# ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ: ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਕਰੂਰਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਸਬਕ

ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ 'ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੋ — ਅਤੇ ਜਾਣੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲ ਸਰੋਤ ਇਸ ਤੋਂ ਕੀ ਸਬਕ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Source: https://vegeco.org/pa/sustainable-living/ਸ-ਰਕ-ਕਲ-ਗ-ਦ-ਇਤ-ਹ-ਸ-ਆਸਟ-ਰ-ਲ-ਆ-ਦ-ਕ-ਨ-ਰ-ਆ-ਤ-ਕਰ-ਰਤ-ਅਤ-ਪ-ਜ-ਬ-ਲਈ-ਸਬਕ
Publisher: VegEco (https://vegeco.org)
Author: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਗਿੱਲ
Published: 2026-09-19T04:40:30.724Z
Updated: 2026-09-19T04:40:30.796Z
Language: pa
Topics: ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਇਤਿਹਾਸ, ਡਰੱਮ ਲਾਈਨਾਂ ਕੀ ਹਨ, ਸ਼ਾਰਕ ਨੈੱਟ ਕਰੂਰਤਾ, ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਕ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਕਲਪ, ਕਿਊਨਸਲੈਂਡ ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਕਾਨੂੰਨ, ਕੀ ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਸ਼ਾਰਕ ਹਮਲੇ ਅੰਕੜੇ, ਸ਼ਾਰਕ ਸੰਭਾਲ ਪੰਜਾਬ

---

**ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ:** ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤੈਰਾਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਰਕ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜਾਲ਼ ਅਤੇ ਡਰੱਮ ਲਾਈਨਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਅੰਕੜੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਅਸਰਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਤੀਜੇ ਹਨ।

## ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ?

ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਨੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਤੈਰਾਕਾਂ ਅਤੇ ਸਰਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸ਼ਾਰਕ ਨੈੱਟ (ਜਾਲ਼) ਅਤੇ ਡਰੱਮ ਲਾਈਨਾਂ। ਸ਼ਾਰਕ ਨੈੱਟ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਡਰੱਮ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰਾ ਲਗਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1937 ਵਿੱਚ ਸਿਡਨੀ ਦੇ ਤੱਟਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਈ ਘਾਤਕ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ।

## 1930-1950: ਸ਼ਾਰਕ ਨੈੱਟਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੌਰ

1937 ਵਿੱਚ, ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿਡਨੀ ਦੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਬੀਚਾਂ 'ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਈ ਸ਼ਾਰਕ ਨੈੱਟ ਲਗਾਏ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਈ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੂਗੀ ਬੀਚ 'ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੈੱਟਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਤੈਰਾਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਡਾਲਫਿਨ, ਕੱਛੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵੀ ਫਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

> ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਜਾਲ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਮਰੀ ਹੋਈ ਡਾਲਫਿਨ ਨੂੰ ਕੱਢਦੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੰਤਰ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੈ।
>
> — ਡਾ. ਮਾਰਕ ਹੇਮੰਸ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸਿਡਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ

*ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਦਾ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ ਇਤਿਹਾਸ*

| ਸਾਲ | ਘਟਨਾ | ਸਥਾਨ | ਨਤੀਜਾ |
| --- | --- | --- | --- |
| 1937 | ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਈ ਸ਼ਾਰਕ ਨੈੱਟ ਲਗਾਏ ਗਏ | ਸਿਡਨੀ, NSW | ਜਨਤਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਦਾਅਵਾ |
| 1962 | ਕਿਊਨਸਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਡਰੱਮ ਲਾਈਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂ | ਕਿਊਨਸਲੈਂਡ ਤੱਟ | ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ |
| 1992 | ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨੈੱਟ ਲਗਾਏ | ਪਰਥ ਤੱਟ | ਵਿਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ |
| 2014 | ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਲ ਸ਼ਾਰਕ ਨੀਤੀ | ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ | ਜਨਤਕ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਦ |
| 2018 | NSW ਵਿੱਚ ਸਮਾਰਟ ਡਰੱਮ ਲਾਈਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ | NSW ਤੱਟ | ਮਿਸ਼ਰਤ ਨਤੀਜੇ |
| 2023 | ਕਿਊਨਸਲੈਂਡ ਵਿੱਚ 1000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ | ਕਿਊਨਸਲੈਂਡ ਤੱਟ | ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ |

## 1960-1990: ਡਰੱਮ ਲਾਈਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ

1962 ਵਿੱਚ, ਕਿਊਨਸਲੈਂਡ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼ਾਰਕ ਨੈੱਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡਰੱਮ ਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਹ ਲਾਈਨਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਲ 'ਤੇ ਲੰਗਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਚਾਰਾ ਲਟਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਾਰਕ ਚਾਰੇ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੁੱਕ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 1960 ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਲਾਈਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਤਾਵਰਣਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।

ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਉਪਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਬੂਤ ਦੇਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਕਿ ਸ਼ਾਰਕ ਨੈੱਟ ਅਤੇ ਡਰੱਮ ਲਾਈਨਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਾਰਗਰ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, 1980 ਤੋਂ 1990 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਕਿਊਨਸਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਡਰੱਮ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਔਸਤਨ 200 ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਅਤੇ 150 ਹੋਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਾਨਵਰ ਮਰਦੇ ਸਨ।

## 1990-2010: ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਚੇਤਨਾ

1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਈ ਸ਼ਾਰਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵ੍ਹੇਲ ਸ਼ਾਰਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਟ ਵ੍ਹਾਈਟ ਸ਼ਾਰਕ, ਓਵਰਫਿਸ਼ਿੰਗ ਅਤੇ ਕਲਿੰਗ ਕਾਰਨ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਜਨਤਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਕ ਨੈੱਟਾਂ ਦੇ ਕਰੂਰ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੇ ਜਨਤਕ ਰਾਏ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

> **ਬਾਈਕੈਚ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਅੰਕੜਾ**
>
> ਕਿਊਨਸਲੈਂਡ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ (2023), 2001 ਤੋਂ 2023 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸ਼ਾਰਕ ਕੰਟਰੋਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ 8,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਅਤੇ 5,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਾਨਵਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਲਫਿਨ, ਕੱਛੂ ਅਤੇ ਰੇਅ ਮੱਛੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## 2010-2020: ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈਆਂ

2014 ਵਿੱਚ, ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਿਤ 'ਕਿਲ ਸ਼ਾਰਕ' ਨੀਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮਾਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜਨਤਕ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ। ਸਮਾਰਟ ਡਰੱਮ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟੈਗ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

## 2020-2026: ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਸਬਕ

ਅੱਜ ਵੀ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਤੱਟਾਂ 'ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੇ ਨੈੱਟ ਲਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਰਾਏ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ: ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਬੇਅਸਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇਹ ਸਬਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਵੀ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਗਲਤ ਉਪਾਅ ਅਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਹਿਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਅਤੇ ਜਲ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

## ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਕੀ ਹਨ?

ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਕਲਪ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਸ਼ਾਰਕ ਸਪਾਟਿੰਗ ਡਰੋਨ, ਜੋ ਕਿ ਤੈਰਾਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਾਰਕ-ਵਿਕਰਸ਼ਕ ਗੇਅਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਕੰਗਣ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਕ ਸਟੀਕਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਜੋ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੇ ਤੈਰਾਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

**ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਦੇ 5 ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਕਲਪ**

- ਸ਼ਾਰਕ ਸਪਾਟਿੰਗ ਡਰੋਨ: ਤੱਟਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਕੇ ਤੈਰਾਕਾਂ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ
- ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਕੰਗਣ: ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨਿੱਜੀ ਉਪਕਰਨ
- ਸ਼ਾਰਕ ਸਟੀਕਿੰਗ ਅਤੇ ਟਰੈਕਿੰਗ: ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਜੋਖਮ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ
- ਸਮਾਰਟ ਡਰੱਮ ਲਾਈਨਾਂ: ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਟੈਗ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ
- ਜਨਤਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ: ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਕੇ ਡਰ ਘਟਾਉਣਾ

## ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਬਾਰੇ ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQ)

### ਕੀ ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੈਰਾਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ?

ਨਹੀਂ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ (ਫਲੋਰੀਡਾ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ ਨੈਚੁਰਲ ਹਿਸਟਰੀ, 2021), ਸ਼ਾਰਕ ਨੈੱਟਾਂ ਵਾਲੇ ਬੀਚਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਦਰ ਬਿਨਾਂ ਨੈੱਟਾਂ ਵਾਲੇ ਬੀਚਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਨੈੱਟ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ।

### ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਜਾਨਵਰ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?

ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕਈ ਹੋਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਊਨਸਲੈਂਡ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ (2023), ਬਾਈਕੈਚ ਵਿੱਚ ਡਾਲਫਿਨ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੱਛੂ, ਰੇਅ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵ੍ਹੇਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੌਗਰਹੈੱਡ ਕੱਛੂ ਅਤੇ ਕਮਰਸਨ ਡਾਲਫਿਨ।

### ਕੀ ਭਾਰਤ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਤੱਟਾਂ 'ਤੇ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਜਾਲ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਸਿੱਧਾ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਨਹੀਂ ਵਿਗਾੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

### ਸ਼ਾਰਕ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸ਼ਾਰਕ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ: ਸ਼ਾਰਕ ਫਿਨ ਸੂਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਰਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਘਟਾਉਣਾ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਹੋ ਰਹੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਵੀ ਜਲ-ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

### ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਕਾਨੂੰਨ ਮੌਜੂਦ ਹਨ?

ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸੰਘੀ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗ੍ਰੇਟ ਵ੍ਹਾਈਟ ਸ਼ਾਰਕ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਵਨਯ ਜੀਵ (ਸੁਰੱਖਿਆ) ਐਕਟ, 1972 ਦੇ ਤਹਿਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਰਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਲ-ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ।

### ਕੀ ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਮਲੇ ਵਧ ਜਾਣਗੇ?

ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਕਿ ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਬੰਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਮਲੇ ਵਧ ਜਾਣਗੇ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਕਲਪਕ ਉਪਾਅ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਰੋਨ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦਿਖਾਈ ਹੈ।

> **ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੀ ਕਰੀਏ**
>
> ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਸਟੇਨੇਬਲ ਸੀਫੂਡ ਗਾਈਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ। ਦੂਜਾ, ਸਥਾਨਕ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿਓ। ਤੀਜਾ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਕਲਪ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਓ।

## ਸਿੱਟਾ: ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਦਾ ਭਵਿੱਖ

ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਡਰ ਅਤੇ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਚੇਤਨਾ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਖਤਰਨਾਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜੀਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇਹ ਸਬਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਹੱਲ ਅਪਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

> **ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਬਕ**
>
> ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ 1937 ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਇੱਕ ਬੇਅਸਰ ਅਤੇ ਕਰੂਰ ਨੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਕਲਪ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸਬਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

**ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ**

- ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ 1937 ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੇਅਸਰ ਹੈ
- ਹਰ ਸਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ ਇਹਨਾਂ ਜਾਲ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਦੇ ਹਨ
- ਡਰੋਨ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਰਟ ਡਰੱਮ ਲਾਈਨਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ
- ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ
- ਸ਼ਾਰਕ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ

**ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੜ੍ਹਾਈ**

- [ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਬਨਾਮ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ?](https://vegeco.org/pa/sustainable-living/ਜ-ਰ-ਵ-ਸਟ-ਬਨ-ਮ-ਰ-ਸ-ਈਕਲ-ਗ-ਪ-ਜ-ਬ-ਵ-ਚ-ਕ-ਹੜ-ਸ-ਚਮ-ਚ-ਵ-ਤ-ਵਰਣ-ਅਨ-ਕ-ਲ-ਹ)
- [ਕਾਰਬਨ ਆਫਸੈੱਟ ਸਕੈਮ ਕੀ ਹੈ? ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਸੱਚ](https://vegeco.org/pa/sustainable-living/ਕ-ਰਬਨ-ਆਫਸ-ਟ-ਸਕ-ਮ-ਕ-ਹ-ਪ-ਜ-ਬ-ਵ-ਚ-ਹਰ-ਧ-ਖ-ਬ-ਜ-ਦ-ਸ-ਚ)
- [ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਿੱਠਾਸ: ਹਰ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਪੂਰਨ ਸਵੈਪ ਗਾਈਡ](https://vegeco.org/pa/sustainable-living/ਪ-ਜ-ਬ-ਵ-ਚ-ਸ-ਹ-ਦ-ਤ-ਬ-ਨ-ਮ-ਠ-ਸ-ਹਰ-ਵਰਤ-ਲਈ-ਪ-ਰਨ-ਸਵ-ਪ-ਗ-ਈਡ)
- [ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਮੀਥੇਨ ਕਿਵੇਂ ਘਟਾਇਆ ਜਾਵੇ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 30 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ](https://vegeco.org/pa/climate/ਪਸ-ਖ-ਤ-ਦ-ਮ-ਥ-ਨ-ਕ-ਵ-ਘਟ-ਇਆ-ਜ-ਵ-ਪ-ਜ-ਬ-ਵ-ਚ-30-ਦ-ਨ-ਦ-ਯ-ਜਨ)
- [ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ: ਕਸਾਈਖਾਨੇ ਦਾ ਕੀਰਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਹੱਲ](https://vegeco.org/pa/factory-farming/ਫ-ਕਟਰ-ਫ-ਰਮ-ਗ-ਵ-ਚ-ਕ-ਮ-ਆ-ਦ-ਮ-ਨਸ-ਕ-ਸ-ਹਤ-ਕਸ-ਈਖ-ਨ-ਦ-ਕ-ਰਤ-ਅਤ-ਪ-ਜ-ਬ-ਲਈ-ਹ-ਲ)

---

Cite as: VegEco, "ਸ਼ਾਰਕ ਕਲਿੰਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ: ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਕਰੂਰਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਸਬਕ", https://vegeco.org/pa/sustainable-living/ਸ-ਰਕ-ਕਲ-ਗ-ਦ-ਇਤ-ਹ-ਸ-ਆਸਟ-ਰ-ਲ-ਆ-ਦ-ਕ-ਨ-ਰ-ਆ-ਤ-ਕਰ-ਰਤ-ਅਤ-ਪ-ਜ-ਬ-ਲਈ-ਸਬਕ