# ਵੀਗਨ ਮਿਲਟਰੀ ਰਾਸ਼ਨ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ: ਪੰਜਾਬ 1980–2026

ਫੌਜੀ ਰਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ-ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਇਸ ਟਾਈਮਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।

Source: https://vegeco.org/pa/vegan-travel/ਵ-ਗਨ-ਮ-ਲਟਰ-ਰ-ਸ-ਨ-ਸ-ਧ-ਰ-ਦ-ਇਤ-ਹ-ਸ-ਪ-ਜ-ਬ-1980-2026
Publisher: VegEco (https://vegeco.org)
Author: ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ
Published: 2026-09-30T08:52:24.806Z
Updated: 2026-09-30T08:52:24.892Z
Language: pa
Topics: ਵੀਗਨ ਮਿਲਟਰੀ ਰਾਸ਼ਨ ਸੁਧਾਰ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ, ਸੈਨਿਕ ਰਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੀਟ ਦੇ ਵਿਕਲਪ, ਫੌਜੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵੀਗਨ ਭੋਜਨ, ਮਿਲਟਰੀ ਰਾਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ, ਕੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਵੀਗਨ ਖੁਰਾਕ ਸੰਭਵ ਹੈ?, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਵਿਕਲਪ, ਫੌਜੀ ਰਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾਉਣਾ, ਵੀਗਨ ਮਿਲਟਰੀ ਰਾਸ਼ਨ ਦੇ ਫਾਇਦੇ

---

**ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ:** ਵੀਗਨ ਮਿਲਟਰੀ ਰਾਸ਼ਨ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਵਿਕਲਪ ਸੀਮਤ ਸਨ। 2026 ਤੱਕ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਘਟਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

## 1980–1990: ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੀਟ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ ਕਈ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। 1984 ਵਿੱਚ, ਫੌਜੀ ਮੈਨੂਅਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਾਲ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੱਕ ਬਣੇ ਰਹੇ।

ਇਸ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਫੌਜੀ ਰਸੋਈਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਲੇ, ਰਾਜਮਾ ਅਤੇ ਦਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੀਟ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1987 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਮੀਟ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ।

### 1984: ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਰਾਸ਼ਨ ਮੈਨੂਅਲ

1984 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਨ ਮੈਨੂਅਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਜਿਮੈਂਟਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੀਟ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕੀਤਾ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਸੀ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਰਸੋਈਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਟ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੀ। ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਵੱਖਰਾ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੋਹਰਾ ਮਿਆਰ ਬਣ ਗਿਆ।

## 1991–2000: ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦਾ ਵਾਧਾ

1991 ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਇਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਧੀ। 1995 ਵਿੱਚ, ਫੌਜ ਨੇ ਸੋਇਆ ਚੰਕਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਸੋਇਆ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ।

1997 ਵਿੱਚ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਕੈਂਟੀਨ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ 200 ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਹੋਰ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ।

### 1995: ਸੋਇਆ ਚੰਕਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

ਸੋਇਆ ਚੰਕਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 'ਮੀਟ ਵਿਕਲਪ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਮੀਟ ਦੇ ਸਵਾਦ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਨਕਲੀ ਮੀਟ ਸੱਚੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੀਟ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।

ਇਸ ਸਮੇਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਿਆ। ਪਰ ਫੌਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਸਵਾਦ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।

## 2001–2010: ਜਲਵਾਯੂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ

2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੇ ਫੌਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। 2006 ਵਿੱਚ, ਯੂ.ਐਨ. ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ 'ਲਾਈਵਸਟੌਕਸ ਲੌਂਗ ਸ਼ੈਡੋ' ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਗਲੋਬਲ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦਾ 18% ਨਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਬਨ ਫੁੱਟਪ੍ਰਿੰਟ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।

2008 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਰਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੀਟ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 15% ਘਟਾਈ, ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਾਈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਕੋਈ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ।

### 2006: ਯੂ.ਐਨ. ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ

2006 ਦੀ ਯੂ.ਐਨ. ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੀਟ ਉਤਪਾਦਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਲਈ ਮੀਟ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਨੇ ਖਾਰਜ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਵਧੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਏ।

## 2011–2020: ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਮੀਟ ਦਾ ਉਭਾਰ

2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਮੀਟ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। 2015 ਵਿੱਚ, ਬੰਗਲੌਰ ਦੀ ਕੰਪਨੀ 'ਗੁੱਡ ਰਿਸ਼ੀ' ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀਗਨ ਮੀਟ ਬਰਗਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਨੇ ਛੋਲਿਆਂ ਅਤੇ ਮਟਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ 'ਸ਼ਾਮੀ ਕਬਾਬ' ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ।

2018 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀਟਨ ਅਤੇ ਸੋਇਆ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਕਟੌਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕਾਰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

### 2015: ਗੁੱਡ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਫੌਜ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ

ਗੁੱਡ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸੀਟਨ-ਅਧਾਰਤ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ ਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੀਟ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਝਿਜਕ ਦਿਖਾਈ, ਪਰ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਈਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਪਸ਼ੂ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਫੌਜ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ।

## 2021–2026: ਜਲਵਾਯੂ ਸੈਨਿਕ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਵੀਗਨ ਰਾਸ਼ਨ ਦਾ ਮਿਆਰੀਕਰਨ

2021 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ 'ਹਰੀ ਸੈਨਿਕ ਨੀਤੀ' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ 2030 ਤੱਕ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ 30% ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੀਤੀ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਸਾਰੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਿਨ ਮੀਟ-ਮੁਕਤ ਭੋਜਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

2023 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਫੌਜੀ ਸਕੂਲ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਰਸੋਈ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਭੋਜਨ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

### 2024: ਪਹਿਲਾ ਪੂਰਾ ਵੀਗਨ ਰਾਸ਼ਨ ਪੈਕ

2024 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਪੂਰਾ ਵੀਗਨ ਰਾਸ਼ਨ ਪੈਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2200 ਕੈਲੋਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਾਲਾਂ, ਚੌਲ, ਸੀਟਨ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਮੇਵੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਪੈਕ ਦੀ ਜਾਂਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛਾਉਣੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ 80% ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੀ।

2025 ਵਿੱਚ, ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ (DRDO) ਨੇ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਵੀਗਨ ਰਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੀਟ-ਅਧਾਰਤ ਰਾਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 25% ਘੱਟ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀਗਨ ਮਿਲਟਰੀ ਰਾਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਕੜੇ

> **25% ਘੱਟ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ**
>
> 2025 ਵਿੱਚ DRDO ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੀਗਨ ਮਿਲਟਰੀ ਰਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੀਟ-ਅਧਾਰਤ ਰਾਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 25% ਘੱਟ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਰਾਬਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

*ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲਟਰੀ ਰਾਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ (1980–2026)*

| ਸਾਲ | ਘਟਨਾ | ਪ੍ਰਭਾਵ |
| --- | --- | --- |
| 1984 | ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਮੈਨੂਅਲ | ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ਾਂ 'ਤੇ |
| 1995 | ਸੋਇਆ ਚੰਕਸ ਸ਼ਾਮਲ | ਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ |
| 2008 | ਮੀਟ 15% ਘਟਾਇਆ | ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ |
| 2018 | ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਵਿਕਲਪ ਅਧਿਕਾਰਤ | ਰਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ |
| 2024 | ਪਹਿਲਾ ਵੀਗਨ ਪੈਕ | 80% ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ |
| 2026 | ਹਰੀ ਸੈਨਿਕ ਨੀਤੀ | ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ 2 ਦਿਨ ਮੀਟ-ਮੁਕਤ |

**ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵੀਗਨ ਰਾਸ਼ਨ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਦਰ (%)**

| Label | Value |
| --- | --- |
| 1985 | 2 % |
| 1995 | 8 % |
| 2005 | 15 % |
| 2015 | 22 % |
| 2020 | 35 % |
| 2026 | 58 % |

## ਵੀਗਨ ਮਿਲਟਰੀ ਰਾਸ਼ਨ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹਸਤੀਆਂ

**ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ**

- ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ - ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕ, ਵੀਗਨ ਐਕਟੀਵਿਸਟ
- ਡਾ. ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ - ਫੌਜੀ ਪੋਸ਼ਣ ਵਿਗਿਆਨੀ, DRDO
- ਨਿਧੀ ਪੰਤ - ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ, ਗੁੱਡ ਰਿਸ਼ੀ
- ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ (ਰਿਟਾ.) ਰਣਜੀਤ ਘੁੰਮਣ - ਹਰੀ ਸੈਨਿਕ ਨੀਤੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ
- ਪ੍ਰੋ. ਸੁਖਦੇਵ ਰਾਏ - ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਪੋਸ਼ਣ ਮਾਹਰ

## ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀਗਨ ਮਿਲਟਰੀ ਰਾਸ਼ਨ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ

ਵੀਗਨ ਰਾਸ਼ਨ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ: ਘੱਟ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ, ਬਿਹਤਰ ਸਿਹਤ, ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ। ਪਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਬਦਲਣਾ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ।

![ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀਗਨ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ: ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼](https://vegeco.org/api/public/img/hero/1790382177006-zgcz2k.jpg)

> **ਮਿੱਥ: ਵੀਗਨ ਖੁਰਾਕ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ**
>
> ਤੱਥ: 2023 ਵਿੱਚ DRDO ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ 'ਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਮੀਟ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ 10% ਵੱਧ ਸੀ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਕੈਲੋਰੀ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਾਤਰਾ ਮਿਲੇ।

### ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਸੀਟਨ ਅਤੇ ਸੋਇਆ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਤਪਾਦਨ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਫੌਜ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਫਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

2026 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਫੌਜੀ ਸਪਲਾਈ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਸਬਸਿਡੀ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਾਗਤ ਘਟਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।

## ਵੀਗਨ ਮਿਲਟਰੀ ਰਾਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ

### ਕੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਵੀਗਨ ਖੁਰਾਕ ਸੰਭਵ ਹੈ?

ਹਾਂ, 2024 ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਵੀਗਨ ਰਾਸ਼ਨ ਪੈਕ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਰ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੈਨਿਕ ਵੀਗਨ ਖੁਰਾਕ 'ਤੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

### ਕੀ ਵੀਗਨ ਰਾਸ਼ਨ ਮੀਟ ਰਾਸ਼ਨ ਨਾਲੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ?

2025 ਵਿੱਚ DRDO ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੀਗਨ ਰਾਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਗਤ ਮੀਟ ਰਾਸ਼ਨ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 15% ਘੱਟ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਸਸਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਖਰਚੇ ਵੀ ਘਟਦੇ ਹਨ।

![ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ-ਮੁਕਤ ਮੁਰਗੀ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਭੀੜ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ — ਅੰਡਰਕਵਰ ਫੁਟੇਜ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼](https://vegeco.org/api/public/img/hero/1789928934512-iq04v8.jpg)

### ਕੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀਗਨ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਨਹੀਂ, ਵੀਗਨ ਖੁਰਾਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਲੰਟਰੀ ਹੈ। 2026 ਤੱਕ, ਸਿਰਫ਼ 58% ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦਾ ਭੋਜਨ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫੌਜ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣਾ ਹੈ।

### ਕੀ ਵੀਗਨ ਰਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

2023 ਦੇ DRDO ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਵੀਗਨ ਖੁਰਾਕ 'ਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਬਲਕਿ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ 10% ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ ਸੈਨਿਕ ਤਾਕਤ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ।

### ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀਗਨ ਰਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਫਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਫੌਜ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਰ ਮੰਗ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਫਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ

> **ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ 5 ਸਬਕ**
>
> ਵੀਗਨ ਮਿਲਟਰੀ ਰਾਸ਼ਨ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਬਦੀਲੀ ਹੌਲੀ ਪਰ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਜਲਵਾਯੂ ਲਾਭ, ਸਿਹਤ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ।

**ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ**

- 1984 ਤੋਂ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਵਿਕਲਪ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਪਰ 2024 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪੂਰਾ ਵੀਗਨ ਪੈਕ ਆਇਆ।
- ਵੀਗਨ ਰਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ 25% ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (DRDO, 2025)।
- ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ 10% ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ (DRDO, 2023)।
- ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਮੰਗ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
- 2026 ਤੱਕ 58% ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਵੀਗਨ ਰਾਸ਼ਨ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ।

**ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੜ੍ਹਾਈ**

- [How to Start a Capsule Wardrobe Without Leather in Punjab on a Budget](https://vegeco.org/pa/ethical-fashion/how-to-start-a-capsule-wardrobe-without-leather-in-punjab-on-a-budget)
- [ਜਾਨਵਰ ਅੰਦੋਲਨ (Janwar Andolan) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗਾਈਡ: ਪੰਜਾਬ 2026](https://vegeco.org/pa/activism/ਜ-ਨਵਰ-ਅ-ਦ-ਲਨ-janwar-andolan-ਸ-ਰ-ਕਰਨ-ਲਈ-ਸ-ਰ-ਆਤ-ਗ-ਈਡ-ਪ-ਜ-ਬ-2026)
- [How to Start a ਜਾਨਵਰ ਅੰਦੋਲਨ (Janwar Andolan) in Punjab in 30 Days](https://vegeco.org/pa/activism/how-to-start-a-ਜ-ਨਵਰ-ਅ-ਦ-ਲਨ-janwar-andolan-in-punjab-in-30-days)
- [Vegan travel: city guides and long-haul tips](https://vegeco.org/pa/hub/vegan-travel)
- [Oat milk vs dairy milk](https://vegeco.org/pa/compare/oat-milk-vs-dairy-milk)

---

Cite as: VegEco, "ਵੀਗਨ ਮਿਲਟਰੀ ਰਾਸ਼ਨ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ: ਪੰਜਾਬ 1980–2026", https://vegeco.org/pa/vegan-travel/ਵ-ਗਨ-ਮ-ਲਟਰ-ਰ-ਸ-ਨ-ਸ-ਧ-ਰ-ਦ-ਇਤ-ਹ-ਸ-ਪ-ਜ-ਬ-1980-2026