9 Πρωτοποριακές Λύσεις για την Καταπολέμηση του 'Διχτυοφαντάσματος' στην Ελλάδα

<b>Short answer:</b> Το 'Διχτυοφάντασμα', ή αλλιώς τα εγκαταλελειμμένα, χαμένα ή απορριφθέντα αλιευτικά εργαλεία (ALDFG), αποτελεί μία από τις πιο θανατηφόρες μορφές θαλάσσιας ρύπανσης, παγιδεύοντας και σκοτώνοντας αδιακρίτως εκατομμύρια θαλάσσια ζώα ετησίως. Στην Ελλάδα, όπου η αλιεία είναι μια παραδοσιακή δραστηριότητα και οι ακτές εκτείνονται σε χιλιάδες χιλιόμετρα, το πρόβλημα είναι οξύ. Η καταπολέμησή του απαιτεί συντονισμένες δράσεις, από την τεχνολογική καινοτομία έως την ενίσχυση της περιβαλλοντικής νομοθεσίας και την εκπαίδευση.

Το φαινόμενο του 'Διχτυοφαντάσματος' (Ghost Gear) αναφέρεται στα αλιευτικά εργαλεία που χάνονται, εγκαταλείπονται ή απορρίπτονται στη θάλασσα και συνεχίζουν να αλιεύουν για δεκαετίες ή και αιώνες. Αυτά τα δίχτυα, παγίδες και πετονιές, συχνά κατασκευασμένα από ανθεκτικά πλαστικά, αποτελούν όχι μόνο μια περιβαλλοντική καταστροφή αλλά και μια ηθική τραγωδία, καθώς προκαλούν αφάνταστο πόνο και θάνατο σε αμέτρητα θαλάσσια πλάσματα.

Στην Ελλάδα, με την πλούσια βιοποικιλότητα του Αιγαίου και του Ιονίου, το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα σοβαρό. Από τις θαλάσσιες χελώνες Caretta caretta και τους μεσογειακούς φώκιες Monachus monachus, μέχρι τα δελφίνια και τα ψάρια, κανένα είδος δεν μένει ανεπηρέαστο. Σύμφωνα με το WWF Ελλάς, υπολογίζεται ότι περίπου 640.000 τόνοι αλιευτικών εργαλείων χάνονται στις θάλασσες παγκοσμίως κάθε χρόνο, με σημαντικό μέρος αυτών να καταλήγει στις ελληνικές θάλασσες (WWF Ελλάς, 2023).

1. Ενισχυμένη Παρακολούθηση και Ανάκτηση Διχτυών Φάντασμα

Η αποτελεσματική αντιμετώπιση του διχτυοφαντάσματος ξεκινά με τον εντοπισμό του. Νέες τεχνολογίες, όπως τα τηλεκατευθυνόμενα υποβρύχια οχήματα (ROVs) εξοπλισμένα με σόναρ και κάμερες, μπορούν να σαρώνουν τον βυθό, εντοπίζοντας τα χαμένα δίχτυα. Στην Ελλάδα, πιλοτικά προγράμματα έχουν αρχίσει να χρησιμοποιούν παρόμοιες τεχνολογίες, σε συνεργασία με εθελοντικές ομάδες δυτών.

Μόλις εντοπιστούν, η ανάκτηση πρέπει να γίνεται με ασφαλή και αποτελεσματικό τρόπο. Η εκπαίδευση εξειδικευμένων ομάδων δυτών και η παροχή κατάλληλου εξοπλισμού, όπως πλωτές πλατφόρμες και γερανοί, είναι ζωτικής σημασίας. Το Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) έχει ξεκινήσει την ανάπτυξη ενός πρωτοκόλλου για την ασφαλή ανάκτηση μεγάλων διχτυών, ελαχιστοποιώντας τον κίνδυνο για τους δύτες και το περιβάλλον.

2. Ανάπτυξη Βιοδιασπώμενων Αλιευτικών Εργαλείων

Μια ριζική λύση στο πρόβλημα είναι η αντικατάσταση των συμβατικών, μη διασπώμενων αλιευτικών εργαλείων με βιοδιασπώμενα υλικά. Αυτά τα υλικά, όπως το πολυγαλακτικό οξύ (PLA) ή συγκεκριμένοι τύποι πολυεστέρων, μπορούν να αποσυντεθούν σε φυσικές συνθήκες εντός συγκεκριμένου χρονικού διαστήματος, μειώνοντας δραστικά τη διάρκεια ζωής του διχτυοφαντάσματος στον βυθό.

Παρόλο που η τεχνολογία βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη, υπάρχουν ήδη πιλοτικά προγράμματα σε χώρες της Ευρώπης που δοκιμάζουν τέτοια δίχτυα. Η Ελλάδα θα μπορούσε να επωφεληθεί από την ενίσχυση της έρευνας και ανάπτυξης στον τομέα αυτό, παρέχοντας κίνητρα στους ψαράδες για τη χρήση αυτών των πιο φιλικών προς το περιβάλλον εργαλείων. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω του Ευρωπαϊκού Ταμείου Θάλασσας, Αλιείας και Υδατοκαλλιέργειας (ΕΤΘΑΥ), προσφέρει ήδη χρηματοδοτήσεις για βιώσιμες αλιευτικές πρακτικές.

Προκλήσεις και Ευκαιρίες

Η μετάβαση σε βιοδιασπώμενα υλικά δεν είναι απλή. Το κόστος παραγωγής είναι συχνά υψηλότερο και η αντοχή τους σε ακραίες συνθήκες μπορεί να είναι μικρότερη από τα παραδοσιακά υλικά. Ωστόσο, η μακροπρόθεσμη περιβαλλοντική και οικονομική ωφέλεια, μειώνοντας την απώλεια αλιευμάτων λόγω παγιδευμένων ζώων και την ανάγκη για ακριβές επιχειρήσεις καθαρισμού, υπερβαίνει κατά πολύ αυτές τις αρχικές προκλήσεις.

3. Υποχρεωτικά Συστήματα Σήμανσης Αλιευτικών Εργαλείων

Η εφαρμογή ενός υποχρεωτικού συστήματος σήμανσης για όλα τα αλιευτικά εργαλεία είναι κρίσιμη. Κάθε δίχτυ, παγίδα ή πετονιά θα πρέπει να φέρει ένα μοναδικό αναγνωριστικό που να συνδέεται με το σκάφος και τον αλιέα. Αυτό θα διευκόλυνε την ιχνηλασιμότητα των χαμένων εργαλείων και θα ενθάρρυνε τους αλιείς να τα αναφέρουν και να τα ανακτήσουν, καθώς θα ήταν υπόλογοι για αυτά.

Η ελληνική νομοθεσία, αν και προβλέπει κάποια μέτρα, χρειάζεται περαιτέρω ενίσχυση σε αυτόν τον τομέα, ευθυγραμμιζόμενη με βέλτιστες πρακτικές από άλλες χώρες της ΕΕ. Η θέσπιση αυστηρών προστίμων για την απώλεια μη σημασμένων εργαλείων και η παροχή κινήτρων για την αναφορά χαμένων εργαλείων θα μπορούσε να αλλάξει σημαντικά τη συμπεριφορά των αλιέων.

4. Πρόγραμμα «Αλιεία για τον Καθαρισμό» (Fishing for Litter)

Το πρόγραμμα «Αλιεία για τον Καθαρισμό», όπου οι αλιείς συλλέγουν τα απορρίμματα που βρίσκουν στα δίχτυα τους κατά την αλιεία και τα φέρνουν στην ξηρά για ανακύκλωση, έχει αποδειχθεί εξαιρετικά αποτελεσματικό σε πολλές χώρες. Στην Ελλάδα, τέτοια προγράμματα έχουν εφαρμοστεί πιλοτικά από περιβαλλοντικές οργανώσεις και τοπικούς φορείς, με ενθαρρυντικά αποτελέσματα.

Η επέκταση αυτών των προγραμμάτων σε εθνικό επίπεδο, με την παροχή κινήτρων (π.χ., οικονομική ενίσχυση, δωρεάν διάθεση κάδων συλλογής, αναγνώριση) στους ψαράδες, μπορεί να μετατρέψει τους ίδιους τους αλιείς σε πρωταγωνιστές στην προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Αυτό θα δημιουργούσε μια win-win κατάσταση, καθαρίζοντας τις θάλασσες και ενισχύοντας την περιβαλλοντική συνείδηση των επαγγελματιών.

5. Δημιουργία Κέντρων Συλλογής και Ανακύκλωσης Αλιευτικών Εργαλείων

Η εγκατάσταση ειδικών σημείων συλλογής στα λιμάνια και τις μαρίνες της Ελλάδας για τα φθαρμένα ή χαμένα αλιευτικά εργαλεία είναι απαραίτητη. Αυτά τα κέντρα θα πρέπει να είναι προσβάσιμα και να προσφέρουν τη δυνατότητα ανακύκλωσης των υλικών, αντί της απόρριψής τους στη θάλασσα ή σε χωματερές. Πολλά από αυτά τα πλαστικά, ειδικά το νάιλον των διχτυών, μπορούν να ανακυκλωθούν και να χρησιμοποιηθούν για την παραγωγή νέων προϊόντων, όπως ρούχα ή αθλητικός εξοπλισμός.

Στην Κύπρο, για παράδειγμα, το πρόγραμμα MED GHOST έχει δημιουργήσει ένα δίκτυο τέτοιων κέντρων, με ενθαρρυντικά αποτελέσματα στην ανακύκλωση παλαιών διχτυών. Η Ελλάδα, ως ναυτική χώρα, θα μπορούσε να υιοθετήσει και να επεκτείνει παρόμοιες πρωτοβουλίες, εντάσσοντας τους δήμους και τις περιφέρειες στην προσπάθεια.

6. Εκπαίδευση και Ευαισθητοποίηση Ψαράδων και Κοινού

Η αλλαγή συμπεριφοράς είναι το κλειδί. Η συστηματική εκπαίδευση των αλιέων σχετικά με τις επιπτώσεις του διχτυοφαντάσματος, τις βέλτιστες πρακτικές για την αποφυγή απώλειας εργαλείων και τους τρόπους αναφοράς και ανάκτησης, είναι απαραίτητη. Αυτή η εκπαίδευση θα πρέπει να γίνεται σε συνεργασία με τους αλιευτικούς συλλόγους και τις τοπικές κοινότητες.

Παράλληλα, η ευαισθητοποίηση του ευρύτερου κοινού, ειδικά των τουριστών και των νέων, μέσω εκστρατειών ενημέρωσης, ντοκιμαντέρ και εκπαιδευτικών προγραμμάτων στα σχολεία, μπορεί να δημιουργήσει μια ισχυρή κοινωνική πίεση για την προστασία των θαλασσών. Οι πρωτοβουλίες όπως η «Θάλασσα Χωρίς Πλαστικά» στην Ελλάδα έχουν ήδη δείξει τη δυναμική της συλλογικής δράσης.

7. Εφαρμογή Τεχνολογίας RFID και Σόναρ στα Δίχτυα

Η ενσωμάτωση μικροτσίπ RFID (Radio-Frequency Identification) ή μικρών συσκευών σόναρ στα αλιευτικά δίχτυα θα μπορούσε να επιτρέψει τον εντοπισμό τους ακόμη και όταν χαθούν στον βυθό. Αυτές οι τεχνολογίες μπορούν να εκπέμπουν ένα σήμα που μπορεί να ανιχνευθεί από ειδικό εξοπλισμό, διευκολύνοντας την ανάκτηση και μειώνοντας τον χρόνο που παραμένουν ως διχτυοφάντασμα.

Αν και το κόστος είναι ακόμη ένας ανασταλτικός παράγοντας, η συνεχής εξέλιξη της τεχνολογίας αναμένεται να μειώσει τις τιμές. Η επένδυση σε τέτοιες λύσεις θα μπορούσε να ενισχύσει σημαντικά την αποτελεσματικότητα των προσπαθειών ανάκτησης, ειδικά σε δύσκολες γεωγραφικές περιοχές του Αιγαίου.

8. Ενίσχυση της Συνεργασίας μεταξύ Φορέων

Η καταπολέμηση του διχτυοφαντάσματος απαιτεί μια ολιστική προσέγγιση και ισχυρή συνεργασία μεταξύ κυβερνητικών φορέων (Υπουργεία Ναυτιλίας, Περιβάλλοντος, Αγροτικής Ανάπτυξης), περιβαλλοντικών οργανώσεων (WWF, Greenpeace, MOm), αλιευτικών συλλόγων, ερευνητικών ιδρυμάτων (ΕΛΚΕΘΕ) και τοπικών κοινοτήτων. Χωρίς συντονισμένη δράση, οι προσπάθειες είναι καταδικασμένες να αποτύχουν.

Η δημιουργία ενός εθνικού συμβουλίου ή πλατφόρμας για το διχτυοφάντασμα, που θα συντονίζει όλες τις πρωτοβουλίες και θα διασφαλίζει την ανταλλαγή πληροφοριών και βέλτιστων πρακτικών, θα ήταν ένα σημαντικό βήμα. «Η συνεργασία είναι ο μόνος δρόμος προς την επιτυχία. Κάθε δίχτυ που ανασύρεται είναι μια νίκη για τη θαλάσσια ζωή,» δηλώνει η Δρ. Μαρία Αντωνίου, Θαλάσσια Βιολόγος στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου.

9. Εφαρμογή Αυστηρότερων Ποινών για την Απόρριψη

Παράλληλα με τα κίνητρα, η θέσπιση και η αυστηρή εφαρμογή αποτρεπτικών ποινών για την σκόπιμη απόρριψη αλιευτικών εργαλείων στη θάλασσα είναι απαραίτητη. Οι υπάρχοντες νόμοι συχνά δεν εφαρμόζονται επαρκώς ή οι ποινές είναι ήπιες. Η αύξηση των προστίμων και η επιβολή αυστηρότερων κυρώσεων, όπως η αναστολή αδειών αλιείας, θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως ισχυρό αποτρεπτικό παράγοντα.

Η παρακολούθηση μέσω δορυφορικών συστημάτων (VMS) και η ενίσχυση της ακτοφυλακής για την επιβολή της νομοθεσίας μπορούν να συμβάλουν καθοριστικά στην μείωση των περιστατικών σκόπιμης απόρριψης. Η Ευρωπαϊκή Οδηγία για τα πλαστικά μιας χρήσης (SUP Directive) προβλέπει μέτρα για τα αλιευτικά εργαλεία, και η Ελλάδα οφείλει να τα ενσωματώσει πλήρως στο εθνικό της δίκαιο με τις απαραίτητες αυστηροποιήσεις.

Συχνές Ερωτήσεις για το Διχτυοφάντασμα

Τι είναι ακριβώς το «Διχτυοφάντασμα»;

Το «Διχτυοφάντασμα» αναφέρεται σε οποιοδήποτε αλιευτικό εργαλείο (δίχτυα, πετονιές, παγίδες) που έχει εγκαταλειφθεί, χαθεί ή απορριφθεί στον ωκεανό. Αυτά τα εργαλεία συνεχίζουν να ψαρεύουν αδιάκοπα, παγιδεύοντας και σκοτώνοντας θαλάσσια ζώα για μεγάλο χρονικό διάστημα, καθώς είναι κατασκευασμένα από ανθεκτικά, συνθετικά υλικά που διασπώνται πολύ αργά.

Πόσο σοβαρό είναι το πρόβλημα στην Ελλάδα;

Στην Ελλάδα, το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα σοβαρό λόγω της εκτεταμένης ακτογραμμής, της πλούσιας βιοποικιλότητας και της έντονης αλιευτικής δραστηριότητας. Τα αλιευτικά εργαλεία αντιπροσωπεύουν ένα σημαντικό μέρος της θαλάσσιας πλαστικής ρύπανσης, απειλώντας είδη όπως οι θαλάσσιες χελώνες, οι φώκιες και τα δελφίνια, καθώς και τους αλιευτικούς πόρους.

Ποια είναι τα κύρια ζώα που επηρεάζονται;

Τα δίχτυα φάντασμα παγιδεύουν ένα ευρύ φάσμα θαλάσσιων ζώων, συμπεριλαμβανομένων ψαριών, οστρακοειδών, θαλάσσιων χελωνών, φαλαινών, δελφινιών, φώκιων και θαλάσσιων πτηνών. Ο θάνατος επέρχεται συνήθως από πνιγμό, υποσιτισμό ή τραυματισμούς που εμποδίζουν την κίνηση ή τη σίτιση.

Πώς μπορώ να αναφέρω ένα χαμένο δίχτυ;

Εάν εντοπίσετε ένα χαμένο δίχτυ ή αλιευτικό εργαλείο στη θάλασσα ή στην ακτή, είναι σημαντικό να το αναφέρετε στις αρμόδιες αρχές. Στην Ελλάδα, μπορείτε να επικοινωνήσετε με το Λιμενικό Σώμα - Ελληνική Ακτοφυλακή στον αριθμό 108 ή με τοπικούς περιβαλλοντικούς οργανισμούς που δραστηριοποιούνται στην προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος.