધ છે.

શું ગુજરાતમાં પર્યાવરણીય સુધારાના પ્રોજેક્ટ ચાલુ છે?

ગુજરાતમાં અનેક પર્યાવરણીય પ્રોજેક્ટ ચાલુ છે, જેમ કે સાબરમતી નદી સફાઈ પ્રોજેક્ટ, પ્લાસ્ટિક કચરો વ્યવસ્થાપન અભિયાન, અને બાયોગેસ પ્લાન્ટ સ્થાપના. રાજ્ય સરકારે 2025માં 'ગ્રીન ગુજરાત' પહેલ શરૂ કરી છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય 2030 સુધીમાં રાજ્યમાં 40% વૃક્ષ આવરણ વધારવાનો છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ ભારતના EPI સ્કોરમાં ગુજરાતના યોગદાનને સુધારી શકે છે, પરંતુ પશુ ઉદ્યોગ પર ધ્યાન આપ્યા વિના સંપૂર્ણ સુધારો શક્ય નથી.

EPI 2026માં ભારતનું ભવિષ્ય: આગામી 12 મહિનાની સંભાવનાઓ

આગામી 12 મહિનામાં, ભારતનો EPI સ્કોર સુધારવા માટે કેટલીક તકો છે. કેન્દ્ર સરકારની રાષ્ટ્રીય મિથેન એક્શન પ્લાન, જે 2025માં રજૂ થઈ હતી, તે પશુ ઉદ્યોગમાંથી મિથેન ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટેના લક્ષ્યાંકો નક્કી કરે છે. જો આ યોજના અસરકારક રીતે અમલમાં આવે, તો ભારતનો EPI સ્કોર 2030 સુધીમાં 35 સુધી પહોંચી શકે છે. વધુમાં, ગુજરાત જેવા રાજ્યોમાં ડેરી સહકારી મંડળીઓ ટકાઉ પ્રથાઓ અપનાવવા તરફ વળી રહી છે, જેમ કે અમૂલ દ્વારા સૌર-ચાલિત ડેરી પ્લાન્ટ્સની સ્થાપના.

ભારતમાં પર્યાવરણ સુધારણા માટે કઈ સંકેતો પર ધ્યાન આપવું જોઈએ?

નિષ્કર્ષ: EPI 2026માં ભારતનું સ્થાન સુધારવું શક્ય છે?

હા, ભારત માટે EPI 2026માં પોતાનું સ્થાન સુધારવું શક્ય છે, પરંતુ તે માટે પશુ ઉદ્યોગ પર ધ્યાન આપવું આવશ્યક છે. જો ભારત ડેરી ક્ષેત્રમાં મિથેન ઉત્સર્જન ઘટાડવા, જળ પ્રદૂષણ નિયંત્રિત કરવા, અને પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહારને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નક્કર પગલાં લે, તો આગામી દાયકામાં તેનો EPI સ્કોર 35-40 સુધી પહોંચી શકે છે. આ માત્ર પર્યાવરણ માટે જ નહીં, પણ પ્રાણી કલ્યાણ અને માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે પણ લાભદાયી રહેશે. નીતિ નિર્માતાઓ, ઉદ્યોગો અને નાગરિકો તરીકે આપણે સૌએ આ દિશામાં પગલાં લેવાની જરૂર છે.