# ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਹਾਲੀ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 30 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਗਾਈਡ

ਇਹ ਗਾਈਡ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਕਿਵੇਂ ਬਹਾਲ ਕਰੀਏ, ਸਥਾਨਕ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ, 30 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ।

Source: https://vegeco.org/pa/wildlife/ਜ-ਗਲ-ਜ-ਵ-ਕ-ਰ-ਡ-ਰ-ਬਹ-ਲ-ਪ-ਜ-ਬ-ਵ-ਚ-30-ਦ-ਨ-ਵ-ਚ-ਸ-ਰ-ਕਰਨ-ਦ-ਗ-ਈਡ
Publisher: VegEco (https://vegeco.org)
Author: ਅਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ
Published: 2026-09-26T05:05:29.862Z
Updated: 2026-09-26T05:05:29.906Z
Language: pa
Topics: ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਹਾਲੀ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਹਾਲੀ ਗਾਈਡ, ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਹਾਲੀ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਗਲਿਆਰੇ ਬਹਾਲੀ ਦੇ ਕਦਮ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੰਕਟ, ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਫੰਡ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇਗਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਹਾਲੀ ਕਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ

---

ਸੰਖੇਪ ਜਵਾਬ: ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਹਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 30 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਵਣ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਐਨਜੀਓਜ਼ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਕੇ। ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮੈਪਿੰਗ, ਫਿਰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਫੰਡਿੰਗ, ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ। ਇਸ ਗਾਈਡ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਦਮ ਲਈ ਔਜ਼ਾਰ, ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

## ਕਦਮ 1: ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ

ਪਹਿਲਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਜਾਂ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ, ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭੋ। ਗੂਗਲ ਅਰਥ ਜਾਂ QGIS ਵਰਗੇ ਮੁਫਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਨਾਲ ਹਰੇ ਧੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਦੇਖੋ। ਪੰਜਾਬ ਵਣ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ 'ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੀ ਸੂਚੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੀੜ ਬੰਗਾ ਤੱਕ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਹਰਨਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਇਸ ਕਦਮ ਲਈ ਲਾਗਤ ਲਗਭਗ ਜ਼ੀਰੋ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਸਥਾਨਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਓ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਮਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ।

> **ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੰਕਟ**
>
> ਵਰਲਡ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਫੰਡ (WWF) ਦੀ 2024 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ 20 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 30% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਟੁੱਟਣ ਕਾਰਨ।

## ਕਦਮ 2: ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਓ

ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸੜਕਾਂ, ਰੇਲ ਲਾਈਨਾਂ, ਨਹਿਰਾਂ, ਵਾੜਾਂ ਅਤੇ ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭੋ। ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਘਾਤਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਸੜਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਹਰਨ ਅਤੇ ਨੀਲਗਾਈ ਮਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਫੋਟੋਆਂ ਲਓ। ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੁਕਾਵਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦਰਜ ਕਰੋ।

ਇਸ ਕਦਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਾਨਵਰ ਕਿੱਥੇ ਰਾਹ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਾਗਤ: ਕੋਈ ਖਾਸ ਖਰਚ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਫੋਨ ਕੈਮਰਾ ਅਤੇ ਨੋਟਬੁੱਕ। ਉਦਾਹਰਨ: ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਵਾਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾੜ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਸੀ।

*ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹੱਲ*

| ਰੁਕਾਵਟ ਕਿਸਮ | ਉਦਾਹਰਨ | ਹੱਲ ਉਪਾਅ |
| --- | --- | --- |
| ਸੜਕਾਂ | ਜੀਟੀ ਰੋਡ | ਅੰਡਰਪਾਸ ਜਾਂ ਓਵਰਪਾਸ |
| ਰੇਲ ਲਾਈਨਾਂ | ਲੁਧਿਆਣਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਾਈਨ | ਰੇਲਵੇ ਟਰੈਕ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕੋਰੀਡੋਰ |
| ਨਹਿਰਾਂ | ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ | ਪੁਲ ਜਾਂ ਕਦਮ ਪੱਥਰ |
| ਵਾੜਾਂ | ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਵਾੜਾਂ | ਵਾੜ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਾਹ |
| ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ | ਅਨਅਧਿਕਾਰਤ ਕਾਲੋਨੀਆਂ | ਜ਼ੋਨਿੰਗ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ |

## ਕਦਮ 3: ਸਥਾਨਕ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ

ਪੰਜਾਬ ਵਣ ਵਿਭਾਗ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਪੰਚਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰੋ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਮੰਗੋ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ 'ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੰਭਾਲ ਨੀਤੀ 2023' ਦੇ ਤਹਿਤ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਗ੍ਰਾਂਟ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਓ।

ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਬੁਲਾਓ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰੋ। ਲਾਗਤ: ਮੀਟਿੰਗ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪੈਸਾ (ਚਾਹ-ਪਾਣੀ) ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ: ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਨੇ ਵਣ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੀ ਵਾੜ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

> ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ; ਸਰਕਾਰ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।
>
> — ਡਾ. ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ, ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਬਾਇਓਲੋਜਿਸਟ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ

## ਕਦਮ 4: ਫੰਡਿੰਗ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰੋ

ਫੰਡਿੰਗ ਲਈ, ਪੰਜਾਬ ਵਣ ਵਿਭਾਗ ਦੀ 'ਕੰਪਨਸੇਟਰੀ ਅਫੋਰੈਸਟੇਸ਼ਨ ਫੰਡ' (CAMPA) ਤੋਂ ਪੈਸਾ ਮੰਗਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕ੍ਰਾਊਡਫੰਡਿੰਗ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਤੋ (Ketto) 'ਤੇ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਓ। ਛੋਟੇ ਕੋਰੀਡੋਰ ਲਈ 50,000 ਤੋਂ 2 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਕਾਫੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ, ਵਾੜ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਉਦਾਹਰਨ: ਰੂਪਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਕੇਤੋ ਰਾਹੀਂ 1.5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਦਮ ਲਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਲਿਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਰਚਾ ਲਗਭਗ 5,000 ਰੁਪਏ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਲਾਹਕਾਰ ਲਗਾਉਣਾ ਪਵੇ।

## ਕਦਮ 5: ਪੌਦੇ ਲਗਾਓ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਟਾਓ

ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇਸੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਓ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿੱਕਰ, ਬੋਹੜ ਅਤੇ ਨੀਮ, ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਛਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਤੋਂ ਮੁਫਤ ਪੌਦੇ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਵਾੜਾਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਾਹ ਬਣਾਓ, ਜੋ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਦੇਣ ਪਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ।

ਇੱਕ ਵਾਲੰਟੀਅਰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 50 ਪੌਦੇ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲਾਗਤ: ਹਰ ਪੌਦੇ ਦੀ ਕੀਮਤ 20-50 ਰੁਪਏ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਲਈ ਪਾਈਪ ਆਦਿ ਦਾ ਖਰਚਾ ਵੱਖਰਾ। ਉਦਾਹਰਨ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਾਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 200 ਦੇਸੀ ਰੁੱਖ ਲਗਾਏ।

## ਕਦਮ 6: ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ

ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਟਰੈਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਮਰਾ ਟ੍ਰੈਪ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਐਨਜੀਓਜ਼ ਕੈਮਰਾ ਟ੍ਰੈਪ ਉਧਾਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਹਫਤੇ ਵਾਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਡਾਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਕੋਰੀਡੋਰ ਵਰਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਲਾਗਤ: ਇੱਕ ਕੈਮਰਾ ਟ੍ਰੈਪ ਦੀ ਕੀਮਤ 15,000-25,000 ਰੁਪਏ ਹੈ, ਪਰ ਉਧਾਰ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਘਟਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ: ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕੋਰੀਡੋਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨੀਲਗਾਈ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੀਆਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ।

**ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਰੀਡੋਰ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ (ਨਿਗਰਾਨੀ ਤੋਂ)**

| Label | Value |
| --- | --- |
| ਹਫਤਾ 1 | 10 % |
| ਹਫਤਾ 2 | 18 % |
| ਹਫਤਾ 3 | 25 % |
| ਹਫਤਾ 4 | 35 % |
| ਮਹੀਨਾ 2 | 50 % |
| ਮਹੀਨਾ 3 | 65 % |

## ਕਦਮ 7: ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ

ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਓ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੇ ਲਾਭ ਦੱਸੇ ਜਾਣ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟਰ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਬਣਾਓ। ਇਹ ਕਦਮ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁਣਗੇ ਤਾਂ ਕੋਰੀਡੋਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।

ਲਾਗਤ: ਸਮੱਗਰੀ ਲਈ 2,000-5,000 ਰੁਪਏ। ਉਦਾਹਰਨ: ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧੀ।

## ਆਮ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਲ

> **ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਾੜ ਮਾਲਕ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰੇ**
>
> ਵਾੜ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਸਮਝਾਓ ਕਿ ਕੋਰੀਡੋਰ ਨਾਲ ਫਸਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਨਵਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰਸਤੇ ਵਰਤਣਗੇ। ਵਣ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਮੱਧਸਥਤਾ ਲਈ ਕਹੋ।

ਕਈ ਵਾਰ ਫੰਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਕ੍ਰਾਊਡਫੰਡਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਰੱਖੋ। ਜੇਕਰ ਪੌਦੇ ਸੁੱਕ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਓ।

## ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQ)

### ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਣ ਵਿਭਾਗ CAMPA ਫੰਡ ਤੋਂ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਰਿਤ ਕੋਰੀਡੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ।

### ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?

ਪਹਿਲੇ 30 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੁੱਖ ਲਗਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ 2-3 ਸਾਲ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰੁੱਖ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ।

### ਕੀ ਕੋਰੀਡੋਰ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਨਹੀਂ, ਉਲਟਾ ਫਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ।

### ਕੀ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਹਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?

ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਵਣ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਪੌਦੇ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਂਝੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

### ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਪੌਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ?

ਦੇਸੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੋਹੜ, ਨੀਮ, ਕਿੱਕਰ, ਅਤੇ ਜੰਡ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਛਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। PAU ਤੋਂ ਮੁਫਤ ਪੌਦੇ ਲਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

## ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ

> **ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ**
>
> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਹਾਲੀ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਊਡਫੰਡਿੰਗ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਦੇਸੀ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਟਾਉਣਾ ਮੁੱਖ ਕਦਮ ਹਨ। ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।

**ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਚੈੱਕਲਿਸਟ**

- ਕੋਰੀਡੋਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਓ
- ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ
- ਵਣ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰੋ
- ਫੰਡਿੰਗ ਸਰੋਤ ਲੱਭੋ
- ਦੇਸੀ ਪੌਦੇ ਲਗਾਓ
- ਵਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਾਹ ਬਣਾਓ
- ਕੈਮਰਾ ਟ੍ਰੈਪ ਨਾਲ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰੋ
- ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਓ

**ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲਾਂ**

- ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪਹਿਲਾਂ ਲਓ
- ਸਰਕਾਰੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਲਈ ਸਮਾਂ ਰੱਖੋ
- ਨਿਗਰਾਨੀ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੋ
- ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੋ
- ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਡਾਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰੋ

**ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੜ੍ਹਾਈ**

- [ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਕਿਵੇਂ ਬਹਾਲ ਕਰੀਏ: 30 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗਾਈਡ](https://vegeco.org/pa/wildlife/ਪ-ਜ-ਬ-ਵ-ਚ-ਜ-ਗਲ-ਜ-ਵ-ਕ-ਰ-ਡ-ਰ-ਕ-ਵ-ਬਹ-ਲ-ਕਰ-ਏ-30-ਦ-ਨ-ਦ-ਗ-ਈਡ)
- [ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਾਈਕ੍ਰੋਪਲਾਸਟਿਕ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ: 30 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ](https://vegeco.org/pa/wildlife/ਪ-ਜ-ਬ-ਵ-ਚ-ਮ-ਈਕ-ਰ-ਪਲ-ਸਟ-ਕ-ਤ-ਬਚਣ-ਦ-ਤਰ-ਕ-30-ਦ-ਨ-ਵ-ਚ-ਜ-ਗਲ-ਜ-ਵ-ਸ-ਰ-ਖ-ਆ)
- [ਵੀਗਨ ਚਮੜਾ ਬਨਾਮ ਰਵਾਇਤੀ ਚਮੜਾ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਵਧੀਆ?](https://vegeco.org/pa/sustainable-living/ਵ-ਗਨ-ਚਮੜ-ਬਨ-ਮ-ਰਵ-ਇਤ-ਚਮੜ-ਪ-ਜ-ਬ-ਵ-ਚ-ਕ-ਹੜ-ਜਲਵ-ਯ-ਅਤ-ਪਸ-ਆ-ਲਈ-ਵਧ-ਆ)
- [ਫੈਕਟ-ਚੈੱਕ: ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਲਟਰਾ-ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਹੈ? ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਚ](https://vegeco.org/pa/recipes/ਫ-ਕਟ-ਚ-ਕ-ਕ-ਪ-ਦ-ਆ-ਅਧ-ਰਤ-ਭ-ਜਨ-ਸ-ਚਮ-ਚ-ਅਲਟਰ-ਪ-ਰ-ਸ-ਸਡ-ਹ-ਪ-ਜ-ਬ-ਸ-ਚ)
- [ਜਲਵਾਯੂ ਲਈ ਵੀਗਨ ਪਕਵਾਨ: ਸਟੋਵਟੌਪ ਛੋਲੇ-ਪਾਲਕ ਕਰੀ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਗਾਈਡ](https://vegeco.org/pa/climate/ਜਲਵ-ਯ-ਲਈ-ਵ-ਗਨ-ਪਕਵ-ਨ-ਸਟ-ਵਟ-ਪ-ਛ-ਲ-ਪ-ਲਕ-ਕਰ-ਦ-ਸ-ਪ-ਰਨ-ਗ-ਈਡ)

---

Cite as: VegEco, "ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਹਾਲੀ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 30 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਗਾਈਡ", https://vegeco.org/pa/wildlife/ਜ-ਗਲ-ਜ-ਵ-ਕ-ਰ-ਡ-ਰ-ਬਹ-ਲ-ਪ-ਜ-ਬ-ਵ-ਚ-30-ਦ-ਨ-ਵ-ਚ-ਸ-ਰ-ਕਰਨ-ਦ-ਗ-ਈਡ