# જળ-પદચિહ્ન શું છે? ડેરી વિરુદ્ધ છોડ-આધારિત દૂધની સાચી પાણીની કિંમત

ડેરી દૂધના છુપા જળ-પદચિહ્નને સમજો — ગુજરાતના દુષ્કાળમાં શું વધુ ટકાઉ છે, અને છોડ-આધારિત વિકલ્પો કેવી રીતે પાણી બચાવે છે તે જાણો.

Source: https://vegeco.org/gu/climate/જળ-પદચ-હ-ન-શ-છ-ડ-ર-વ-ર-દ-ધ-છ-ડ-આધ-ર-ત-દ-ધન-સ-ચ-પ-ણ-ન-ક-મત
Publisher: VegEco (https://vegeco.org)
Author: હેલેના મહેતા
Published: 2026-09-21T18:20:45.611Z
Updated: 2026-09-21T18:20:45.649Z
Language: gu
Topics: જળ-પદચિહ્ન શું છે, ડેરી દૂધ પાણીનો વપરાશ, છોડ-આધારિત દૂધ પાણી, ઓટ દૂધ જળ-પદચિહ્ન, સોયા દૂધ વિરુદ્ધ ડેરી, ગુજરાતમાં પાણીની કટોકટી, ડેરી ઉદ્યોગ જળ પ્રદૂષણ, વોટર ફૂટપ્રિન્ટ ડેરી, કયું દૂધ વધુ પાણી વાપરે છે, પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ દૂધ ટકાઉ, ડેરી દૂધ જળ તુલના, ગુજરાત ડેરી સિંચાઈ

---

**ટૂંકો જવાબ:** જળ-પદચિહ્ન એ કોઈ ઉત્પાદન બનાવવા માટે વપરાતા કુલ પાણીનો આંકડો છે — જેમાં સીધું, પરોક્ષ અને પ્રદૂષિત પાણીનો સમાવેશ થાય છે. ડેરી દૂધના એક લિટર માટે લગભગ ૬૨૮ લિટર પાણી જોઈએ છે, જ્યારે ઓટ દૂધ માટે માત્ર ૪૮ લિટર. ગુજરાત જેવા દુષ્કાળગ્રસ્ત રાજ્યમાં આ તફાવત આબોહવા અને પ્રાણી બંને માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

## જળ-પદચિહ્ન શું છે — સરળ વ્યાખ્યા

જળ-પદચિહ્ન (Water Footprint) એ માપ છે કે જે દર્શાવે છે કે કોઈ વસ્તુના ઉત્પાદન માટે કેટલું પાણી વપરાય છે. તેમાં ત્રણ ભાગ છે: લીલું (વરસાદનું પાણી), વાદળી (સિંચાઈનું પાણી), અને ગ્રે (પ્રદૂષિત પાણી). આ ખ્યાલ આર્નોડ હોએકસ્ટ્રા (Arjen Hoekstra) એ ૨૦૦૨માં આપ્યો હતો. તે માત્ર પીવાના પાણી જ નહીં, પણ ખોરાક, કપડાં અને બળતણ સહિત દરેક વસ્તુ પર લાગુ પડે છે.

> **એક લિટર ડેરી દૂધ = ૬૨૮ લિટર પાણી**
>
> Water Footprint Network (૨૦૧૨) મુજબ, એક લિટર ગાયના દૂધ માટે સરેરાશ ૬૨૮ લિટર પાણી જોઈએ છે — જેમાં ઘાસ, ચારો, પીવાનું પાણી અને સફાઈનો સમાવેશ થાય છે. ઓટ દૂધ માટે આ આંકડો માત્ર ૪૮ લિટર છે.

## ડેરી દૂધનું જળ-પદચિહ્ન શા માટે આટલું ઊંચું છે?

ડેરી દૂધનું જળ-પદચિહ્ન ઊંચું હોવાનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ગાયને દૂધ આપવા માટે ઘાસ, ચારો, અનાજ અને પુષ્કળ પાણી જોઈએ છે. એક ગાય દરરોજ ૫૦-૧૦૦ લિટર પાણી પીવે છે, પરંતુ તેનાથી પણ વધુ પાણી ચારો ઉગાડવામાં વપરાય છે. સિંચાઈ માટે વપરાતું પાણી, ખાતરના કારણે પ્રદૂષિત થતું પાણી — બધું ઉમેરો, તો આંકડો આસમાને પહોંચે છે.

ગુજરાતમાં, જ્યાં સિંચાઈ માટે ભૂગર્ભજળ પર ભારે નિર્ભરતા છે, આ સમસ્યા વધુ વિકટ છે. અમુલ જેવા ડેરી સહકારી મંડળો દ્વારા દર વર્ષે લાખો લિટર દૂધ ઉત્પન્ન થાય છે, જેના માટે પાણીનો પ્રચંડ જથ્થો જોઈએ છે. રાજ્યના ઘણા ભાગોમાં પાણીનું સ્તર ખતરનાક રીતે નીચે ગયું છે, અને ડેરી ઉદ્યોગ તેમાં મોટો ફાળો આપે છે.

## જળ-પદચિહ્ન કેવી રીતે માપવામાં આવે છે? — પદ્ધતિ સમજો

જળ-પદચિહ્ન માપવા માટે વૈજ્ઞાનિકો ઉત્પાદનની આખી સાંકળનું વિશ્લેષણ કરે છે. પ્રથમ, તેઓ ખેતરમાં વપરાતું પાણી (સિંચાઈ, વરસાદ) માપે છે. પછી, પ્રાણીના પીવાના પાણી, ફીડના ઉત્પાદનમાં વપરાતું પાણી, અને પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટમાં વપરાતું પાણી ઉમેરે છે. છેલ્લે, પ્રદૂષણના કારણે જે પાણી બિનઉપયોગી થાય છે તે 'ગ્રે વોટર' તરીકે ગણાય છે.

### લીલું, વાદળી અને ગ્રે પાણી — શું છે તફાવત?

લીલું પાણી એ વરસાદનું પાણી છે જે જમીનમાં ભરાય છે અને પાકને મળે છે. વાદળી પાણી એ નદી, તળાવ કે ભૂગર્ભમાંથી સિંચાઈ માટે લેવાયેલું પાણી છે. ગ્રે પાણી એ પ્રદૂષિત પાણીનો જથ્થો છે જે કલ્પનાત્મક રીતે તેને સ્વચ્છ કરવા માટે જોઈએ. ડેરીમાં ગ્રે પાણી ઘણું હોય છે કારણ કે ગાયનું છાણ અને ખાતર નજીકના જળાશયોને પ્રદૂષિત કરે છે.

### ગુજરાતમાં ડેરી ઉદ્યોગનો પાણીનો હિસાબ

ગુજરાત દૂધ ઉત્પાદનમાં ભારતમાં ચોથા ક્રમે છે, અને અમુલ જેવી સહકારી મંડળીઓ દરરોજ લગભગ ૩૦ લાખ લિટર દૂધ એકત્ર કરે છે. જો આપણે આ દૂધના જળ-પદચિહ્નની ગણતરી કરીએ, તો તે લગભગ ૧૮૮ કરોડ લિટર પાણી બને છે — જે અમદાવાદ શહેરના એક મહિનાના પાણી પુરવઠા કરતાં વધુ છે. આ માત્ર એક અંદાજ છે, પરંતુ તે દર્શાવે છે કે સમસ્યા કેટલી ગંભીર છે.

**દૂધના પ્રકાર દીઠ જળ-પદચિહ્ન (લિટર પાણી પ્રતિ લિટર દૂધ)**

| Label | Value |
| --- | --- |
| ડેરી દૂધ | 628 લિટર |
| ચોખાનું દૂધ | 270 લિટર |
| સોયા દૂધ | 28 લિટર |
| બદામ દૂધ | 371 લિટર |
| ઓટ દૂધ | 48 લિટર |
| નાળિયેર દૂધ | 74 લિટર |

## છોડ-આધારિત દૂધના વિકલ્પો — સરખામણી કોષ્ટક

છોડ-આધારિત દૂધના વિકલ્પોમાં પાણીનો વપરાશ ઘણો ઓછો હોય છે, પરંતુ બધા સમાન નથી. બદામ દૂધમાં પાણી વધુ વપરાય છે, જ્યારે સોયા અને ઓટ દૂધ સૌથી ઓછું પાણી વાપરે છે. ગુજરાત જેવા રાજ્યમાં, જ્યાં બદામની ખેતી થતી નથી, તેનું પરિવહન પણ પાણીનો વપરાશ વધારે છે.

*વિવિધ દૂધના જળ-પદચિહ્ન અને ઉત્સર્જન (સ્ત્રોત: Water Footprint Network, 2012; Our World in Data, 2020)*

| દૂધનો પ્રકાર | પાણી (લિટર/લિટર દૂધ) | CO2 ઉત્સર્જન (કિગ્રા/લિટર) | જમીન વપરાશ (m²/લિટર) |
| --- | --- | --- | --- |
| ડેરી દૂધ | 628 | 3.2 | 8.9 |
| બદામ દૂધ | 371 | 0.7 | 0.5 |
| ચોખાનું દૂધ | 270 | 1.2 | 0.3 |
| નાળિયેર દૂધ | 74 | 0.4 | 0.2 |
| ઓટ દૂધ | 48 | 0.9 | 0.8 |
| સોયા દૂધ | 28 | 0.6 | 0.7 |

## ડેરી ઉદ્યોગ અને જળ પ્રદૂષણ — પ્રાણી અને પર્યાવરણ બંને માટે અસર

ડેરી ઉદ્યોગ માત્ર પાણીનો વપરાશ જ નથી કરતો, પરંતુ તે જળ સ્ત્રોતોને પ્રદૂષિત પણ કરે છે. ગાયના છાણ અને પેશાબમાં નાઈટ્રેટ અને ફોસ્ફેટ હોય છે, જે નજીકની નદીઓ અને ભૂગર્ભજળમાં ભળી જાય છે. ગુજરાતના સાબરમતી અને મહી નદી કિનારે ડેરી ફાર્મોના કારણે પાણીમાં નાઈટ્રેટનું પ્રમાણ વધ્યું છે, જે માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી છે.

> ગુજરાતમાં પાણીની અછત એ માત્ર આબોહવા પરિવર્તનનું પરિણામ નથી, પણ ડેરી જેવા પાણી-સઘન ઉદ્યોગોના અંધાધૂંધ વિસ્તરણનું પણ છે. જો આપણે ખરેખર ટકાઉ ભવિષ્ય ઇચ્છીએ છીએ, તો આપણે પ્રાણી-આધારિત ઉત્પાદનોનો વપરાશ ઘટાડવો જ પડશે.
>
> — ડૉ. અનિરુદ્ધ દેસાઈ, જળ સંશોધક, ગુજરાત યુનિવર્સિટી

## ગુજરાતમાં જળ-પદચિહ્ન ઘટાડવા માટે નીતિઓ અને પગલાં

ગુજરાત સરકારે પાણી બચાવવા માટે 'સુજલામ સુફલામ' અભિયાન અને ડ્રિપ સિંચાઈને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, પરંતુ ડેરી ઉદ્યોગને લક્ષ્યાંક બનાવતી કોઈ નીતિ નથી. નિષ્ણાતો માને છે કે છોડ-આધારિત દૂધના વિકલ્પોને સબસિડી આપવી જોઈએ, જેથી ગ્રાહકો સરળતાથી બદલાવ કરી શકે. ઉદાહરણ તરીકે, ગુજરાતમાં ઓટ અને સોયા દૂધ હવે સુપરમાર્કેટમાં સરળતાથી મળે છે, પરંતુ તેની કિંમત ડેરી કરતાં બમણી છે.

### ગુજરાતમાં છોડ-આધારિત દૂધની બજાર સ્થિતિ

અમદાવાદ અને સુરત જેવા શહેરોમાં છોડ-આધારિત દૂધની માંગ વધી રહી છે. સ્થાનિક બ્રાન્ડ 'ગ્રીનડેરી' અને 'પ્લાન્ટમિલ્ક ગુજરાત' ઓટ અને સોયા દૂધનું વેચાણ કરે છે. જો કે, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ડેરી દૂધનો વપરાશ હજુ પણ સંસ્કૃતિનો ભાગ છે, અને ત્યાં જાગૃતિ લાવવા માટે ખાસ અભિયાનની જરૂર છે.

**જળ-પદચિહ્ન ઘટાડવાના 6 વ્યવહારુ ઉપાય**

- અઠવાડિયામાં એક દિવસ ડેરી દૂધને બદલે ઓટ અથવા સોયા દૂધ વાપરો
- બદામ દૂધને બદલે ઓટ દૂધ પસંદ કરો, કારણ કે તેમાં પાણી ઓછું વપરાય છે
- ડેરી ફાર્મમાંથી આવતા પાણી પ્રદૂષણ વિશે જાગૃત રહો અને સ્થાનિક નિયમનકારોને જાણ કરો
- લેબલ પર જળ-પદચિહ્ન માહિતી માંગો જેથી કંપનીઓ પારદર્શી બને
- ઘરે ઓટ દૂધ બનાવો — તે પાણી અને પૈસા બંને બચાવે છે
- ગુજરાતમાં પાણી બચાવ અભિયાનોને સમર્થન આપો જે ટકાઉ ખેતી પ્રોત્સાહિત કરે

## વિવેચન: શું જળ-પદચિહ્ન એકમાત્ર માપદંડ હોવો જોઈએ?

કેટલાક વિવેચકો કહે છે કે જળ-પદચિહ્ન માત્ર એક આંકડો છે, અને તે પાણીની ઉપલબ્ધતાના સ્થાનિક સંદર્ભને ધ્યાનમાં લેતો નથી. ઉદાહરણ તરીકે, ગુજરાતમાં વરસાદી પાણીનો ઉપયોગ કરતી ડેરી ફાર્મ કરતાં ભૂગર્ભજળ પર નિર્ભર ડેરી ફાર્મ વધુ હાનિકારક છે. તેથી, જળ-પદચિહ્નની સાથે સ્થાનિક જળ તણાવ પણ ધ્યાનમાં લેવો જોઈએ.

વધુમાં, કેટલાક ડેરી ઉદ્યોગના સમર્થકો દાવો કરે છે કે ગાયો ઘાસ ખાય છે જે બિનખેતી જમીન પર ઉગે છે, તેથી તેનું જળ-પદચિહ્ન ગણવું અતિશયોક્તિ છે. પરંતુ ગુજરાતમાં મોટાભાગની ડેરી ફાર્મો ચારા માટે સિંચાઈ પર આધાર રાખે છે, જે વાદળી પાણી હોય છે. તેથી આ દલીલ ગુજરાતના સંદર્ભમાં નબળી પડે છે.

## ભવિષ્યમાં શું? જળ-પદચિહ્ન અને ટકાઉ ખાદ્ય પ્રણાલી

આબોહવા પરિવર્તન અને વધતી જતી વસ્તી સાથે, પાણીની અછત વધુ વિકટ બનશે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ખાદ્ય ઉત્પાદનમાં જળ-પદચિહ્ન ઘટાડવું એ પ્રાથમિકતા બનવું જોઈએ. છોડ-આધારિત આહાર તરફ વળવું એ સૌથી અસરકારક ઉપાય છે, કારણ કે તે પાણી, જમીન અને ઉત્સર્જન બંને ઘટાડે છે. ગુજરાતમાં જો દરેક વ્યક્તિ અઠવાડિયામાં બે દિવસ ડેરી દૂધની જગ્યાએ છોડ-આધારિત દૂધ લે, તો વર્ષે લગભગ ૫૦ અબજ લિટર પાણી બચી શકે છે.

> **ઘરે ઓટ દૂધ બનાવવાની સરળ રીત**
>
> ૧ કપ ઓટ્સને રાતભર પલાળી રાખો, પછી ૩ કપ પાણી સાથે બ્લેન્ડ કરો, ગાળી લો — તૈયાર છે પાણી-બચત ઓટ દૂધ. આમાં ડેરી કરતાં ૯૨% ઓછું પાણી વપરાય છે.

## વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

### જળ-પદચિહ્ન શું છે?

જળ-પદચિહ્ન એ કોઈ ઉત્પાદન, સેવા અથવા પ્રક્રિયાના ઉત્પાદન માટે વપરાતા કુલ પાણીનો માપ છે. તેમાં વપરાશ, બાષ્પીભવન અને પ્રદૂષણનો સમાવેશ થાય છે. તેને લિટર અથવા ઘન મીટરમાં દર્શાવવામાં આવે છે.

### ડેરી દૂધ અને છોડ-આધારિત દૂધમાં પાણીનો તફાવત કેટલો છે?

ડેરી દૂધના એક લિટર માટે ૬૨૮ લિટર પાણી જોઈએ છે, જ્યારે ઓટ દૂધ માટે માત્ર ૪૮ લિટર અને સોયા દૂધ માટે ૨૮ લિટર. આમ, ડેરી દૂધ કરતાં ઓટ દૂધ ૯૨% ઓછું પાણી વાપરે છે.

### શું બદામ દૂધ ડેરી કરતાં વધુ પાણી વાપરે છે?

ના, બદામ દૂધ (૩૭૧ લિટર/લિટર) ડેરી (૬૨૮ લિટર) કરતાં ઓછું પાણી વાપરે છે, પરંતુ તે ઓટ અથવા સોયા દૂધ કરતાં વધુ પાણી વાપરે છે. બદામની ખેતી માટે ઘણું સિંચાઈ પાણી જોઈએ છે, ખાસ કરીને શુષ્ક પ્રદેશોમાં.

### ગુજરાતમાં જળ-પદચિહ્ન ઘટાડવા કયા પગલાં લેવાઈ રહ્યા છે?

ગુજરાત સરકારે 'સુજલામ સુફલામ' અભિયાન હેઠળ વરસાદી પાણી સંગ્રહ અને ડ્રિપ સિંચાઈને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, પરંતુ ડેરી ઉદ્યોગને લક્ષ્યાંક બનાવતી કોઈ નીતિ નથી. નાગરિકો તરીકે આપણે છોડ-આધારિત વિકલ્પો પસંદ કરીને દબાણ લાવી શકીએ છીએ.

### શું જળ-પદચિહ્ન ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન સાથે સંબંધિત છે?

હા, સામાન્ય રીતે જે ઉત્પાદનમાં પાણી વધુ વપરાય છે, તેમાં ઉત્સર્જન પણ વધુ હોય છે, કારણ કે પાણી પમ્પ કરવા, પ્રોસેસિંગ અને પરિવહનમાં અશ્મિભૂત ઇંધણ વપરાય છે. ડેરી દૂધમાં છોડ-આધારિત દૂધ કરતાં ૩-૫ ગણું વધુ ઉત્સર્જન હોય છે.

### કયું છોડ-આધારિત દૂધ સૌથી ઓછું પાણી વાપરે છે?

સોયા દૂધ સૌથી ઓછું પાણી વાપરે છે (૨૮ લિટર પ્રતિ લિટર), ત્યારબાદ ઓટ દૂધ (૪૮ લિટર) આવે છે. નાળિયેર દૂધ પણ સારો વિકલ્પ છે (૭૪ લિટર), પરંતુ તેની ખેતી માટે ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોની જરૂર પડે છે.

> **મુખ્ય તારણો**
>
> ડેરી દૂધ છોડ-આધારિત દૂધ કરતાં ૧૨-૨૦ ગણું વધુ પાણી વાપરે છે. ગુજરાત જેવા પાણી-તણાવવાળા રાજ્યમાં આ તફાવત આબોહવા અને પ્રાણી બંને માટે નિર્ણાયક છે. છોડ-આધારિત દૂધ પર સ્વિચ કરવું એ પાણી બચાવવાનો સૌથી સરળ અને અસરકારક ઉપાય છે.

**Key Takeaways**

- ડેરી દૂધનું જળ-પદચિહ્ન ૬૨૮ લિટર/લિટર છે, જ્યારે ઓટ દૂધ માત્ર ૪૮ લિટર.
- ગુજરાતમાં ડેરી ઉદ્યોગ ભૂગર્ભજળનો ભારે વપરાશ કરે છે, જે દુષ્કાળની સ્થિતિને વધુ ખરાબ બનાવે છે.
- છોડ-આધારિત દૂધ પસંદ કરવાથી માત્ર પાણી જ નહીં, પણ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન અને પ્રાણી પીડા પણ ઘટે છે.
- સ્થાનિક બ્રાન્ડ્સ અને ઘરે બનાવેલા ઓટ દૂધ દ્વારા ગુજરાતમાં બદલાવ શક્ય છે.

**સંબંધિત**

- [ગુજરાતમાં નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડ ઉત્સર્જન: ખાતર અને ડેરી ઉદ્યોગનું સંકટ — એક મુલાકાત](https://vegeco.org/gu/climate/ગ-જર-તમ-ન-ઈટ-રસ-ઓક-સ-ઈડ-ઉત-સર-જન-ખ-તર-અન-ડ-ર-ઉદ-ય-ગન-સ-કટ-એક-મ-લ-ક-ત)
- [કચરો-મુક્ત સ્કૂલ ટિફિન: ગુજરાતમાં બાળકો માટે 30 દિવસની પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ ગાઈડ](https://vegeco.org/gu/eco-lifestyle/કચર-મ-ક-ત-સ-ક-લ-ટ-ફ-ન-ગ-જર-તમ-બ-ળક-મ-ટ-30-દ-વસન-પ-લ-ન-ટ-બ-ઝ-ડ-ગ-ઈડ)
- [ગોસ્ટ નેટ મૃત્યુ: ગુજરાતના દરિયાકિનારે વન્યજીવ બચાવ માટે 10 શ્રેષ્ઠ સ્થળો](https://vegeco.org/gu/animal-rights/ગ-સ-ટ-ન-ટ-મ-ત-ય-ગ-જર-તન-દર-ય-ક-ન-ર-વન-યજ-વ-બચ-વ-મ-ટ-10-શ-ર-ષ-ઠ-સ-થળ)
- [છુપી ફૂટેજ શું દર્શાવે છે: ગુજરાતના ડેરી ફાર્મમાં ગાયોની વેદના અને કાયદાકીય ભંગ](https://vegeco.org/gu/recipes/છ-પ-ફ-ટ-જ-શ-દર-શ-વ-છ-ગ-જર-તન-ડ-ર-ફ-ર-મમ-ગ-ય-ન-વ-દન-અન-ક-યદ-ક-ય-ભ-ગ)
- [Wildlife, habitat loss and animal agriculture](https://vegeco.org/gu/hub/wildlife-and-habitat)

---

Cite as: VegEco, "જળ-પદચિહ્ન શું છે? ડેરી વિરુદ્ધ છોડ-આધારિત દૂધની સાચી પાણીની કિંમત", https://vegeco.org/gu/climate/જળ-પદચ-હ-ન-શ-છ-ડ-ર-વ-ર-દ-ધ-છ-ડ-આધ-ર-ત-દ-ધન-સ-ચ-પ-ણ-ન-ક-મત