# ਚਿਕਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ: ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਾਧਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾਨਵਰ

ਕਿਵੇਂ ਮੁਰਗੀ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਥਾਲੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤਾ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਬਣੀ, ਪਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਰਹੀ — ਇਸ ਟਾਈਮਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣੋ ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ।

Source: https://vegeco.org/pa/animal-rights/ਚ-ਕਨ-ਦ-ਇਤ-ਹ-ਸ-ਦ-ਨ-ਆ-ਦ-ਸਭ-ਤ-ਵ-ਧ-ਖ-ਧ-ਅਤ-ਸਭ-ਤ-ਘ-ਟ-ਸ-ਰ-ਖ-ਅਤ-ਜ-ਨਵਰ
Publisher: VegEco (https://vegeco.org)
Author: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ
Published: 2026-09-22T03:39:23.340Z
Updated: 2026-09-22T03:39:23.412Z
Language: pa
Topics: ਚਿਕਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਚਿਕਨ, ਮੁਰਗੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਚਿਕਨ ਉਦਯੋਗ ਕਰੂਰਤਾ, ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਇਤਿਹਾਸ, ਚਿਕਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਾਧਾ ਜਾਨਵਰ, ਮੁਰਗੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ, ਕੀ ਚਿਕਨ ਖਾਣਾ ਨੈਤਿਕ ਹੈ?, ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਮੁਰਗੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਚਿਕਨ ਉਦਯੋਗ ਕਿੰਨਾ ਕਰੂਰ ਹੈ?, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ, ਚਿਕਨ ਉਤਪਾਦਨ ਅੰਕੜੇ, ਮੁਰਗੀ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਚਿਕਨ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਕੀ ਮੁਰਗੀ ਨੂੰ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

---

**ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ:** ਮੁਰਗੀ (ਚਿਕਨ) ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਾਧਾ ਜਾਨਵਰ ਹੈ — ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 74 ਅਰਬ ਮੁਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (FAO, 2024) — ਪਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਾਂ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਲਈ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਨਿਯਮ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮੁਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ 'ਪਸ਼ੂ' ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਈਮਲਾਈਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਦਯੋਗ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

## ਮੁਰਗੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ: ਜੰਗਲੀ ਪੰਛੀ ਤੋਂ ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮ ਤੱਕ

ਮੁਰਗੀ ਦਾ ਪਾਲਤੂਕਰਨ ਲਗਭਗ 8,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲੀ ਲਾਲ ਜੰਗਲੀ ਮੁਰਗੀ (Red Junglefowl) ਨੂੰ ਆਂਡਿਆਂ ਅਤੇ ਮੀਟ ਲਈ ਪਾਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਮੁਰਗੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ, ਆਜ਼ਾਦ ਘੁੰਮਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੁਰਾਕ ਆਪ ਲੱਭਦੀ। ਪਰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।

1923 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸੇਸਿਲ ਸਟੀਲ ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 500 ਮੁਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕੀਤਾ — ਇਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਮਾਡਲ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮ ਹਨ। ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇੱਕ ਮੁਰਗੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਉਮਰ 5-10 ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ 42 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

## 1940-1960: ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ 'ਚਿਕਨ ਆਫ ਐਵਰੀ ਪੋਟ' ਦਾ ਸੁਪਨਾ

1948 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੈਰੀ ਟਰੂਮਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਘਰ ਦੀ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਚਿਕਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਮੀਟ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕੀਤਾ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੀ ਨਸਲ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ 8 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਭਾਰ ਤੋਂ 4 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਵਧਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਤੁਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।

1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ 'ਬ੍ਰਾਇਲਰ' ਨਸਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਮੁਰਗੀ ਦਾ ਮੀਟ ਸਸਤਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਈ ਗਈ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨਾਲ। ਇੱਕ ਮੁਰਗੀ ਦਾ ਦਿਲ ਅਤੇ ਫੇਫੜੇ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ। ਇਹੀ ਉਹ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੁਰਗੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

> ਮੁਰਗੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ। ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਸਤੀ ਹੈ।
>
> — ਡਾ. ਹਰਮੀਤ ਕੌਰ, ਪਸ਼ੂ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ

## 1970-1990: ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ

1971 ਵਿੱਚ ਰੂਥ ਹੈਰੀਸਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਐਨੀਮਲ ਮਸ਼ੀਨਾਂ' ਨੇ ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦੇ ਕਰੂਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮੁਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੰਭ ਨਹੀਂ ਫੈਲਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੀਟਾ (PETA) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1980 ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੇ ਮੁਰਗੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾਇਆ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, 1985 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2,000 ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮ ਸਨ, ਜੋ 1995 ਤੱਕ ਵੱਧ ਕੇ 12,000 ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰੂਰਤਾ ਵੀ ਵਧੀ।

## 2000-2015: ਅੰਡਰਕਵਰ ਜਾਂਚਾਂ ਅਤੇ ਮੁਰਗੀ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਮਾਣ

2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਕਵਰ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 2008 ਵਿੱਚ ਮਰਸਰਡ ਡੇਅਰੀ ਦੇ ਵੀਡੀਓ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੰਗਾਮਾ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਮੁਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਦੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਪੋਜ਼ਿਸ਼ਨ 2 ਪਾਸ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਮੁਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ।

ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮੁਰਗੀ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਬਾਰੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀਆਂ। 2012 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਮੁਰਗੀਆਂ ਗਣਿਤ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਮੁਰਗੀ ਇੰਨੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇੰਨੀ ਕਰੂਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

## 2020-2025: ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ — ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾੜਾ

2023 ਵਿੱਚ ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨ 'ਐਂਡ ਦ ਕੇਜ ਏਜ' ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ 1.4 ਮਿਲੀਅਨ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ। ਪਰ ਮੁਰਗੀਆਂ ਲਈ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੀਵੈਨਸ਼ਨ ਆਫ ਕਰੂਐਲਟੀ ਟੂ ਐਨੀਮਲਜ਼ ਐਕਟ 1960 ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਰਗੀਆਂ ਨੂੰ 'ਪਸ਼ੂ' ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 2024 ਵਿੱਚ ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 25,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 20 ਕਰੋੜ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਪੰਜਾਬ ਪੋਲਟਰੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ, 2024)। ਫਿਰ ਵੀ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਕੋਈ ਖਾਸ ਨੀਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਾੜਾ ਮੁਰਗੀ ਨੂੰ 'ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾਨਵਰ' ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

*ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਰਗੀ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਤੁਲਨਾ (2025)*

| ਦੇਸ਼ | ਮੁਰਗੀ ਨੂੰ 'ਪਸ਼ੂ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? | ਪਿੰਜਰੇ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ? | ਸਲਾਟਰ ਨਿਯਮ |
| --- | --- | --- | --- |
| ਭਾਰਤ | ਨਹੀਂ | ਨਹੀਂ | ਢਿੱਲੇ |
| ਅਮਰੀਕਾ | ਕੁਝ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ | ਕੁਝ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ | ਸੰਘੀ ਨਿਯਮ |
| ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ | ਹਾਂ | 2027 ਤੱਕ ਪਾਬੰਦੀ | ਸਖਤ |
| ਸਿੰਗਾਪੁਰ | ਹਾਂ | ਹਾਂ | ਸਖਤ |
| ਚੀਨ | ਨਹੀਂ | ਨਹੀਂ | ਢਿੱਲੇ |

## ਮੁਰਗੀ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਕਿੰਨਾ ਕਰੂਰ ਹੈ? ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ

ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਮੁਰਗੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਔਸਤਨ 42 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੂੰ ਤੰਗ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਤੁਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਚੁੰਝ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਦਰਦ ਨਿਵਾਰਕ ਦੇ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਡੀਬੀਕਿੰਗ), ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਲਈ ਐਂਟੀਬਾਇਟਿਕਸ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸਦੀ ਹੱਡੀਆਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

**ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਮੁਰਗੀ ਉਤਪਾਦਨ (ਕਰੋੜਾਂ ਵਿੱਚ)**

| Label | Value |
| --- | --- |
| 2000 | 5 ਕਰੋੜ |
| 2005 | 8 ਕਰੋੜ |
| 2010 | 12 ਕਰੋੜ |
| 2015 | 15 ਕਰੋੜ |
| 2020 | 18 ਕਰੋੜ |
| 2025 | 22 ਕਰੋੜ |

ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਤਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਉਲਟਾ ਲਟਕਾ ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗੈਸ ਚੈਂਬਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੀ ਉਬਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਰੂਰਤਾ ਸਿਰਫ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਮ ਹੈ।

> **74 ਅਰਬ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਹਰ ਸਾਲ**
>
> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਫੂਡ ਐਂਡ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (FAO) ਦੇ 2024 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 74 ਅਰਬ ਮੁਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਮੀਟ ਲਈ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਤੋਂ 9 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ।

## ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਮੁਰਗੀ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ?

ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੀਟਾ, ਹਿਊਮਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, ਅਤੇ ਵਿਗਾ ਐਨੀਮਲ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਮੁਰਗੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਹਨ। 2023 ਵਿੱਚ ਹਿਊਮਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ 80% ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਤੰਗ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਬਦਲਾਅ ਵੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। 2024 ਵਿੱਚ, ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਮੁਰਗੀਆਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਕਈ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ 'ਕੇਜ-ਫ੍ਰੀ' ਆਂਡਿਆਂ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੁਝ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਨੇ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਚਿਕਨ ਵਿਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਡਡੌਟ ਅਤੇ ਈਵੋ ਫੂਡਸ, ਜੋ ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

**ਮੁਰਗੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ**

- ਪੀਟਾ (PETA) — ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਡਰਕਵਰ ਜਾਂਚਾਂ
- ਹਿਊਮਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ — ਫਾਰਮ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ
- ਵਿਗਾ ਐਨੀਮਲ ਇੰਡੀਆ — ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਵਕਾਲਤ
- ਕੰਪੈਸ਼ਨ ਇਨ ਵਰਲਡ ਫਾਰਮਿੰਗ — ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀ ਤਬਦੀਲੀ
- ਗੁਡ ਫੂਡ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ — ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ

## ਮੁਰਗੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਮੁਰਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਪਸ਼ੂ' ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰੀਵੈਨਸ਼ਨ ਆਫ ਕਰੂਐਲਟੀ ਟੂ ਐਨੀਮਲਜ਼ ਐਕਟ 1960 ਵਿੱਚ ਮੁਰਗੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਨਿਯਮ ਬਹੁਤ ਢਿੱਲੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਮੁਰਗੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਨਿਯਮ ਹਨ। ਮੁਰਗੀ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਸਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦਾ ਦੁੱਖ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

> **ਕੀ ਮੁਰਗੀ ਨੂੰ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ?**
>
> ਮਿੱਥ: ਮੁਰਗੀ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੱਚ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਰਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਰੀਸੈਪਟਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਦਰਦ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵਿਵਹਾਰ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੋਲਟਰੀ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਲਪ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੋਲਟਰੀ ਉਦਯੋਗ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਖਰਚਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਕੂੜਾ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਖਪਤ ਵੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ।

ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਾਹ ਵੀ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਚਿਕਨ ਵਿਕਲਪ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੋਇਆ ਚੰਕਸ, ਸੀਟਨ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਉਤਪਾਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੀ ਕਰੂਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਲਈ ਵੀ ਬਿਹਤਰ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਿਕਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ 50% ਘੱਟ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

**ਮੁਰਗੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ**

- ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੀਟ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਵਿਕਲਪ ਅਜ਼ਮਾਓ
- ਫ੍ਰੀ-ਰੇਂਜ ਜਾਂ ਕੇਜ-ਫ੍ਰੀ ਆਂਡੇ ਖਰੀਦੋ, ਜੇਕਰ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ
- ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੂਰਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਓ
- ਸਥਾਨਕ ਵੀਗਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰੋ
- ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰੋ
- ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮੁਰਗੀ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰੋ

## ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQ)

### ਕੀ ਮੁਰਗੀ ਨੂੰ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਮੁਰਗੀ ਨੂੰ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਰਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਰੀਸੈਪਟਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਰਦ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵਿਵਹਾਰ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

### ਮੁਰਗੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਾਧਾ ਜਾਨਵਰ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਮੁਰਗੀ ਸਸਤੀ, ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ 42 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਦਾ ਮੀਟ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਰਜਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਹੈ।

### ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਰਗੀ ਲਈ ਕੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈ?

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਵੈਨਸ਼ਨ ਆਫ ਕਰੂਐਲਟੀ ਟੂ ਐਨੀਮਲਜ਼ ਐਕਟ 1960 ਲਾਗੂ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਰਗੀ ਲਈ ਕੋਈ ਖਾਸ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਮੁਰਗੀ ਨੂੰ 'ਪਸ਼ੂ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੰਗ ਪਿੰਜਰੇ, ਡੀਬੀਕਿੰਗ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰੂਰਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਵੀ ਪੋਲਟਰੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਕੋਈ ਖਾਸ ਨੀਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

### ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਚਿਕਨ ਵਿਕਲਪ ਸਿਹਤ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ?

ਹਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਚਿਕਨ ਵਿਕਲਪ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੋਇਆ ਚੰਕਸ, ਸੀਟਨ, ਅਤੇ ਟੋਫੂ ਵਿੱਚ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਕੋਲੈਸਟ੍ਰੋਲ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਫਾਈਬਰ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਲ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੋਟਾਪੇ ਦਾ ਖਤਰਾ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਛੋਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੇ ਵਧੀਆ ਸਰੋਤ ਹਨ।

### ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਾਤਾਵਰਨ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ?

ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਾਤਾਵਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ। ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਸੋਇਆ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਜੰਗਲ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਾਰਮਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਕੂੜਾ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੀਟ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। FAO ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੁੱਲ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ ਦਾ 14.5% ਹੈ।

## ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ (Key Takeaways)

> **ਮੁਰਗੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ?**
>
> ਮੁਰਗੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਸਸਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਚਾਹਤ ਨੇ ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਹੈ — ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਚੁਣ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਮੁਰਗੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

**ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ**

- ਹਰ ਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 74 ਅਰਬ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ।
- ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਰਗੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ 42 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਾ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਦਰਦ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ 20 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਕੋਈ ਨੀਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
- ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਚਿਕਨ ਵਿਕਲਪ ਨਾ ਸਿਰਫ ਨੈਤਿਕ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਲਈ ਵੀ ਬਿਹਤਰ ਹਨ।
- ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਮੁਰਗੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।

**ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੜ੍ਹਾਈ**

- [ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮੀਟ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ: ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਗਾਈਡ](https://vegeco.org/pa/animal-rights/ਬ-ਚ-ਆ-ਨ-ਲ-ਮ-ਟ-ਅਤ-ਡ-ਅਰ-ਬ-ਰ-ਗ-ਲ-ਕ-ਵ-ਕਰ-ਏ-ਮ-ਪ-ਆ-ਲਈ-ਦ-ਖ-ਰਹ-ਤ-ਗ-ਈਡ)
- [ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ ਕੈਪਸੂਲ ਅਲਮਾਰੀ 30 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ: ਨੈਤਿਕ ਫੈਸ਼ਨ ਦਾ ਸਸਤਾ ਰਾਹ](https://vegeco.org/pa/ethical-fashion/ਕ-ਵ-ਕਰ-ਏ-ਕ-ਪਸ-ਲ-ਅਲਮ-ਰ-30-ਦ-ਨ-ਵ-ਚ-ਨ-ਤ-ਕ-ਫ-ਸ-ਨ-ਦ-ਸਸਤ-ਰ-ਹ)
- [ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਕੇਜ-ਮੁਕਤ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਸਤੀ ਹੈ? ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਗਾਈਡ](https://vegeco.org/pa/sustainable-living/ਕ-ਪ-ਜ-ਬ-ਵ-ਚ-ਪ-ਕ-ਜ-ਮ-ਕਤ-ਸ-ਪ-ਗ-ਸ-ਚਮ-ਚ-ਸਸਤ-ਹ-ਜ-ਰ-ਵ-ਸਟ-ਗ-ਈਡ)
- [ਕਲਾਈਮੇਟ-ਸਮਾਰਟ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਗਾਈਡ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ 30 ਦਿਨ](https://vegeco.org/pa/climate/ਕਲ-ਈਮ-ਟ-ਸਮ-ਰਟ-ਖ-ਤ-ਸ-ਰ-ਕਰਨ-ਦ-ਗ-ਈਡ-ਪ-ਜ-ਬ-ਵ-ਚ-ਪਹ-ਲ-30-ਦ-ਨ)
- [Factory farming explained](https://vegeco.org/pa/hub/factory-farming-explained)

---

Cite as: VegEco, "ਚਿਕਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ: ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਾਧਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾਨਵਰ", https://vegeco.org/pa/animal-rights/ਚ-ਕਨ-ਦ-ਇਤ-ਹ-ਸ-ਦ-ਨ-ਆ-ਦ-ਸਭ-ਤ-ਵ-ਧ-ਖ-ਧ-ਅਤ-ਸਭ-ਤ-ਘ-ਟ-ਸ-ਰ-ਖ-ਅਤ-ਜ-ਨਵਰ