# ਅੰਦਰ ਦੀ ਜਾਂਚ: ਬਦਾਮ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੇਬ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਖਤਰਾ

ਬਦਾਮ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਪਰਾਗਣ ਲਈ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੇਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਅਸਰ ਦੀ ਪੜਤਾਲ।

Source: https://vegeco.org/pa/climate/ਅ-ਦਰ-ਦ-ਜ-ਚ-ਬਦ-ਮ-ਫ-ਰਮ-ਵ-ਚ-ਮਧ-ਮ-ਖ-ਆ-ਦ-ਮ-ਤ-ਅਤ-ਪ-ਜ-ਬ-ਦ-ਸ-ਬ-ਬ-ਗ-ਲਈ-ਖਤਰ
Publisher: VegEco (https://vegeco.org)
Author: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
Published: 2026-09-29T14:58:59.320Z
Updated: 2026-09-29T14:58:59.389Z
Language: pa
Topics: ਬਦਾਮ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੇਬ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਖਤਰਾ, ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਰਾਗਣ ਅਤੇ ਬਦਾਮ ਖੇਤੀ, ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਕਾਰਨ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਦਾਮ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਸਰ, ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ, ਬਦਾਮ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਬਦਾਮ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੇਬ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ

---

**ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ:** ਬਦਾਮ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ (pesticides) ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਇੱਕੋ ਫ਼ਸਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੇਬ ਬਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਖਤਰਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਣ ਨਾਲ ਫਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਘਟਦੀ ਹੈ।

## ਬਦਾਮ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ: ਅਸਲੀ ਸਥਿਤੀ ਕੀ ਹੈ?

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਇੱਕ ਅੰਡਰਕਵਰ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਬਦਾਮ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਵਪਾਰਕ ਬਦਾਮ ਉਤਪਾਦਕ ਆਪਣੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੇਬ ਬਾਗਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਫਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਾਗਣ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਜਾਂਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਕ ਸੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਾਮ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੱਤੇ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਸਾਲ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 30 ਤੋਂ 40 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਮਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਕੌਮੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 10-15 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੈ (ਅਮਰੀਕੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ, 2024)।

> **ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ**
>
> ਬਦਾਮ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ 30-40% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਮ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ 10-15% ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਰ ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਫ਼ਸਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

## ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਕੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ?

ਜਾਂਚਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਬਦਾਮ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਛੱਤੇ ਲਗਾਏ ਹੋਏ ਪਾਏ, ਜਿੱਥੇ ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਛਿੜਕਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ, ਅਤੇ ਕਈ ਛੱਤੇ ਲਗਭਗ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਏ। ਮਰੀਆਂ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਪਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਓਨਿਕੋਟੀਨੋਇਡ ਅਤੇ ਆਰਗਨੋਫਾਸਫੇਟ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਦੌਰਾਨ ਸਹੀ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਕਈ ਛੱਤੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੇਬ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਵੀ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ।

### ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦਾ ਅਸਰ

ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਛੱਤੇ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਪਾਉਂਦੀਆਂ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਕਲੋਨੀ ਕੋਲਾਪਸ ਡਿਸਆਰਡਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੇਖੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੇਬ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਫਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ।

### ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੇਬ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਘਾਟ

ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 25% ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੀ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਸੇਬ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਗਣ ਲਈ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ 20-30% ਦੀ ਕਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

## ਕਿਹੜੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਈ?

ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਈ ਬਦਾਮ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਛਿੜਕਾਅ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਵਰਜਿਤ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਐਕਟ, 1968 ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

*ਬਦਾਮ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਉਲੰਘਣਾਵਾਂ*

| ਉਲੰਘਣਾ | ਨਿਯਮ | ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ |
| --- | --- | --- |
| ਵਰਜਿਤ ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ | ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਐਕਟ, 1968 | ਪਾਲਣਾ ਘੱਟ |
| ਛਿੜਕਾਅ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ | ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ | ਆਮ ਗੱਲ |
| ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਖੁਰਾਕ ਨਾ ਦੇਣਾ | ਪਸ਼ੂ ਕਲਿਆਣ ਨਿਯਮ, 2011 | ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਘਾਟ |
| ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ | ਪਰਿਵਹਨ ਨਿਯਮ | ਕੋਈ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ |

## ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕੀ ਸੀ?

ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੇ ਘੱਟ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਪਾਅ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਾਂਚਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਰਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨਸ਼ਟੀਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਅਜੇ ਵੀ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਲਈ ਘਾਤਕ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੇਬ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਸਾਇਣਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

> ਜਦੋਂ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਮਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ 'ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
>
> — ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਮੁੱਖ ਖੋਜੀ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ

## ਇਹ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ: ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੈਟਰਨ

ਇਹ ਜਾਂਚ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ, ਵਪਾਰਕ ਬਦਾਮ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਪਰਾਗਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 2 ਮਿਲੀਅਨ ਛੱਤੇ ਬਦਾਮ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਦਬਾਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਸੇਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਪੈਟਰਨ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਕਾਂ ਤੋਂ ਛੱਤੇ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

*ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ: ਬਦਾਮ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮ*

| ਸਾਲ | ਘਟਨਾ | ਅਸਰ |
| --- | --- | --- |
| 2022 | ਬਦਾਮ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੀ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ | ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ 20% |
| 2023 | ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਰਜ ਕੀਤੀ | ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ |
| 2024 | ਅੰਡਰਕਵਰ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਉਲੰਘਣਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ | ਮੌਤ ਦਰ 30-40% |
| 2025 | ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ | ਅਜੇ ਵੀ ਪਾਲਣਾ ਘੱਟ |

## ਖਪਤਕਾਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਬਦਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫਲਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਫਲ ਖਰੀਦਣਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਰਸਾਇਣਾਂ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

**ਲੇਬਲਾਂ 'ਤੇ ਲਾਲ ਝੰਡੇ: ਕੀ ਦੇਖਣਾ ਹੈ**

- ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਣ (ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ NPOP ਜਾਂ USDA Organic) ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ
- ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ-ਮੁਕਤ ਜਾਂ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟਿਡ ਪੈਸਟ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਦੇਖੋ
- ਸਥਾਨਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿਓ, ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਤੋਂ ਬਚੋ
- ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਿਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਪੜ੍ਹੋ
- 'ਮਧੂ-ਮੱਖੀ-ਅਨੁਕੂਲ' ਜਾਂ 'ਪਰਾਗਣ-ਮਿੱਤਰ' ਲੇਬਲ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰੋ

## ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੀ ਹੱਲ ਹਨ?

ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੱਲ ਹੈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਛੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਸਬਸਿਡੀ ਦੇਣਾ ਵੀ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

### ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਸਬੰਧ

ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਬਦਾਮ ਅਤੇ ਸੇਬਾਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 75% ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਪਰਾਗਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਫਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਵੀ ਵਿਗੜਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਣ ਨਾਲ ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

## ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQ)

### ਕੀ ਬਦਾਮ ਖਾਣ ਨਾਲ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਬਦਾਮ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਦਾਮ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਕਾਰਨ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੈਵਿਕ ਬਦਾਮ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹੋ।

### ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੇਬ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੇਬ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਬਦਲਾਅ ਵੀ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

### ਕੀ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ-ਮੁਕਤ ਬਦਾਮ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸੰਭਵ ਹੈ?

ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਦਾਮ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਗਣ ਲਈ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਖੋਜਕਰਤਾ ਹੋਰ ਪਰਾਗਣਕਰਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਨਕਲੀ ਪਰਾਗਣ ਤਕਨੀਕਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਜੇ ਇਹ ਵਿਕਲਪ ਵਪਾਰਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੱਲ ਹੈ।

### ਕੀ ਜੈਵਿਕ ਬਦਾਮ ਵਧੇਰੇ ਮਹਿੰਗੇ ਹਨ?

ਜੈਵਿਕ ਬਦਾਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 20-30% ਵਧੇਰੇ ਮਹਿੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਇੱਕ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜੈਵਿਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੀਮਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

### ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?

ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦੇ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਉਤਪਾਦ ਖਰੀਦ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਕਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

## ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ (Key Takeaways)

> **ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ**
>
> ਬਦਾਮ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੇਬ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਵੀ ਖਤਰਾ ਹੈ। ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ, ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

**ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ**

- ਬਦਾਮ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ 30-40% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
- ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੇਬ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 25% ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ।
- ਨਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ।
- ਜੈਵਿਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।
- ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰੋ।

**ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੜ੍ਹਾਈ**

- [ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਮੈਗਾ-ਡੇਅਰੀ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਭੱਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ: ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਸਬਕ](https://vegeco.org/pa/climate/ਬ-ਮ-ਕ-ਪਨ-ਆ-ਮ-ਗ-ਡ-ਅਰ-ਤ-ਕ-ਉ-ਭ-ਜ-ਰਹ-ਆ-ਹਨ-ਪ-ਜ-ਬ-ਲਈ-ਸਬਕ)
- [ਸਕੂਲ ਲੰਚ ਵਿੱਚ ਮੀਟ ਦਾ ਕਲਾਈਮੇਟ ਟੈਕਸ: ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਨਵਾਂ ਨੈਤਿਕ ਬਦਲ](https://vegeco.org/pa/climate/ਸਕ-ਲ-ਲ-ਚ-ਵ-ਚ-ਮ-ਟ-ਦ-ਕਲ-ਈਮ-ਟ-ਟ-ਕਸ-ਪ-ਜ-ਬ-ਲਈ-ਨਵ-ਨ-ਤ-ਕ-ਬਦਲ)
- [ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਰਸੋਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਗਾਈਡ: 7 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਪਲਾਨ](https://vegeco.org/pa/zero-waste/ਪ-ਜ-ਬ-ਵ-ਚ-ਜ-ਰ-ਵ-ਸਟ-ਰਸ-ਈ-ਸ-ਰ-ਕਰਨ-ਦ-ਗ-ਈਡ-7-ਦ-ਨ-ਦ-ਪਲ-ਨ)
- [ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਖਤਰਾ](https://vegeco.org/pa/factory-farming/ਫ-ਕਟਰ-ਫ-ਰਮ-ਗ-ਵ-ਚ-ਐ-ਟ-ਬ-ਇਓਟ-ਕ-ਪ-ਰਤ-ਰ-ਧ-ਪ-ਜ-ਬ-ਦ-ਸ-ਹਤ-ਲਈ-ਖਤਰ)
- [ਵੀਲ ਕ੍ਰੇਟਸ ਬਨਾਮ ਫ੍ਰੀ-ਰੇਂਜ ਪਾਲਣ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬੱਛਿਆਂ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਸੱਚ](https://vegeco.org/pa/animal-rights/ਵ-ਲ-ਕ-ਰ-ਟਸ-ਬਨ-ਮ-ਫ-ਰ-ਰ-ਜ-ਪ-ਲਣ-ਪ-ਜ-ਬ-ਵ-ਚ-ਬ-ਛ-ਆ-ਦ-ਨ-ਤ-ਕ-ਸ-ਚ)

---

Cite as: VegEco, "ਅੰਦਰ ਦੀ ਜਾਂਚ: ਬਦਾਮ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੇਬ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਖਤਰਾ", https://vegeco.org/pa/climate/ਅ-ਦਰ-ਦ-ਜ-ਚ-ਬਦ-ਮ-ਫ-ਰਮ-ਵ-ਚ-ਮਧ-ਮ-ਖ-ਆ-ਦ-ਮ-ਤ-ਅਤ-ਪ-ਜ-ਬ-ਦ-ਸ-ਬ-ਬ-ਗ-ਲਈ-ਖਤਰ