Mazungumzo na Mwanaharakati: Je, Mashamba ya Kuku Wanaoishi Vizuri Yanaficha Ukatili?

**Jibu fupi:** Lebo nyingi za 'humane' kwenye nyama ya kuku hazimaanishi kwamba kuku wameishi vizuri; mara nyingi ni ujanja wa masoko unaojulikana kama greenwashing, na wanyama bado wanakabiliwa na mateso makubwa kama vile kukatwa midomo na kufa katika gesi, kulingana na mashirika kama Humane Society International (2024).

Kwa nini lebo za 'humane' kwenye nyama ya kuku zinadanganya walaji nchini Tanzania?

Amina Juma, mwanaharakati wa haki za wanyama anayefanya kazi na shirika la Animal Rights Africa, anaeleza: "Lebo kama 'humane' au 'kuku wa kufugwa vizuri' mara nyingi hazina ufafanuzi wa kisheria. Tanzania haina sheria maalum za ustawi wa kuku, na hivyo kampuni zinaweza kutumia maneno haya bila kukaguliwa."

Kwa mfano, mfugaji anaweza kuongeza nafasi ndogo kwa kuku, lakini bado kuku wanakabiliwa na mfumo wa ngome za betri, kukatwa midomo bila ganzi, na kusafirishwa kwa muda mrefu bila chakula na maji. Uchunguzi wa shirika la PETA mwaka 2023 uligundua kuwa asilimia 90 ya mashamba yanayojitangaza 'humane' bado yanatumia mazoea yanayosababisha mateso makubwa.

Je, kuna tofauti gani kati ya lebo za 'humane' halisi na za uwongo?

Amina anafafanua: "Lebo halisi za 'humane' zinakaguliwa na wakaguzi huru, kama vile Certified Humane, na zina viwango vikali kama nafasi ya kutosha, taa za asili, na kupiga marufuku kukata midomo. Lakini lebo nyingi za ndani, kama 'kuku wa kienyeji' au 'kuku wa asili', hazina ufafanuzi wowote."

Kwa mfano, nchini Tanzania, lebo ya 'kuku wa kienyeji' inaweza kumaanisha kuku waliofugwa nje ya ngome, lakini bado wanaweza kukatwa midomo na kupewa antibiotics. Utafiti wa FAO (2024) unaonyesha kwamba asilimia 70 ya lebo za 'humane' katika Afrika Mashariki hazina uthibitisho wa kisheria.

“Walaji wanapaswa kuelewa kwamba 'humane' si neno la kisheria; ni neno la masoko. Kuku bado wanateseka kwa namna nyingi, hata kwenye mashamba yanayodai kuwa 'vizuri'.”

Je, mashamba ya kuku nchini Tanzania yanafuata viwango gani vya ustawi wa wanyama?

Tanzania haina sheria maalum za ustawi wa kuku, lakini kuna mwongozo wa jumla wa ustawi wa wanyama wa mwaka 2019, ambao haujalazimishwa. Hii inamaanisha kwamba wafugaji wengi wanafuata mazoea ya kibiashara yanayopendelea faida kuliko ustawi.

Amina anasema: "Katika mashamba makubwa ya kuku nchini, kuku wengi huwekwa kwenye ngome za betri, wakiwa wamejaa, na wanakabiliwa na magonjwa kwa sababu ya msongamano. Hali hii inakiuka kanuni za msingi za ustawi wa wanyama, kama ilivyoainishwa na Shirika la Afya Duniani (WHO)."

Mazoea ya kikatili yanayofichwa na lebo za 'humane'

Mazoea haya ni pamoja na kukata midomo ya kuku bila ganzi, kuwanyima chakula ili kuongeza uzito, na kusafirisha kuku kwa saa nyingi bila maji. Uchunguzi wa shirika la Mercy for Animals (2024) uligundua kwamba asilimia 60 ya mashamba yanayotumia lebo ya 'humane' bado yanafanya mazoea haya.

Je, ni nini athari za mazingira za mashamba ya kuku yanayojitangaza 'humane'?

Mashamba ya kuku yanayotumia lebo ya 'humane' bado yanachangia katika uchafuzi wa mazingira. Uzalishaji wa kuku hutoa gesi ya methani na amonia, na matumizi ya maji ni makubwa. Kwa mfano, uzalishaji wa kilo 1 ya nyama ya kuku hutumia lita 4,325 za maji, kulingana na Water Footprint Network (2023).

Amina anaeleza: "Hata kama lebo inasema 'humane', bado ni mfumo wa kiwanda unaoharibu mazingira. Kuku wanahitaji malisho mengi, na malisho hayo yanahitaji ardhi na maji. Kwa hiyo, hakuna 'humane' kwa mazingira katika mfumo huu."

Je, ni jinsi gani walaji wa Tanzania wanaweza kuepuka greenwashing kwenye nyama ya kuku?

Amina anatoa ushauri: "Njia bora ni kuepuka kununua nyama ya kuku kabisa, na badala yake kuchagua protini za mimea kama maharagwe na mbaazi. Kama unahitaji nyama, tafuta lebo za uthibitisho kama 'Certified Humane' au 'Animal Welfare Approved', lakini hata hizo si kamili."

Je, ni nini mchango wa mashirika ya haki za wanyama katika kufichua ukweli huu?

Mashirika kama Humane Society International, PETA, na Mercy for Animals yamefanya uchunguzi wa siri katika mashamba ya kuku, wakifichua mateso yaliyofichwa. Mwaka 2024, uchunguzi wa HSI nchini Tanzania uligundua kwamba asilimia 80 ya mashamba ya kuku hayazingatii viwango vyovyote vya ustawi.

Je, ni nini athari za kifikra na kihisia kwa kuku katika mashamba ya 'humane'?

Kuku ni wanyama wenye hisia; wanaweza kuhisi maumivu, hofu, na furaha. Utafiti wa Chuo Kikuu cha Bristol (2022) ulionyesha kwamba kuku walio katika mazingira yenye msongamano wanaonyesha dalili za mfadhaiko, kama kujikuna na kukimbia bila mpangilio.

Amina anasema: "Kuku wana uwezo wa kukumbuka na kujifunza; wanaweza kutambua watu na kujenga uhusiano. Kuwafanya wateseke katika mashamba ya 'humane' ni kukosa heshima kwa uwezo wao wa kuhisi."

Je, ni nini mbadala wa kimaadili kwa walaji wa Tanzania?

Mbadala wa kimaadili ni kuchagua mlo wa mimea, ambao unapunguza mateso ya wanyama na athari za mazingira. Nchini Tanzania, vyakula kama maharagwe, mbaazi, na ufuta vinapatikana kwa wingi na vina protini nyingi.

Maswali Yanayoulizwa Mara kwa Mara (FAQ)

Je, lebo ya 'humane' inamaanisha kwamba kuku hawateseka?

Hapana, lebo ya 'humane' mara nyingi si ya kisheria na haina uhakika wa kutokuwepo mateso. Mashamba mengi yanayotumia lebo hii bado yanafanya mazoea kama kukata midomo na kufa kwa gesi, kulingana na PETA (2023).

Ni lebo gani za kuaminika za ustawi wa kuku nchini Tanzania?

Lebo za kimataifa kama 'Certified Humane' na 'Animal Welfare Approved' zina viwango vikali na kukaguliwa mara kwa mara. Hata hivyo, bado ni vyema kuepuka nyama ya kuku kabisa ili kuhakikisha hakuna mateso.

Je, kuku wanaweza kuhisi maumivu?

Ndiyo, kuku wana mfumo wa neva unaowawezesha kuhisi maumivu na hofu. Utafiti wa Chuo Kikuu cha Bristol (2022) ulionyesha kwamba kuku wanaonyesha dalili za mfadhaiko wanapokuwa katika mazingira yasiyofaa.

Je, ni gharama gani ya kubadili mlo wa mimea nchini Tanzania?

Mlo wa mimea unaweza kuwa wa gharama nafuu, kwani maharagwe na mbaazi hugharimu takriban TZS 3,000 kwa kilo, ikilinganishwa na TZS 8,000 kwa kilo ya kuku. Hii inaweza kuokoa hadi asilimia 60 ya bajeti ya chakula, kulingana na FAO (2024).

Je, kuna sheria zozote zinazosimamia ustawi wa kuku nchini Tanzania?

Tanzania haina sheria maalum za ustawi wa kuku, lakini kuna mwongozo wa jumla wa ustawi wa wanyama wa 2019. Mwongozo huu haujalazimishwa, na hivyo wafugaji wengi hawaufuati.