ગુજરાતમાં લાઈવ એક્સપોર્ટ શિપ પર છુપો કેમેરો: અંદરનું સત્ય અને કાયદાકીય પગલાં

ટૂંકો જવાબ: ગુજરાતના એક બંદર પરથી જનારી જીવંત પશુ નિકાસ શિપમાં લેવાયેલા છુપા કેમેરાના ફૂટેજમાં પશુઓને અત્યંત ભીડભાડમાં, ગંદકીમાં અને માર મારીને હાંકતા દેખાય છે, જે ભારતના પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ અધિનિયમ (૧૯૬૦) અને પશુ નિકાસ નિયમોનું સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન છે. આ ફૂટેજમાં કાયદાભંગના ચોક્કસ પુરાવા છે, જે કાર્યવાહીની માંગ કરે છે.

અંડરકવર તપાસમાં શું જોવા મળ્યું?

એક સ્વતંત્ર પ્રાણી અધિકાર સંસ્થાએ ગુજરાતના મુદ્રણ બંદર પરથી ચાલતી લાઈવ એક્સપોર્ટ શિપમાં છ મહિના સુધી છુપી કેમેરા તપાસ કરી. આ તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે ઢોરઢાંખર અને ઘેટાં-બકરાંને શિપના હોલ્ડમાં એટલી ભીડમાં ભરવામાં આવે છે કે તેઓ હાલી પણ નથી શકતા. ફૂટેજમાં ઘણા પશુઓને ઊભા ઊભા જ પેશાબ અને છાણ કરતા દેખાય છે, અને કેટલાક પશુઓ પડી ગયા છે, પરંતુ તેમને ઉઠાડવાનો કોઈ પ્રયાસ થતો નથી.

તપાસકર્તાઓએ શિપના ડેક પર મૃત પશુઓના શબ પણ જોયા, જેને અન્ય જીવંત પશુઓ સાથે જ પડેલા હતા. એક ઘટનામાં, એક ગાયને તેના પગ પર લાત મારીને ઊભી કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો, પરંતુ તે હાલી શકતી ન હતી. આવા પશુઓને 'ડાઉનર' કહેવામાં આવે છે, અને તેમને શિપ પર જ છોડી દેવામાં આવે છે, જે ક્રૂરતાનો સ્પષ્ટ પુરાવો છે.

“આ ફૂટેજ એક અસહ્ય સત્ય ઉજાગર કરે છે: લાઈવ એક્સપોર્ટ શિપ પર પશુઓ માલ નથી, પણ સજીવ સંવેદનશીલ પ્રાણીઓ છે જેમને અત્યંત ક્રૂર પરિસ્થિતિમાં મોતને સોંપવામાં આવે છે.”

કયા કાયદાનું ઉલ્લંઘન થયું?

ભારતમાં પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ અધિનિયમ (૧૯૬૦) પ્રાણીઓને અનાવશ્યક પીડા આપવાને ગુનો ગણાવે છે. આ ઉપરાંત, વિદેશી વેપાર (વિકાસ અને નિયમન) અધિનિયમ (૧૯૯૨) હેઠળ જીવંત પશુ નિકાસ માટે લાયસન્સ જરૂરી છે, જેમાં પશુઓને યોગ્ય ખોરાક, પાણી અને જગ્યા આપવાની શરતો હોય છે. આ તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે આ તમામ શરતોનું ઉલ્લંઘન થઈ રહ્યું છે.

આ ઉપરાંત, પશુઓના પરિવહન દરમિયાન તેમને ખોરાક અને પાણી વિના ૨૪ કલાકથી વધુ સમય રાખવા પર પ્રતિબંધ છે, પરંતુ ફૂટેજમાં દેખાય છે કે પશુઓને શિપ પર ચડાવતા પહેલા જ ભૂખ્યા અને તરસ્યા રાખવામાં આવે છે. આ માત્ર કાયદાભંગ નથી, પણ પશુઓ માટે જીવલેણ પણ છે.

કંપનીનો પ્રતિભાવ શું રહ્યો?

ફૂટેજ લીક થયા પછી, નિકાસ કરતી કંપનીએ એક નિવેદન જારી કર્યું જેમાં કહેવામાં આવ્યું કે તેઓ 'પશુ કલ્યાણના ઉચ્ચતમ ધોરણો' જાળવે છે અને ફૂટેજમાં દેખાતા દ્રશ્યો 'જૂના અને સંદર્ભ વિનાના' છે. જો કે, તપાસકર્તાઓએ દર્શાવ્યું કે ફૂટેજમાં દેખાતા શિપનું નામ અને લોગો સ્પષ્ટ છે, અને સમય-તારીખ પણ મેળ ખાય છે.

કંપનીના જવાબમાં કોઈ કાનૂની પડકાર નથી, અને તેઓએ સ્વતંત્ર તપાસની ઓફર પણ કરી નથી. આવી પ્રતિક્રિયા ઉદ્યોગમાં સામાન્ય છે, જ્યાં ખુલાસા થયા પછી કંપનીઓ કાં તો ઇન્કાર કરે છે અથવા કહે છે કે 'અમે સુધારા કરી રહ્યા છીએ', પરંતુ વાસ્તવિક પગલાં ભાગ્યે જ લેવાય છે.

શું આ ઉદ્યોગની સામાન્ય પેટર્ન છે?

આ પહેલો કિસ્સો નથી. ૨૦૨૨માં પણ ગુજરાતના બંદર પરથી જનારી શિપમાં આવી જ ક્રૂરતાના ફૂટેજ સામે આવ્યા હતા, પરંતુ કોઈ કાર્યવાહી થઈ ન હતી. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ, ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યૂઝીલેન્ડમાં લાઈવ એક્સપોર્ટ શિપ પરના અગાઉના ખુલાસાઓએ સરકારોને પ્રતિબંધ મૂકવા દબાણ કર્યું હતું. ભારતમાં, જોકે, ઉદ્યોગના મજબૂત લોબિંગના કારણે કોઈ નક્કર પગલાં લેવાયા નથી.

ગ્રાહકો શું કરી શકે?

ગ્રાહકો તરીકે, આપણી પાસે શક્તિ છે. પ્રથમ, આપણે જીવંત પશુ નિકાસ સામે અવાજ ઉઠાવવો જોઈએ અને સ્થાનિક સાંસદોને પત્ર લખવો જોઈએ. બીજું, આપણે એવા ઉત્પાદનો ખરીદવાનું ટાળવું જોઈએ જે પશુ નિકાસ સાથે સંકળાયેલા હોય, જેમ કે કેટલાક ડેરી ઉત્પાદનો. ત્રીજું, આપણે પ્રાણી અધિકાર સંસ્થાઓના અભિયાનોને સમર્થન આપવું જોઈએ જે આ પ્રથાને સંપૂર્ણપણે બંધ કરવા માંગે છે.

લેબલ પરના લાલ ધ્વજ

શું ભારતમાં જીવંત પશુ નિકાસ પર પ્રતિબંધ શક્ય છે?

હા, પ્રતિબંધ શક્ય છે, પરંતુ તેના માટે મજબૂત જાહેર દબાણ અને રાજકીય ઇચ્છાશક્તિની જરૂર છે. ૨૦૨૦માં ભારત સરકારે ઢોર નિકાસ પર અસ્થાયી પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, પરંતુ ઉદ્યોગના દબાણને કારણે તેને હટાવી લેવામાં આવ્યો. જો કે, આ વખતે ફૂટેજના સ્પષ્ટ પુરાવા છે, જે કોર્ટમાં પડકારવા માટે પૂરતા છે.

ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં પ્રાણી અધિકાર સંસ્થાઓએ જનહિત યાચિકા દાખલ કરી છે, જેમાં જીવંત પશુ નિકાસ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ અને પશુ કલ્યાણ ધોરણોનું સખત પાલન કરાવવાની માંગ કરવામાં આવી છે. આ કેસની સુનાવણી આગામી મહિનાઓમાં થવાની છે, અને તેનું પરિણામ આ ઉદ્યોગના ભવિષ્યને આકાર આપી શકે છે.

અન્ય દેશોમાં શું કામ કર્યું છે?

ઓસ્ટ્રેલિયાએ ૨૦૨૩માં લાઈવ એક્સપોર્ટ પર કડક નિયમો લાદ્યા, જેમાં શિપ પર પશુ કલ્યાણ અધિકારીની ફરજિયાત નિમણૂક અને મૃત્યુદર ઘટાડવા માટેના ધોરણોનો સમાવેશ થાય છે. આ પગલાંથી મૃત્યુદરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. ન્યૂઝીલેન્ડે તો ૨૦૨૩માં જ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો, જેને પ્રાણી અધિકાર સંસ્થાઓએ મોટી જીત ગણાવી હતી.

ભારતે આમાંથી શીખ લઈ શકે છે. પ્રથમ પગલું તરીકે, શિપ પર સ્વતંત્ર પશુ ચિકિત્સકની ફરજિયાત નિમણૂક અને ૨૪ કલાકની CCTV દેખરેખ ફરજિયાત કરી શકાય છે. જો કે, સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ જ એકમાત્ર નૈતિક ઉકેલ છે, કારણ કે આટલી લાંબી દરિયાઈ મુસાફરીમાં પશુઓની સુખાકારી જાળવવી અશક્ય છે.

ગુજરાતમાં પ્રાણી અધિકાર સંસ્થાઓની ભૂમિકા

ગુજરાતમાં અનેક પ્રાણી અધિકાર સંસ્થાઓ સક્રિય છે, જેમ કે 'પીપલ ફોર એનિમલ્સ' અને 'હ્યુમન સોસાયટી ઇન્ટરનેશનલ/ઇન્ડિયા' જેવી સંસ્થાઓ. તેઓએ અગાઉ પણ ડેરી ફાર્મ અને પોલ્ટ્રી ઉદ્યોગમાં ક્રૂરતાના ખુલાસા કર્યા છે. આ વખતે, તેઓએ લાઈવ એક્સપોર્ટ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે, જે અત્યાર સુધી અવગણવામાં આવ્યું હતું.

આ સંસ્થાઓ માત્ર ફૂટેજ જ લેતી નથી, પણ પીડિત પશુઓની તબીબી સારવાર, કાયદાકીય લડત અને જાહેર જાગૃતિ અભિયાનો પણ ચલાવે છે. તમે સ્વયંસેવક તરીકે જોડાઈ શકો છો અથવા તેમના કામમાં દાન આપી શકો છો. નાના પ્રયાસો પણ મોટો ફરક લાવી શકે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું લાઈવ એક્સપોર્ટ શિપ પર પશુઓને ખોરાક મળે છે?

હા, પરંતુ તે અપૂરતું છે. ફૂટેજમાં જોવા મળ્યું કે પશુઓને દિવસમાં માત્ર એક જ વાર થોડો ખોરાક આપવામાં આવે છે, જે ઘણીવાર ગંદા અને ઘાટા હોય છે. આ ઉપરાંત, ભીડને કારણે ઘણા પશુઓ ખોરાક સુધી પહોંચી શકતા નથી, જેના કારણે કુપોષણ અને ભૂખમરો થાય છે.

લાઈવ એક્સપોર્ટ શિપમાં મૃત્યુદર કેટલો છે?

આ તપાસમાં મૃત્યુદર ૧૦% થી વધુ જોવા મળ્યો, જે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો કરતાં ઘણો વધારે છે. સામાન્ય રીતે, ૧% કરતાં ઓછો મૃત્યુદર સ્વીકાર્ય માનવામાં આવે છે, પરંતુ લાંબી મુસાફરી અને ખરાબ પરિસ્થિતિને કારણે આ આંકડો ઘણો વધી જાય છે.

શું ભારતમાં લાઈવ એક્સપોર્ટ પર કોઈ પ્રતિબંધ છે?

હાલમાં કોઈ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નથી, પરંતુ ૨૦૨૦માં ઢોર નિકાસ પર અસ્થાયી પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો જે પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો. હાલમાં, ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં જનહિત યાચિકા દાખલ છે, જેમાં પ્રતિબંધની માંગ કરવામાં આવી છે.

હું ગુજરાતમાં આ મુદ્દે કેવી રીતે અવાજ ઉઠાવી શકું?

તમે સ્થાનિક પ્રાણી અધિકાર સંસ્થાઓ સાથે જોડાઈ શકો છો, તમારા સાંસદને પત્ર લખી શકો છો, અને સોશિયલ મીડિયા પર જાગૃતિ ફેલાવી શકો છો. આ ઉપરાંત, તમે પ્લાન્ટ-આધારિત આહાર અપનાવીને પશુ ઉત્પાદનોની માંગ ઘટાડી શકો છો, જે લાંબા ગાળે આ ઉદ્યોગને નબળો પાડશે.

શું લાઈવ એક્સપોર્ટ શિપ પર પશુઓને શાંત કરવા દવા આપવામાં આવે છે?

કેટલાક કિસ્સાઓમાં, પશુઓને શાંત કરવા માટે દવા આપવામાં આવે છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ વારંવાર નથી થતો. આ દવાઓ પશુઓના સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક હોઈ શકે છે, અને તે પણ ક્રૂરતાનું જ એક સ્વરૂપ છે, કારણ કે તે માત્ર વ્યાવસાયિક સગવડ માટે આપવામાં આવે છે.