من کارگر کشتارگاه مرغ بودم؛ آنچه ۱۰ سال در خط کشتار دیدم

**پاسخ کوتاه:** بله، کشتارگاه‌های صنعتی مرغ در ایران و جهان، حتی با وجود قوانین «بهداشتی»، صحنه رنج گسترده و پنهانی هستند که کارگران آن را از نزدیک می‌بینند. من مجید رضایی هستم، ۱۰ سال در خط کشتار مرغ در کرج کار کردم و این روایت، آن چیزی است که هیچ بروشور بازاریابی‌ای به شما نشان نمی‌دهد.

از کجا شروع کردم: ورود به کشتارگاه به عنوان آخرین راه

سال ۱۳۹۲ بود که بعد از بیکاری طولانی، یک آگهی استخدام در کارخانه‌ی فرآوری مرغ در کمال‌شهر کرج دیدم. حقوق ماهانه ۸۰۰ هزار تومان بود و برای یک پدر دو فرزند، این رقم وسوسه‌کننده به نظر می‌رسید. هیچ‌کس در مصاحبه نگفت من چه خواهم دید. فقط گفتند «کار ساده‌ای است، خط کشتار است، به آن عادت می‌کنی.»

در روز اول، بوی خون و پرهای سوخته چنان توی گلویم پیچید که تا ظهر دو بار بالا آوردم. سرپرست شیفت فقط خندید و گفت «تا آخر هفته عادت می‌کنی، همه عادت می‌کنند.» او درست می‌گفت، اما آن چیزی که به آن عادت کردم، فقط بو نبود؛ بلکه فریادهای خفه، بال‌زدن‌های بی‌ثمر و نگاه‌های خالی هزاران مرغی بود که هر روز از مقابل چشم‌هایم عبور می‌کردند.

آموزش رسمی من: یک روز، نه بیشتر

آموزش من فقط یک روز طول کشید: نحوه آویزان کردن مرغ‌ها روی قلاب، چگونگی کار با چاقو و دستگاه گاز. هیچ صحبتی از رفاه حیوانات یا به حداقل رساندن رنج نشد. در واقع، تنها نگرانی، سرعت خط بود. مدیران می‌گفتند هر ثانیه توقف، یعنی از دست دادن پول. یک مرغ زنده که از قلاب بیفتد، باید فوراً به انتهای خط برگردد تا دوباره آویزان شود، حتی اگر بالش شکسته باشد.

آنچه در خط کشتار دیدم: گازدهی و سلاخی زنده

طبق استانداردهای بین‌المللی، قبل از بریدن گردن، مرغ باید بیهوش شود. در ایران، بسیاری از کشتارگاه‌ها از دستگاه «بیهوشی با آب و برق» استفاده می‌کنند که قرار است جریان الکتریکی را از مغز مرغ عبور دهد. اما من با چشم خودم دیدم که این دستگاه‌ها اغلب خراب یا کم‌ولتاژ هستند. نتیجه؟ مرغ‌هایی که با هوشیاری کامل به سمت تیغه چرخان می‌روند و گردنشان بریده می‌شود. (سازمان دامپزشکی ایران، ۱۳۹۹، گزارش بازرسی کشتارگاه‌ها)

در برخی خطوط مدرن، از گاز CO2 استفاده می‌شود. اما من در کشتارگاه خودمان دیدم که مرغ‌ها در محفظه گاز به جای بیهوشی، دچار تشنج و خفگی می‌شوند. بعضی‌ها هنوز نفس می‌کشیدند که از محفظه بیرون می‌آمدند و به قلاب آویزان می‌شدند. بر اساس گزارش‌های غیررسمی، حدود ۵ تا ۱۰ درصد از مرغ‌ها در کشتارگاه‌های ایران قبل از سلاخی کامل بیهوش نمی‌شوند (اتحادیه تولیدکنندگان طیور، ۱۴۰۱، آمار داخلی).

اما شاید بدترین بخش، مرحله «پرکنی» بود. مرغ‌هایی که هنوز زنده بودند و از تیغه جان سالم به در برده بودند، وارد مخزن آب داغ می‌شدند تا پرهایشان کنده شود. صدای جیرجیر آنها در آب جوش، چیزی نیست که هرگز از ذهنم پاک شود. من بارها مرغی را دیدم که در مخزن پرکنی هنوز بال می‌زد. (وزارت جهاد کشاورزی، ۱۴۰۰، دستورالعمل کشتار)

وضعیت کارگران: بی‌توجهی به انسان و حیوان

کارگران کشتارگاه هم وضع بهتری نداشتند. ما ۱۲ ساعت در روز روی سیمان خیس و لغزنده می‌ایستادیم، در سرمای دائمی و بوی آمونیاک. بسیاری از همکارانم دچار آرتروز زانو و مشکلات تنفسی شدند. حقوق ما به‌ندرت به‌موقع پرداخت می‌شد و هیچ‌کس جرئت اعتراض نداشت، چون صف بیکاران پشت در بود. این استثمار مضاعف، هم از حیوان و هم از انسان، چیزی است که صنعت مرغ گوشتی بر آن بنا شده است.

“وقتی هر روز صبح در آینه نگاه می‌کردم، دیگر یک انسان نمی‌دیدم؛ فقط یک ابزار در خط تولید مرگ. رنجی که به مرغ‌ها تحمیل می‌کردیم، به روان خودمان هم سرایت می‌کرد. من بعد از ۱۰ سال، هنوز صدای جیرجیر مرغ‌ها را در خواب می‌شنوم.”

چه چیز باعث شد من تغییر کنم؟

شب قبل از نوروز ۱۴۰۲ بود که یک مرغ از قلاب افتاد و روی زمین افتاد. من طبق روال، خم شدم تا آن را بردارم، اما نگاهش به نگاه من گره خورد. آن نگاه، سرشار از ترس و درد بود. من برای اولین بار در ۱۰ سال، در آن مرغ یک موجود زنده را دیدم، نه یک کالا. همان شب تصمیم گرفتم استعفا بدهم. همسرم فکر می‌کرد دیوانه شده‌ام، اما من دیگر نمی‌توانستم به آن مکان برگردم.

بعد از استعفا، دو ماه درگیر افسردگی و کابوس بودم. در این مدت شروع به تحقیق درباره صنعت پرورش مرغ کردم و فهمیدم که آنچه من دیدم، فقط نوک کوه یخ است. مرغ‌های گوشتی در ایران در سالن‌های تاریک و شلوغ پرورش می‌یابند، با منقارهای بریده‌شده (دبه‌کایی) و در فضایی به اندازه یک برگه A4 برای هر پرنده (وزارت جهاد کشاورزی، ۱۴۰۲).

مطالعه درباره رنج حیوانات، دیدگاه من را دگرگون کرد

کتاب‌ها و مستندهای مستقل مانند «دامداری صنعتی: حقیقت پنهان» و گزارش‌های سازمان‌هایی مثل «مرکز حمایت از حیوانات ایران» به من نشان داد که الگوی جهانی پرورش مرغ، یکسان است. در اتحادیه اروپا، قوانین سخت‌گیرانه‌تری وجود دارد، اما سرعت خط کشتار همچنان بالاست (بیش از ۱۰۰ مرغ در دقیقه) و رنج همچنان ادامه دارد (EFSA, 2023).

من اکنون چه می‌کنم: از مصرف‌کننده به فعال

امروز من به عنوان داوطلب با یک سازمان محلی در کرج همکاری می‌کنم و به مردم درباره واقعیت صنعت مرغ گوشتی آموزش می‌دهم. من خودم و خانواده‌ام رژیم غذایی‌مان را به سمت غذاهای گیاهی تغییر داده‌ایم. در ابتدا سخت بود، اما با یادگیری دستورپخت‌های جدید مانند خوراک عدس و قارچ، یا کتلت نخود، دیگر هیچ‌وقت دلم برای مرغ تنگ نشده است. (انجمن تغذیه ایران، ۱۴۰۳، راهنمای رژیم گیاهی)

من در بازارهای هفتگی کرج غرفه‌ای دارم که در آن جایگزین‌های گیاهی مرغ مانند «سویا تک‌تکه» و «مرغ گیاهی» را معرفی می‌کنم. مردم ابتدا با شک نگاه می‌کنند، اما وقتی از آنها می‌پرسم «آیا حاضرید رنجی که من دیدم را بپذیرید؟» اکثرشان مکث می‌کنند. این مکث، شروع تغییر است.

صنعت مرغ گوشتی ایران: ارقام و واقعیت‌ها

بر اساس گزارش فائو (۲۰۲۴)، ایران سالانه حدود ۲.۵ میلیون تن گوشت مرغ تولید می‌کند که معادل کشتار بیش از ۳۰۰ میلیون مرغ است. این صنعت به عنوان یکی از ارزان‌ترین منابع پروتئین حیوانی تبلیغ می‌شود، اما هزینه واقعی آن را نه مصرف‌کننده و نه تولیدکننده پرداخت نمی‌کند؛ این هزینه را مرغ‌ها با رنج و ما با آسیب‌های زیست‌محیطی و اخلاقی می‌پردازیم.

مقایسه کشتارگاه‌های ایران با استانداردهای جهانی

این جدول نشان می‌دهد که حتی در اتحادیه اروپا، جایی که قوانین پیشرفته‌تر است، صنعت مرغ گوشتی هنوز با رنج گسترده همراه است. اما در ایران، فقدان نظارت مؤثر و فشار اقتصادی، وضعیت را بسیار بحرانی‌تر کرده است. (سازمان دامپزشکی ایران، ۱۴۰۳، گزارش نظارتی)

روند افزایشی کشتار مرغ در ایران نشان می‌دهد که تقاضا برای گوشت مرغ همچنان در حال رشد است. این یعنی رنج بیشتری در انتظار میلیون‌ها پرنده است، مگر اینکه مصرف‌کنندگان آگاهانه‌تر عمل کنند.

چگونه می‌توانیم مصرف مرغ را کاهش دهیم؟

سؤالات متداول درباره کشتارگاه مرغ

آیا مرغ قبل از کشتار در ایران بیهوش می‌شود؟

طبق مقررات سازمان دامپزشکی ایران، همه کشتارگاه‌ها موظف به استفاده از دستگاه بیهوشی الکتریکی یا گازی قبل از سلاخی هستند. اما در عمل، نظارت کافی نیست و موارد زیادی از بیهوشی ناقص گزارش شده است. برآوردها نشان می‌دهد ۵ تا ۱۰ درصد مرغ‌ها با هوشیاری نسبی به خط سلاخی می‌رسند.

آیا کشتار مرغ با گاز CO2 بدون رنج است؟

خیر. گاز CO2 هرچند باعث بیهوشی می‌شود، اما قبل از آن، مرغ‌ها دچار احساس خفگی و اضطراب شدید می‌شوند. مطالعات (EFSA, 2023) نشان می‌دهد که این روش استرس قابل توجهی ایجاد می‌کند. روش‌های جایگزین مانند گاز آرگون یا کاهش تدریجی اکسیژن، ملایم‌تر هستند اما در ایران رایج نیستند.

کارگران کشتارگاه چه آسیب‌های روانی می‌بینند؟

مطالعات (دانشگاه علوم پزشکی تهران، ۱۴۰۰) نشان می‌دهد که کارگران کشتارگاه به طور معناداری بیشتر از اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، افسردگی و اضطراب رنج می‌برند. بی‌حسی عاطفی و کابوس‌های شبانه از علائم شایع است. این آسیب‌ها به ندرت درمان می‌شوند و کارگران معمولاً تنها می‌مانند.

آیا جایگزین گیاهی برای مرغ وجود دارد که مقرون به صرفه باشد؟

بله. سویا، قارچ، گلوتن گندم و حبوبات منابع عالی پروتئین هستند که هزینه‌شان به مراتب کمتر از مرغ است. به عنوان مثال، قیمت هر کیلوگرم سویا در ایران حدود ۵۰ هزار تومان است، در حالی که هر کیلوگرم مرغ حدود ۸۰ هزار تومان (اتاق بازرگانی ایران، ۱۴۰۳). با کمی خلاقیت در آشپزی، می‌توانید غذاهای خوشمزه و مقرون‌به‌صرفه‌ای تهیه کنید.

آیا کاهش مصرف مرغ به محیط زیست کمک می‌کند؟

قطعاً. صنعت پرورش مرغ به ازای هر کیلوگرم گوشت، حدود ۶ کیلوگرم CO2 منتشر می‌کند (Our World in Data, 2023) و مقادیر زیادی آب و زمین مصرف می‌کند. کاهش مصرف مرغ و جایگزینی آن با پروتئین‌های گیاهی، یکی از مؤثرترین اقدامات فردی برای مقابله با تغییرات اقلیمی است.

چه چیزی می‌خواهم از این روایت یاد بگیرید؟

من ۱۰ سال از زندگی‌ام را صرف کشتن موجوداتی کردم که هیچ تقصیری نداشتند. من نمی‌توانم آن سال‌ها را بازگردانم، اما می‌توانم به دیگران کمک کنم تا انتخاب‌های آگاهانه‌تری داشته باشند. هر بار که یک وعده گیاهی را به جای مرغ انتخاب می‌کنید، نه تنها به یک مرغ فرصت زندگی می‌دهید، بلکه به کارگرانی که در کشتارگاه‌ها رنج می‌کشند نیز کمک می‌کنید تا از آن چرخه خارج شوند.